М.-С. Ягьияевни "Бир оьрню — бир эниши" деген романы язывчуну яш йылларында гёргенлерине асасланып язылгъан автобиография къайдада яратылгъан роман. Шо асарда, аслу гьалда, колхозлар къурулагъан питнели девюрде болгъан, миллет арада юрюлген хатирсиз клас ябушувлар суратлангьан. Герти яшавда болгъан адамланы атлары романда бираз алмашынгъан, неге тюгюл бу асар — чебер асар.
Романда оьзюню атындан хабар юрютеген яшны аты Солтан. Ону атасыны аты — Юсуп, анасыны аты — Ханум, агъасыны буса — Макъсут. Булар бары да шо къагьрулу девюрде яшагъан ва оьсген адамлар. Романны игитлери гьар-бир масъаланы чечегенде де, шо къагьрулукъ сезиле.
Политика гьаллар, аралыкълар булан янаша романда агьлю яшавгъа, агьлю аралыкълагъа да мекенли тергев бериле. Юсуп оьзюню уланы Макъсут тувгъан гече шо гече тувгъан оьзюню къурдашы Абдурагьманны къызын атап — айтып къойгъан болгъан. Сёзюнде табуламан деп, сонг ол Макъсутгъа шо къызны алма да ала. Макъсут оьсген сонг булкъада гёрюп башгъа къызны — Саниятны сююп къоя. Къойса-къойсун, атасыны сёзюн ер этмеймен деп, ол атасы гёрсетген къызны алма рази бола, амма оьзю бек сюеген, кагъыз юрютген Сапиятгъа "мен сени сюемен ва мен алагъан къатын бир заманда да магъа къатын болмажакъ, сагъа берген сёзюм сёздюр. Мени сагъа бакъгъан сюювюм гюн сайын артса тюгюл кемимей. Сен даим мени булансан", — деп язып кагъыз йибере. Шулайлыкъ булан ишлер, гьаллар теренлеше.
ТОЙ
Атам тойгъа юрюп, йыбанып уьйренген адам тюгюл. О саялы болма ярай, бизин тоюбузгъа да аз адам чакъырды. Кёп этгенде, бир эллий адам гелгендир. Шолай шатлыкъ гюнлерде де, оьлю болуп къайгъылы гюнлерде де авул-хоншу кёмекге алгъасай. Къайсы ишни де этме сюе. Атам айтмаса да, оьзлер тойдан бир гюн алдын гелип, абзардагъы покълукъну арба булан чыгъарып, авлакъгъа элтди. Тюзлеп-тазалап эбе-хырлы этгенде, арба айланып болмайгъан гиччи абзар мадар гёрюнеген болду. Бары да ишни башына алып айланагъан хоншубуз Абдулла эди. Ол атам базардан сатып алгъан (бизин къойларыбыз ёкъ эди) эки иркни союп, сыдырды. Къатынлар айтгъан кюйде туврап онгарды. Бирлер агъач гесе, бирлер къувукъ яйып, абзарны тойгъа онгара. Къызлар акъчалыкълар булан йыракъдагъы булакъдан сув ташый. Уллу къатынлар кёрюкде экмеклер биширелер. Биз, яшлар, аякъ тюпде къысдырылып айланабыз.
Абдулла ирклени соягъанда да къырыйындабыз. Атам булан бирге иркни йыкъгъан сонг, ол белиндеги ер-еринде къыныны сакътияны арчылып, агъачы чыкъгъан сюек саплы хынжалын сувурду.
- Абдулла, хынжалынг итти сама дюрмю? Меникин берейими? — деп атам сорагъанда, ол кюлемсиреп:
- Итти болмагъан хынжалны эргиши белине тагъамы? — деди. — Муна, къара чы.
Абдулла узун тери тонуну ич кисесинден къыл алып, бир янындан тутду. Сонг ону хынжалны къылавуна салып:
- Муна шу атны къылы. Къарап тур чу! — демеги булан къылгъа уьфюрдю. Къыл эки болуп, якъ-якъгъа учду.
- Абдулла, бутларын байласам яхшы тюгюлмю? — деп сорады, тырпыллайгъан иркни гьарангъа сакълап турагъан атам.
Абдулла къычырып кюлеген сонг:
- Я, Юсуп, мени шонча да осал гёремисен? "Осал эркек байлап сояр хоразны" — дейген болду сеники! — деди. — Тут чу арт бутларын.
Ирк ажжалы етгенни билегендей, тырпыллай, атамны къолларындан бутларын чыгъарма къарай. Хынжал сувурулгъанлы ону гёзлери аралгъан, бебейлери, кирпиклери тербенмей.
Абдулла тонун чечип, бир янгъа салды, бир буту булан иркни албутларын басды. Онг къолунда хынжал бар кюйде, сол къолу булан иркни хырданына харманды. Излеп хырхыртында гесме тийишли ерин табып, шо къолу булан иркни башын басды. "Бисмиллагьи рагьмани рагьим" дегени булан хынжалны тартды. Мен дагъы къарама болмадым. Бир янгъа бурулдум. Ону хырыллайгъан тавушу юрегимни тырнай эди. Бираздан къарагъанда ирк жансыз эди. Бутлары гючсюз. Ерге акъгъан къайнар къандан пус чыгъа.
Абдулла иркни бир янгъа сюйрегенде, ерде кёл болуп турагъан къан талакъдай къата тура эди. Арекден къарап турагъан бизин итибиз Япсар гелип ашама гиришди. Абдулла билеклерин чююрюп сыдырма башлады. Бираздан иркни сыдырылгьан чархы къапу къалкъыны гётерген багъанагъа баштёбен илинди. Ону къурсагъы ярылып, бары да ич-къарыны эниш саллангъан. Абдулла:
- Яшлар, мен гьали сизге муну гьюрцецин [бюйрек] берермен! — деди.
- Магъа уьфюрюгюн бер! — деди тигилип турагъан Муслим.
- Мен де сюемен уьфюрюк! — деп тиледи, уьфюрюкню толтуруп ойнама барыбыздан да кёп сюеген Хидив.
- Берермен сагъа да, бириси иркни сойгъанда, — деди Абдулла, иркни ач ичегин насындан сыпкъырып, билегине иле туруп.
Ону чалт айланышына къарап тамаша болгъан атам:
- Машалла, Абдулла. Алгьам сагьатдан туманын чыгъардынг! — деди.
Бираздан чыр тюпде отлар ягъылды, къойкъазанлар асылды. Тюшге таба халкъ жыйылды. Накъыра-зурнайны тавушу чыкъды. Атам аргъан булангъы тойну тойгъа санамай. О саялы, иш этип, дёрт сабу гьабижайгъа Гьапшиден накъырачысы булан зурнайчы гелтирген.
Бизин уьйде бир де стол ёкъ эди. Хоншулардан излей эсги уьч стол гелтирдилер. Шанжаллар да табулду. Тепсилер ясалды. Исси экмекни, бозбашны ийиси абзаргъа яйылды. Анам этген бозагъа толгъан сыныкъ савутлар гелди. Атам бозадан къайры оьзге ичкини ичме яратмай эди. "Боза — рызкъыдан этиле. Ону ярата ичмеге" дейгенин оьзюм эшитгенмен.
Той башлангъанда, бийийгенлеге къарама барулагъа, хоншу къалкъылагъа яш-юш, къатын тайпа ябурулду. Анам, баживюм ва олай да оьзге тухум тайпабыз бир оьрге чыгъып, бир абзаргъа тюшюп айланалар. Тойну увакъ аварасы кёп бола. "Гиччи тойну да, уллу тойну да аварасы бир болур" деген уллулар. Атам буса гьали генгине ачылгъан бизин къапуланы тувра къаршысындагъы хасиде бир нече адам булан олтуруп лакъыр эте. Адатгъа гёре бугюн тойну есине айланма тюшмей. Ону орнун къардаш тайпа, ювукълар кютме герек. Осуз бажарылмайгъан масъаланы гелип сорай, жавап алып гете.
Столланы артында уллулар олтургъан. Жагьиллер дёгерек айланып столгъа къаршы тизилген. Ортада бийийгенлер. Чакъны сувугъуна да къарамайлы, къызлар енгил гийинген: уьстюнде тюрлю ренкли хара къабалайлар, башларында гюлмеллилер, тастарлар. Олар сюйдюм таякъны бир-бирине берип, уланланы ортагъа чакъыра. Уланлар да, къабакъ артда гюп болуп токътагъан къызланы сайлап, бийиме чыгъара.
Орта оьмюрге гелген зурнайчы пакъыр адамгъа ошай. Башындагъы тери бёркю къыржылгъан. Башлыгъына салып ятагъангъа ошай — тюгю ер-еринде янчылгъан. Оьзюню де онг гёзю ёкъгъа ошай, къара къумач булан байлагъан. Ол Дагъыстан атлы полкда зурнайчы болгъан деп сёйлейлер. Тонуну ер-еринде ямавлары бар. Зурнайны буса олай гючлю согъа чы — олтургъанланы да аякъларын ойната, къаркъараны къувната. Токътамагъан кюйде бир кюйден башгъа кюйге гёче. Шагь токътатгъынча талмай-арымай согъуп бола. Согъувунда оьзю де бир тамаша мердешлер этип йибере. Зурнайны хоразны йимик къычыртып, итни йимик гьаплатып, къакъманы йимик къакъыллатып, халкъны кепин гелтире, кюлете. Сонг бирден зурнайны учуна аясын толу къаплап, тайдырып, ярты къаплап, тамаша авазлар чыгъара. Шо вакътиде кюйге гёре ону сыпаты да алышына: бир иржая, бир ачувлана.
Накъырачы жагьил улан. Даим пашман тура. Мундагъы арив гийинген жагьиллени гюллепми, яда гюмелеклердей енгил учагъан къызлагъа къарап, гёнгюлден тюшгенми, нечик алай да, мунглу. Халкъны кюлкюсю де огъар таъсир этмей. Томпур башлы таякълары оьзлюгюнден урулагъандай гёрюне.
Хоншудагъы Абдулланы уланы Хосар — ёрмечи. Тойда ёрмечи ол болгъанны анам тилеген. Огъар сююнген Хосар тюнегюнден берли ёрме этемен деп ёге агъачны бузгъан. Ёрмени, агъачны бир башын балтаны арты булан тююп, янчып эте. Чий агъач болмаса бир нече керен адамны сыртына тийсе, увалып къала. Ёрме тюзелгенге Хосар шат. Ари-бери юрюп ол низамны сакълай, бузгъангъа, шагьны ихтияры булан, сыртына къызгъанмай салышдыра. Ёрмечини борчу шо.
Бозаны уллулар сыныкъ кружкалар булан иче. Жагьиллеге буса бир яндагъы залим савутдан мююз къартыкъгъа боза да тёге, эт гесек де тутдура.
Жагьиллер тойда уллуланы алдында олтуруп ашамайлар, ичмейлер. Олар башгъа ерде, гиёвню янында тоюп гелелер. Оланыки мунда бийимек, йыбанмакъ.
Шо арада якъ-якъдан яш-юшну къавгъасы эшитилди. Ачылгъан къапудан эки доммай гирип гелди. Бириси акъ кийизден тон гийген, биревюсю къара кийизден. Башына гийгени де кийиз бёрк, тёбесинде мююзлери де бар. Доммайлар ким экенни бирев де билмей. Тавушун алышдырып сёйлейлер. Гиривюнде олар экевю де: — Гьюнер-гьюнерлер учун! Сыйлы бизин шагь Шихаммат учун! — деп къычырып бийиме башлады. Оланы бийивю адамланыки йимик тюгюл. Атылып ойнагъан сонг, гьонкъазагъындан тура, чалхасындан айлана, бир-бири булан ябушуп, сыртына минип, халкъны кюлете. Акъ доммай бир якъдан оьтюп барагъан баживюмню сыртына минген. Ону гьуясына тынгламай, оьзюню сыртына алып, канзилерден оьрге минип бара. Халкъ кюлей. Доммай халкъгъа тынгламай. Не этип къойса да, огъар хатири биревню де къалма ярамай. Ону масхарасын билмегенни шагь тойдан къувалай. Акъ доммай акъ гюлмелли байлап канзилерден тюшюп геле. Ортагъа чыгъып, къара доммай булан къатын болуп бийий. Къучакълашып оьбюшелер. Халкъ кюлей. Акъ доммай къара доммайны йыгъып авзуна боза тёге... Сонг гьабижай сума тыгъа... Къутгъарылып къачгъан къара доммай арангъа гирип гете. Бираздан къакъыллата туруп, хораз тутуп геле.
Гьюнер-гьюнер учун! Бу хораз гелин учун! — деп къычырып, акъ доммай хынжал булан бары да халкъны къаратып, башын гесе.
Олагъа токътав ёкъ... Зурнай булан накъыра оькюре. Къалкъыларда, баруларда эретурма ер ёкъ. Баргъан сайын халкъ кёп жыйыла.
Къатын тайпа оьрде. Гьар ким оьзюню иши булан машгъул. Гелин булан гиевню уьюн тизе. Чубулдурукъ онгарыла. Къыз алып гелгенлеге олтурма стол гьазирлене. Гелин алма барагъанлар белгилене. Гьасили, къайсын-бирин айтайым, иш кёп. Мен буланы барын да гёремен. Неге тюгюл, магъа иш тапшурагъан да ёкъ. Жагьиллер булан абзарда да эретурмайман. Бир-эки керен бийип, тайып къалдым. Адатгъа горе, гиччи бусам да, магъа онда болма тюше. Оьзюм шат болуп, оьзгелени де гёнгюн ачма борчлуман. Тек мени гёнгюм ёкъ. Бир зат да мени бугюн сююндюрмей. Бир оьрге чыгъып, бир де абзаргъа тюшюп, заманны гетеремен. Ашгъа да дамагьым ёкъ. Бир нече керен анам гёрюп: " Ашадынгмы? " — деп сорады. "Ашадым", — деп къояман. "Барып бийи тойда", — дей. "Бийидим", — деймен.
Оюм бютюнлей агъайым Макъсутда. Ол къурдашлары булан Абдуллаларда. Къоюп тойну да, онда тербендим. Баргъанман, олтургъанлар дёрт-беш жагьил. Арасында Макъсут да бар. Ашап-ичип туралар. Макъсут эсирген. Мени гёргендокъ, атылып еринден турду. Догъаны башына элтип:
- Сен булай эт. Не этип буса да, ону гёр, — деди. — "Мени сёзюм сёз" деп айтды дегин. Англадынг чы?
- Агъайым, сен дагъы ичме...
- Яхшы, яхшы. Ичмен. Гьы, бар. Вёре, гёрмей къойма!
Ону нечик гёрежегимни ойлаша туруп, уьйден чыкъдым. Ахшамгъа таба булакъгъа барсам тюгюл, ону къайда гёрюп боламан? Шо эсимде булан гюн гетди. Тойдан да ёкъ къулагъым. Тюзю, гелин гелегенге къарама сюйдюм.
Бизин юртда Ширав деген атлары, пайтонлары булангъы бирев бар. Бай адам да тюгюл. Ери-мюлкю де ёкъ. Атларсыз бир заманда да турмагъан. Той этегенлер ондан уьч сагь берип, пайтонун ала. Атам да шолай алгъан.
"Гелин геле! Гелин геле!" — деген тавушгъа халкъ орамгъа чапды. Зурнайчы накъырачы булан бирге арив ёл кюй согъа туруп, алдына чыкъды.
Эки къызыл ат егилген, бютюн юрт таныйгъан пайтонну уьстю толгъан къызлардан. Ортасында гелин де гёрюне. Пайтончу бийик ящикни уьстюнде олтургъан. Ону яннавурунда абай къатын. Гюндюз буса да къолунда янагъан бувулдукъ шиша чыракъ. Энглерин якъгъан, тав алмадай къып-къызыл. Къашларын тартгъан. Атлар пышгъыра. Чапдыргъан.
Абзарда гирме ер ёкъгъа, пайтон къапу алда токътады. Жыйылгъан халкъны ярып гелген Макъсутну къурдашы Дадав къызланы арасындан харманып, гелинни алды.
Яшны йимик гётерип, абзаргъа гирди. Къудакъызлар къуршап юрюй. Шо арада оьрден-гьарведен буланы уьстюне темир акъчалар, кампетлер чачылды, будай ва ун себилди. Абзар толгъан увакъ яш акъчагъа ябурулду. Жабарда бир-бирини уьстюне минип талашалар. Гелин канзилерден гётерилип, чубулдурукъ бар уьйге гиргенде, той янгырды.
Мен булакъгъа алгъасадым. Къашкъаралып геле. Тувар сувдан къайтгъан заман. Тар орамдан, гьайванны кёбюне, юрюме къыйын. Сувдан гелеген къызлагъа къарай туруп бараман. Ёлда да къаршы болмады, булакъда да ёкъ эди. Къарангы болуп, сувгъа гелегенлер битгенче къарадым. Пайда ёкъну билгенде, къайтдым. "Бу ишге къыйналып сувгъа да чыкъмагъандыр. Бугюн той экенни ол биле" — деп ойладым.
Энни муну Макъсутгъа нечик айтайым? Гёрдюм, этдим тапшурувунгну деп къояйымы экен? Ялгъанчы болма да сюймеймен. Къачан буса да ялгъаным чыгъажакъ. Макъсут о саялы менден гечмес. Балики, къыз къыйналмакъны гючюнден оьзюне бир зат этип къойгъандыр? Балики, Макъсутну сёзлери ону яман ойлардан къутултар эди? Юреги умутлу болар эди?
Къайтып гелемен. Йыракъдан тойну тавушу эшитиле. Гёнгюм ёкъ, гючсюзмен...
ЯС
Макъсутну уьй этип парахат болса да, атам ишден парахат тюгюл эди. Юртдагъы гьаллар гюн сайын четимлешгенни, яш бусам да, мен де гёремен. Очарларда да, кёрюклерде де, школада да — гьасили, бары да ерде бир-бирине къаршы хабарлар эшитиле. Батрак, кулак, культсанштурм, ликбез, партячейка, комсомол, крестком, артель, колхоз йимик янгы сёзлер халкъны авзунда.
Атам гечелер геч къайта. Эртенлер тез гете. Анам гьалеклене. Сорап билме къараса, атам: "Сагъа билме гьажат ёкъ", — деп къоя. Балики, тюз де эте болгъандыр. Жамиятны ишлеринден англаву ёкъ къатын не айтып бола атама, къыйналса тюгюл? Юртну ишин юрютеген бир нече адам бар. Шолар да халкъны авзунда: Сулейман — председатель, атама кресткомну тапшургъан...
...Анам ортагъа тастымал яйып, аш салма турагъанда, гьарведеги Макъсут эшикни ачып, атамны чакъырды.
Атам алгъасап чыкъды. Бираз да къалмай къайтып:
- Яман хабар. Кресткомну оьгюзлерин гьайдап гетген, — деп билдирди.
Кресткомну атама тапшургъаны эки ай бола эди. Бек къасткъылып ишлейгени саялы ону Сулейман да, Сахават да макътай бола. Батракълар булан дыгъарлар этип, 200 адамны къуршагъан. Сюрмеге ерлер де берген. Гьайван гючю оьзленики бар. Урлукъ да оьзлер тапгъан... Гьали гелген хабар атама мундагъыланы барындан да яман тийгенин ону уьйге гирген кююнден билдим.
Уьйдегилер бары да эретурдулар. Алгъасап гийинмеги булан аш да ашамай, чыгъып гетдилер. Шо гетгени булан атабыз эки гече, эки гюн къайтмады. Бизге Сулейман гелип айтагъанына гёре, атабыз, бирдагъы ёлдаш да алып, излеме чыкъгъан. Аранлардан он уьч оьгюз урлангъан. Кюйге къарагъанда, оьгюзлени есилери бир тайпалагъа инанып, колхозгъа бермес учун, оьзлер гьайдагъан. Элтип бир ерлеге, сатма сюйгенге ошай.
- Гьалек болма, Ханум. Гьалигине гелир. Бир зат да болмажакъ, аллагь буюрса, — деп, Сулейман гетегенде маслагьат этме къараса да, анабыз, баягъы, къайгъыда.
Тойдан сонг эки ай бизин ожакъгъа, тепсиге бир адам къошулса тюгюл, башгъа янгылыкъ да гелтирмеди, шатлыкъ да. Макъсутну гелин булангъы аралыгъы мени гёзюме нече де татывсуз гёрюне. Оланы кюлеп-ойнап да гёрмеймен. Макъсут ишине юрюй. Алдына аш салса, ашай. Чыгъып гете, къайтып геле. Сыпатында да гёнгюллюк ёкъ. Огъар къарап, къыйналаман. Гелин аз сёйлейген, уллулагъа абур этип билеген, ишден къачмайгъан адам. Мени булан да яхшы. Тек о да гёнгюлсюз гёрюне. Янгы агьлюлер нечик болагъанны мен гьали тюгюл гёрмегенмен. Балики, шолай болма тюшедир. Нечик алайда, мен башгъачалай болма герек деп ойлайман.
Макъсутну юрегин англайман. Ону Сапиятгъа артда язгъан сёзлерин де унутмайман. Язма чы язгъан. Энни уьйленген сонг, ол не этип бола? Ондан айрылып, Сапиятны алар деп де инанмайман. Атам олай затгъа бек къатты гиши. Къатынлар булан кёп ойнайгъан кюйню сюймей. Макъсутгъа да ону этме къоймас. Олай болгъанда Макъсутну къызгъа язгъаны къайда къала?
Анам пашман. Уланы уьйленген сонг аналар сююнме тюше деп ойлайман. О зат ёкъ. Жагьиллени аралыгъында татывлукъ ёкъну о менден яхшы билежек. Алдокъ да Макъсутну сюегени барны ол биле эди. Атабызны буса олай затлардан аварасы да, ахтарма заманы да ёкъ. Уьйде аз бола. Уланы уьйленген, юреги парахат. Гелин "Дадайым! Дадайым!" — деп, огъар учуп къуллукъ эте. О да огъар: "Къызым" деп тюгюл сёйлемей.
Бир керен анамны Макъсут булангъы лакъырын эшитип къалдым
- Макъсут, сизге къарап юрегим авруй, — деди анам, аста тавуш булан. — Не болгъан сизге?
- Не болсун, бир зат да болмагъан, — деп, Макъсут къутулма къарады. — Неге сорайсан?
- Яшырма, балам, менден. Мен гёрюп тураман. Адамшавлу сизин бир-биригизге арив сёйлеп гёрмегенмен. Гелин де пашман. Эки ай гетип тура, шо кюйдесиз... Не заман болгъанча булай туражакъсыз? Яхшы адам чы, гелин...
- Ажейим, мени огъар сёзюм ёкъ...
- Неге дагъы булай сувукъсуз?
- Болмайман, ажейим, не этейим... Болмайман...
- Неге, балам? Яшырма менден.
- Мени берген сёзюм бар... Бугъар юрегим бакъмай, — деп, Макъсут туврадан айтып къойду.
- Той да этип алгъанбыз. Энни нечик бола дагъы?
- Бир нечик де болмас. Сиз ушатгъан сонг, турсун. Мен къувалагъыз демеймен чи. Атам этген затгъа мен къаршы чыкъма болман. Тек, ажейим, болмайман. Атама айтма, тарыкъ тюгюл...
Бу лакъырны этмеге Макъсутгъа къыйын экенни ону мунглу сыпатындан билинип тура.
Анам тынды. Ону авзун яшырып аста йылайгъанын эследим. Мени де йылавум гелди. Атамны аякъ авазлары оланы лакъырын бёлдю. Макъсут уьйден чыкъды.
Бир гюн магъа Макъсут бокъчаны берип:
- Шуну огъар етишдир. Вёре, оьзгеге берме. Оьзюню къолуна бер, — деп, къатты буварды.
Энни къатын алгъанда да ол кагъыз юрютегенине бек тамаша болдум. Бокъча алда йимик тюгюл, хамур булан тындырыкълы кюйде ябушдурулгъанына тергев бердим. Гьалиге ерли магъа яздыра эди. Бу гезик башгъагъа яздыргьан. — Магъа инанмай. Кимге инана экен? Къурдашы Дадавгъа яздыргьанмы экен?" — деген ойлар гелди. Тек мен бир зат да айтмадым. "Къатын алгъанда мени йимик гиччилеге инанма тюшмейдир" деп де эсиме гелди. Кагъызны шо гюн Сапиятны къолуна тутдурдум. Ол магъа жавап кагъыз да бермеди. Дагъысын мен билмей къалдым.
Уьчюнчю гюн ахшам атам уьйге къайтды. "Юсуп оьгюзлени урлагъанланы тутуп, милициягъа берген, оьгюзлени де алып гелген" деген хабар шоссагьат юртгъа яйылды. Эртенге атам бек авруп чыкъды. Ёлда сувукъ тийген болгъан. Билдирмей, гече юхлама ятып къалгъан. Ону булан гетген кресткомда атам булан ишлейген Мугьажир болгъан кюйню анама гелип айтгъан. Ёлда гелегенде олар уллу янгургъа тюшген. Гьайванланы ташгъындан чыгъарагъанда сув болгъанлар.
Биз биревю уьйде ятгъан эдик. Гечеги авазлагъа бир нече керен уяндым. Анам юхламай эди. Отбашны ягъып, атамны опуракъларын къурута болгъанын эртен билдим. Биз тургъанда, анамны атабызны башлыгъында олтуруп тапдыкъ.
- Астагъыз, яшлар. Авруй атагъыз. Гече юхламады. Гьали бираз хах болуп тура, — деди ол, бизин бир янгъа тартып.
- Дарман ёкъму бермеге? Алда да авругъанда дарман ичип сав болду, — дедим.
- Эмчини чакъырма герек. Бар, яшым, Исабекге гел дегин, — деди анам. — Сен, Макъсут, бар ишинге.
- Бармайман, — деди Макъсут.
Гьали йимик пашман болуп мен ону бир де гёрмегенмен. Пашмандан къайры да, бек ойлу эди. Бир заманда да ишден къалмайгъан гиши гьали олай дегени мени де ойлашдырды. Макъсут эретургъан кююнде, атамны гёзлерин юмуп, чалт тыныш алагъанына тигилген эди.
- Бар, яшым, бар ишинге. Тарыкъ болсанг, айтма гелер Солтан, — деди анам.
- Ярай бармасам да, — деп, ол гьарвеге чыкъды. Мен чапдым.
Юртда о заман бир сама да доктор ёкъ эди. Аптек чи къайдан болсун. Бизин уьйде дарманлар да болмай, нагагь бир шагьаргъа баргъанда атам гелтирсе тюгюл. Адам авруса юртдагъы эмчилер бир затлар этме айлана бола.
Узакъ къалмай юртда айтылгъан эмчи Исабек гелди. Охугъан къарт гиши. Мен, таймай, шо не этекен деп къарагъанман. Атамны бети сыкъмасув, терлеген. Гёзлерин ачмай. Чалт тыныш ала. Англашылмайгъан сёзлени айта.
- Сандыракълай, — деди Исабек бир затлар охуп. — Ону яхшы гёрсете. Малайиклер булан сёйлей. Саппа-сав болур, аллагь буюрса. Асил улан Юсуп. Аллагьны сыйлы къулу. Гёз тийген бугъар... Мен гьайкел язып гелтирермен ахшам. Сен, Ханум, яшны йиберип бетден отлар гелтирт. Шогъар тавмичари де къошуп къайнатарсан. Сонг йымырткъаны да къошуп булгъарсан, англайсан чы? Уьч керен ичирерсен шону гюнде...
- Янып-гююп бара... — деп, анам тарланма къарады.
- Гьассиленме. Вёре, олай ярамай. Иссилиги де таяр, аллагь буюрса. Мен дагъы да дарманлар гелтирермен, — деп, эмчи дагъы да бир затлар охугъан сонг, эретурду. — Ахшам мен къуран айландырарман бугъар, аллагь буюрса.
- Сен мактапгъа геч болмаймысан? — деп сорады анам магъа, эмчи гетгенде.
Мен атамны янындан тайма сюймей эдим. Огъар языгъым чыгъа. Дарслагъа да барма сюймеймен.
- Бугюн дарслар ёкъ. Муаллим авруй, — деп, ялгъан айтып къойдум.
Шо гюн бизин уьй адамдан бошалмады. Сулейман, Абдурагьман, Гьасан, Абдулла гёрме гелдилер. Хоншулар да гьариси бир дарман айта. Бирлер — "Дарман нете? Аллагьны иши аврумакъ да, оьлмек де" — дей. Атам буса къолайгъа къайтмай, бирден-бир гьалсыз бола. Исабек айтагъан дарманлар да, гелтирген гьайкели де кёмек этмей.
Шо бир кюйде, атам къолайгъа къайтмай бир жума гетди. Ашама не тюрлю аш этсе де, авзуна алмай. Гюндюзлер биразгъа къолай болгъанда йимик гёрюне. Ахшамгъа янгыдан осаллаша. Анам да огъар къыйнала туруп, ашдан-сувдан айрылгъан. Гечелени огъар телмирип, юхусуз гетере. Биз де олагъа тигилип къалабыз. Гелин, анабызгъа къоймай, уьйню бары да ишин кюте. Гёрме гелегенлени арты-алды ёкъ. Партячейканы янгы секретары Ибрагьим ону Шурагъа азарханагъа йиберме сюйдю. Тек бизинкилер охугъан уллулагъа тынглап: "Аллагь язгъан бардыр. Докътирлер нетип бола аллагьны ишине?" — деп рази болмадылар.
Бир гюн атам къолай гёрюндю. Гёзлерин ачып сёйлей эди. Гелгенлер гетип, анам атам булан янгыз къалгъанда, оланы лакъырын эшитдим.
- Ханум, магъа онда гетме заман гелгенге ошай, — деди атам.
- Юсуп, неге олай айтасан? Исабек чи сен къолайгъа къайта турасан, — деди анам, оьзюндеги гьалекликни яшырма гючден къаст эте туруп.
- Сен тынгла магъа, ону къоюп, — деди атам гьаманда йимик ташдырып. — Сагъа айтма сюегенлерим бар... Шу бизин Макъсутну кюю мени ойлашдыра. Татывлу гёрмеймен шону къатыны булан кююн. Менсиз нечик болур сени кююнг...
Анам тарланма урунду.
- Осал болма. Тынгла магъа, — деди ону эслеген атам.
- Юсуп, неге ойлашасан ону... Яхшы болур, сен тургъанда сёйлербиз олар булан...
- Сен ону къоюп, айт магъа. Не болгъан шолагъа? Бармы сени билегенинг? — деп илинди атам.
- Ёкъ, воллагь, бир билегеним де.
- Анам гючден чыгъып гелеген гёзьяшларын сибире туруп, тынды. Ойлашды. Атам талап этген сонг, яшыргъанны пайдасы ёкъну билди. Атам бирден-эки, ойлашмай лакъырны этеген адам тюгюлню ол бек яхшы биле. Бир зат барны атам билген. Гертисин ачмай туруп, ял болмажакъ. Анам тарланды, кюстюндю. Къутулмайгъанны билгенде:
- Сагъа, харип, айтма болмай турдум, тюзелип къалар деп. Гьали де олар эр-къатын тюгюл... — деди.
Атам башын гётерип, турмалы болду. Сонг къайтара башын ястыкъгъа салып:
- Гертими шу иш? — деп, анама тигилип сорады. — Герти, Юсуп, герти...
- Оьзю айтдымы?
- Айтды. Тойну гюнюнде бизден яшыргъан. Гьали артда айтды, мен шекли болуп къыстагъанда, — деп, анам энни яшырма болмажагъын билгенде айтма башлады. — Оьзюню сюегени болгъан. Сен къызны атасына берген сёзюнгню аяп, сени аяп айтмагъан. Оьзю о къызгъа сёз берген болгъан...
Бу сёзлеге атамны гёзлери яшланды. Ону тарланып бир де гёрмегенмен. Къашларын тююп, эринлерин къысып, гёзьяшларын чыкъма къоймады. Бираз тынгъан сонг:
- Эркекдир оьзю... Эргиши берген сёзюнде турма герек. Гьалал болсун оьзюне, — деди.
- Мен де билмей эдим. Татывсуз экенни гёрюп турдум, — деп, анам да къошду.
- Мен де шекли эдим, оланы кююне къарап.
- Оьзю къыз да магъа кант этди...
- Гьай аман я, — деп, атам теренден кюстюндю. — Ханум, бу ишде мен гюнагьлыман. Сен булай эт, мени кююм яхшы тюгюл. Токъта! Осал болма. Тынгла магъа. Магъа узакъ заман яслар этип, къаралар гийип турмагъыз. Къачанда, сен билесен, олай затланы мен сюймеймен. Тынгла магъа. Къызны уьюне йиберерсен. Бугюн Абдурагьманны мунда чакъыр. Мен ондан гечмекни тилермен...
Йылап тербейген анам:
- Юсуп, сен тургъанда къарарбыз, айтма харип, — деп, ону дагъы да бёлме къарады.
- Тынгла магъа! — деп, атам ону токътатды. — Эки айдан Макъсутгъа оьзю сюйгенни гелтирерсен. Англадынг чы? Шу мени васиятым... Энни, къайда, чакъыр чы мунда Макъсутну!
- Ёкъ чу ол. Ишде. Бармай эди. Сен къолай болгъанда, къоймай йибердим.
- Йибер артындан.
Анам мени йиберди. Чаба-ёрта бараман. Йылавларым тамагъыма тыгъылгъан.
- Не болгъан? Бек сама аврумаймы? — деди Макъсут гьалекленип.
- Аврумай... Билмеймен... Ажейим сагъа тез гелсин деди. Макъсутну артындан етип болмай эдим. Уьйге етгинче чапды. Мен де артда къалма сюймеймен. Орамларда къаршы болгъанлар да бурлугъуп бизге къарай. Не эсине де гелгендир. Атам бек авруйгъанны бары халкъ эшитген. Уьстюнде терен тыныш ала токътагъан Макъсутну гёргенде, атамны гёзлери дагъы да яшланды. Тек шоссагьат къашларын тююп, эринлерин къысып, оланы яшырма болду. Ону эслеген Макъсут оьзю тарланды. Анам бир янгъа тайма къарады. Мен бир огъар, бир бугъар къарай къалгъанман.
- Олтур чу шунда, янымда, — деди атам огъар. Макъсут ону тёшегини къырыйында олтурду. Атам аста булан ону башын оьзюню тёшюне тартып, бёркюн чечди. Сонг онг къолу булан ону башын сыйпады.
- Разимен сагъа, балам, — деди ол къартыллайгъан тавуш булан. — Сен энни уллусусан бу ожакъны. Эсинг жыйып, оьзюнгню осалгъа айтдырмай тур. Анагъызгъа тынгла... Мен гюнагьлыман...
Атамны ахыр сёзлери шо болду. Къайтара хахгъа тюшдю. Дагъы гёзлерин ачмады. Яс башланды. Тазиятгъа бютюн юрт жыйылды. Уллулар (атам оьзю къаршы экенни биле эди) эренлени къычырып йылама, къатынланы да ваягьлар этип къавгъа салма къоймады. Эренлерден биргине-бир Макъсут биревге де тынгламай яс бар уьйню эшигини энегесине де таянып, базыкъ тавуш булан къычырып "агьи-агьи" деп йылай эди. Ону оьлюге йылап эшитмегенмен. Терен юрекден къартыллап чыгъагъан тавушу уьйлер толгъан къатынланы йыламайгъанларын да йылата эди. Биразгъа тынса, бу сёзлени айтып йылайгъан баживюмню тавушу Макъсутну дагъы да йылата:
Бир адам барып Макъсутну эшик алдан тайдырма къарады, токътатма сююп, айып этди. Макъсут тынгламады.
Мени буса, тамаша иш, йылавум гелмей. Оьлюмню маънасы толу англама бажармайгъангъамы, яда буса бирден болгъан бу ишге адагъанманмы, билмеймен неге, гёзьяшларым чыкъмай. Кёбюсю орамда яшлар буланман. Абзарда къара къалмагъар. Адамлар Макъсут сатып алгъан тананы союп айланалар.
Сынажагъа да салып, уьстюне ямучу да ябуп халкъ гёмме чыкъгъанда, бир тамаша юрегим гьалек болуп гетди. Бирев магъа шо заман "энни атанг сени бир де къайтмажакъ. Сен ону бир де гёрмежексен. Сен энни етимсен" дегендей, бирден йылавум тамагъыма тыгъылды. Йылама сюйдюм. Сонг эсимде ёкъ не этгеним. Хыйлы йыллар арадан гетген сонг анам айта бола эди. Мен де Макъсутну янында токътап акъыра болгъанман. Бирев де мени токътатып болмай болгъан. Анама да тынгламагъанман.
Жумасын этгенде, халкъ тозулду. Ювукъ къардашлар заманда бир гелсе тюгюл, дагъы ахтарагъан ёкъ эди. Уьйлерибиз, бары да алагъожасын алып гетгендей, боп-бош гёрюнеген болду. Ожакъ орта аркъалыгъы сынгъандай чёкдю. Сувуду, сёндю. Анам сорлукъду, азды, йылай туруп гёзьяшлары да битди.
- Анам, атам болмаса да, энни биз барбыз чы. Агъайым бар. Сен къыйналма, яхшымы? — деп, ону эниш тюшген гёзлерине тигилемен. Ол явлугъуну буччагъы булан бурнун, гёзлерин сибире, башымны оьзюню бавруна баса...
Макъсут шо гюнден сонг терен ойгъа тюшдю. Чагъына бирден хыйлы йыллар къошулгъандай гьакъыл гелип, ойлу, уьйге къуллукълу болуп къалды. Узакъ къалмай ликбезге де язылды.
Авур къайгъы экенни барыбыз да биле эдик. Тек бизин гележегибиз нечик болажагъын бирибиз де билмей эдик... Яшавну инг де терен чонгурлары, инг де уллу къатгъакълары алда болгъан экен...
Къумукъ адабиятдан: Хрестоматия 9 кл. Махачкала, 2003.