Бир болгъан, бир болмагъан, гюрен-гюрен дюньяны гюрюллейген гиннигинде къат-къат бойлу, къар сакъаллы, буз тонлу, къонакъ барма сюеген, къонакъ гелгенин сюймейген Сувукъмурза деген бирев болгъан. Ону Илмуханым деген бир къызы да болгъан. Дюнья яралгъанлы дюньядагъы инсанлар Илмуханымны барын билсе де, барып гёрген гиши болмагъан.
Илмуханымны артындан, эрнине мыйыкъ гёгергинче тюшюп, къара сакъалы дюньяны эки айланагъан болгъунча юрюйген Шмидт батыр деген бир ёлавчу болгъан. Ёлавчу ай юрюй, йыл юрюй, юрюген ерине алабота бите, токътагъан ерине тобургъу бите. Алаботасын ашап, тобургъусун ягъып барагъанда, къараса, бирев гёрюне. Кёкге багъып ятып, гьавада учагъан жанлар гёз алмайгъан ерге чыкъгъанда силкинип, къаракъуш болуп, гюнчыгъар багъып гетгенни де, гюнбатар багъып гетгенни де бирче тутуп, сонг йиберип къоя, къайтып ерге къонуп, силкинип, адам болуп ятып къала.
- Саламалейкум, бу не тамаша?
- Ваалейкумассалам, бу чу тамаша тюгюл, тамашаны бара туруп гёрерсен.
- Бу гьюнерни кимден уьйрендинг, атынг кимдир?
- Атым Водопьянов, гьюнерни буса мени йимик нечелени гьюнерлеген, гьакъыллыланы атасындан уьйрендим. Ёлунг тюз болсун! Къайсылайдыр?
- Сувукъмурзаны къызы Илмуханымны артындан бараман.
- Бара бусанг, мен де сагъа бир ёлдаш.
- Ёлдаш бусанг, гел, къурдаш. Эки — бир адамны эки гёзю, — деп, экев болуп юрюйлер. Бара туруп, ерге къулагъын салып тынглап турагъан биревге етише.
- Саламалейкум, бу не тамаша?
- Ваалейкумассалам, бу чу тамаша тюгюл, тамашаны бара туруп гёрерсен. Мен чи етти къат ерни тюбюндеги сариек йыланны гюйшейгенине тынглайман.
- Бу гьюнерни кимден уьйрендинг, атынг кимдир?
- Атым Кренкель, гьюнерни буса мени йимик нечелени гьюнерлеген, гьакъыллыланы атасындан уьйрендим. Ёлугъуз тюз болсун! Къайсылайдыр?
- Сувукъмурзаны къызы Илмуханымны артындан барабыз.
- Мен де сизге бир ёлдаш.
- Ёлдаш бусанг, гел, къурдаш! Уьч къылсыз къомуз кюйленмес, — деп, уьчев болуп юрюйлер. Бара туруп, къолу булан бузну оюп, сувгъа чомулуп, оймакълар булан сув алып чыгъып, оймакъланы ичиндеги сувгъа къарап, къолун-къолуна да уруп, кюлеп турагъан биревню уьстюне етишелер.
- Саламалейкум, бу не тамаша?
- Ваалейкумассалам, бу чу тамаша тюгюл, тамашаны бара туруп гёрерсиз. Мен чи шунча гиччи оймакълардагъы сувну ичинде той этегенлеге къарап кюлей эдим.
- Бу гьюнерни кимден уьйрендинг, атынг кимдир?
- Атым Ширшов, гьюнерни буса мени йимик нечелени гьюнерлеген, гьакъыллыланы атасындан уьйрендим. Ёлугъуз тюз болсун! Къайсылайдыр?
- Сувукъмурзаны къызы Илмуханымны артындан барабыз.
- Мен де сизге бир ёлдаш.
- Ёлдаш бусанг, гел, къурдаш! Дёрт тогъайсыз дёгерчик юрюмес, — деп, дёртев болуп юрюйлер. Бара туруп, айгъа накъыра къакъдырып, гюнге зурнай сокъдуруп, юлдузлагъа харс урдуруп, тавну-ташны бийитип турагъан биревню уьстюне етишелер.
- Саламалейкум, бу не тамаша?
- Ваалейкумассалам, бу чу тамаша тюгюл, тамашаны бара туруп гёрерсиз.
- Бу гьюнерни кимден уьйрендинг, атынг кимдир?
- Атым Фёдоров, гьюнерни буса мени йимик нечелени гьюнерлеген, гьакъыллыланы атасындан уьйрендим. Ёлугъуз тюз болсун! Къайсылайдыр?
- Сувукъмурзаны къызы Илмуханымны артындан барабыз.
- Мен де сизге бир ёлдаш.
- Ёлдаш бусанг, гел, къурдаш! Беш бармакъгъа тюшген къутулмас, — деп, бешев болуп юрюйлер. Бара туруп, бир къап-къара ел урунуп, сомалакъ-сомалакъ болуп учуп барагъан тавну гесеклерин уруп, бир-бирине бирлешдирип турагъан биревню уьстюне етишелер?
- Саламалейкум, бу не тамаша?
- Ваалейкумассалам, бу чу тамаша тюгюл, тамаша чы бар Сувукъмурзаны къызы Илмуханымны артындан эрнине мыйыкъ гёгергинче тюшюп, сакъалы дюньяны эки айланагъан болгъунча юрюген Шмидт ёлавчу батырны иши.
- Бу не гьюнердир, кимден уьйрендинг, атынг кимдир?
- Атым Папанин, гьюнерни буса мени йимик нечелени гьюнерлеген, гьакъыллыланы атасындан уьйрендим. Ёлугъуз тюз болсун! Къайсылайдыр?
- Сувукъмурзаны къызы Илмуханымны артындан барабыз.
- Мен де сизге бир ёлдаш.
- Ёлдаш бусанг, гел, къурдаш! — деп, ёлавчу муну къучакълап, — шо Шмидт деген менмен. Алтав биревню тенгирисидир. Янгыз терек бав болмас, бир ташдан къала болмас, — деп, булар да юрюмеге башлайлар.
Шонда Водопьянов батыр, силкинип, дёрт юрекли къаракъуш болуп:
- Мени ата юртумну мени йимик къаракъушлары тавдагъы ташдан да, авлакъдагъы отдан да кёп, шоланы сизге нечеси тарыкъ? — деп сорай. Ёлавчу огъар:
- Дагъы да экевю болса болур, — дей. Ерни ярып Молоков ва Мазурук батырлар чыгъып, булагъа салам берелер. Булар, Молоков батырны къучакълап:
- Кёкдеги етти юлдуз етер ерине етмейли, танг къатмас, — дейлер. Мазурук батырны да къучакълап:
- Сегиз оьгюз булан сабан салгъан ач къалмас, — дейлер. Шонда булар да, силкинип, дёрт юрекли къаракъушлар болалар.
Ал, булар, элтмеге енгил, ашама арив азыкъ да алып, къатты боран оьтмейген исси опуракълар да гийип, къаракъушланы уьстюне уллу акъ чатырлар да къуруп: "Къайдасан, Сувукъмурза?" — деп учуп гетелер.
Булар бара турсун, биз гелейик Сувукъмурзагъа. Сувукъмурза, булар гелегенни билип, сувугъу сынташдан оьтеген, тавушу дюньяны титиретеген агъулу боран, аччы ел йибере. Йиберсе-йиберсин, дёрт юрекли къаракъушлар къанат къагъагъанда чыгъагъан тавушну ягъында о боранны тавушу сюйрюжибинни зазыллаву йимик болуп къала. Боран, къаракъушланы алдында къатып, къар тав болуп къала. Дёрт юрекли къаракъушлар, такътаны тешген мыхлар йимик, къар тавну тешип, ари ягъына чыгъып гетелер. Къаракъушлагъа Сувукъмурза гёрюне. Боран къаракъушлардан оьтюп, Сувукъмурзаны яшыраман деп, алатолпан болуп, гьавадан тюпге багъып къатты барагъанда оьзюн токътатма болмай, Сувукъмурзагъа урунуп, салам отну кюлю йимик болуп чачылып гете. Къаракъушлар, шишаны башындагъы йымырткъаны да хозгъалтмайгъан кюйде саркъып, Сувукъмурзаны тёшюне къоналар. Шмидт батыр, гьакъыллыланы атасыны сураты булангъы къаракъуш булан Сувукъмурзаны тёшюне къонуп:
- Саламалейкум, Сувукъмурза! — дей.
Сувукъмурза буланы саламын алмай, бораны-ели булан:
- Мен бу ерде яшайгъанымны гьисабын оьзюм де билмеймен, бу ерлеге жаны булангъы зат да гелмеген, гелсе де, жаны булан да къайтмагъан. Сиз де оьз аякъларыгъыз булан юрюп, азирейилни уьстюне жан бермеге гелдигизми?!
- Гелмегенбиз, азирейил бусанг да, сени жанынгны алмагъа гелгенбиз. Къызынг Илмуханымны алсакъ, жанынг увучубузда, тезликде ону бизге берме герексен, — дей.
- Къыз да сюесиз, тез де сюесиз, олай тезлик булан иш болмас. Мени къыйынлы шартларым бар. Сиз шо шартланы кютюп болмассыз, абуругъуз булан къайтсагъыз къолай!
- Олай буса, мен къайтайым, сен оьзюнгню шартларынгны мунда къалагъан Папанин батыргъа айтарсан, — дей. Шмидт батыр оьзюню ишин битдирип, чатырланы бузну уьстюнде де къуруп, ичине сурсатын да салып, ёлдашларын парахат да этип: "Гёрюшгюнче гюн яхшы болсун", — деп, минип бир къаракъушгъа да, иертип артындан къалгъан экевню де, гёз юмуп гёз ачгъынчагъа, ата юртуна етишип токътай.
- Папанин батыр, отбашда уллу от да ягъып, авур къазан да асып, аслам хамур да басып, Сувукъмурзаны къонакълыкъгъа чакъыра. Къонакъ гелгенни сюймесе де, къонакъ бармагъа кёп сюеген Сувукъмурза, къат-къат боюна къабат-къабат буз тонун да гийип, ичин борандан да толтуруп: "Гьали бузлатып мююз йимик этип къояйым чы", — деп, чатыргъа гире. Гиривюнде, Сувукъмурзаны къулагъына бюлбюл къушланы сарнайгъан тавушлары чалынып, бурнуна гюл ийислер урунуп гете.
- Бюлбюл тавушлар, гюл ийислер мунда нете? — деп, Сувукъмурза, шюшгюрюп, танавларындан бугъакъ бузлар чыгъарып олтура, янып турагъан отгъа гёзю тийип:
- Мени элим от ягъылагъан элми дагъы? — деп хонтурланып, багъанагъа сюелген къомузну къолуна алып чертип, аччылы боран ва аччы елни тавушу булан булай гёнгюрей:
Элимде кёк не ер ёкъ,
Кёгюм — боран, ерим — буз.
Бузда гьар гюн юрюйген
Къатты денгиз, аччы туз
, — деп, къомузну багъанагъа сюей. Папанин батыр, къомузну къолуна алып, чертип бюлбюл тавуш булан булай айта:
Бузунгда от якъгъанбыз,
Тёшюнгде байракъ къакъгъанбыз.
Сендей нече Мурзаны
Тешип йипге такъгъанбыз.
Сувукъмурза ачувланып эретура. От бар уьйде ону тону ирип, олтургъан ери сув болгъан. "Ирип де гетгенмен мен чи", — деп, Сувукъмурза къачып къыргъа чыгъа. Чатырны ичиндеги кюлкюге талчыгъып тынглай. Кренкель батыр булан ата юртуна къайтгъан Шмидт батырны бир-бирине сёйлейгенин эшите. Кренкель батыр айта:
- Сувукъмурзаны къонакълыкъгъа чакъыргъан эдик, акъ сакъаллы да болуп, олтургъан ерине яшлар этеген затны да этип къачып гетди, — дей. Шмидт батыр:
- Салам алмаса да, Сувукъмурза къонакъ гелме чи сюйген экен. Сизин уьстюгюзден дёрт юреклилени экиси оьтежек. Сувукъмурза оланы нечик гёрер экен? — деп сорай.
Сувукъмурза бир къулагъы булан Шмидт батырны сёзлерин, биревю къулагъы булан дёрт юрекли къаракъушланы: "Къайдасан, Америка" деп, артлы-аллы болуп, оькюрюп учуп барагъанны эшите. Сувукъмурзаны бир гёзю оланы гёрюп, биревю гёзю гёрюп де битгинче, Кренкель батыр къаракъушланы оьтгенлигин ата юртуна билдирип, ата юртундан халкъны къуванчлы тавушларын алып, бузланы ичин къуванчлыкъдан толтуруп да бите.
Шулайлыкъ булан жума гетип, ай гетип, енгилмейген еллени енгип ёл этип, гюнлерден бир гюн Ширшов батыр, ташдай къатты, тавдай къалын бузну уруп, аясы булан оюп: "Къайдасан, денгизни тюбю", — деп, чомулуп гете. Сувукъмурза: "Ондан сагъа къайтыв ёкъ", — деп, бузланы бешик йимик чайкъалтып, гьарсиллек йимик гьарсиллетип, бурав йимик бураландырып йибере. Йиберсе йиберсин, Ширшов батыр денгизни къыркъ къатындан къыркъ оймакъгъа сув да алып, тёбеси булан уруп, Сувукъмурзаны олтуруп турагъан еринде атылып чыгъып, уьч гюнлюк ари ёлгъа ташланып гетген Сувукъмурзаны къол силлеп чакъыра чатыргъа. Сувукъмурза, тишлерин къыжырлатып: "Тегин-тегин чатыргъа гирив болмас", — деп, бузланы тирменни элеги йимик аталап, чатыргъа гире. Гирсе-гирсин, оймакълардан бир тамчы сув тёгюлмеген. Шишов батыр, оймакъланы къолуну аясына тизип салып:
- Яхари, Сувукъмурза, уллу гиши де болуп, ялгъан айтмагъа уялмаймы эдинг? Сен чи мунда жанлы зат ёкъ дей эдинг, гёремисен буланы? — дей.
- Гёрмеймен, — дей Сувукъмурза.
- Кёп оьмюрюнг гетип, аз оьмюрюнг къалгъан, къарт болуп къавжагъансан, гёзелдириклер салмаса гёрмессен, — деп, Ширшов батыр Сувукъмурзагъа гёзелдириклер гийдире.
Сувукъмурза къарай: оймакъланы ичинде алтын юзюкню, алмас къашны йимик йыртыллап, уллу стол да къуруп, оьзлерден тамаза да айырып: "Гьайт, вёре, Ширшов батырны савлугъундан!" — деп, ичип турагъан тюрлю-тюрлю ренклердеги кёп жанланы гёре. Сувукъмурза, ачувланып-шамланып:
- Гьали сизин къарангылыкъда къоюп оьлтюрмесем болагъангъа ошамай, — деп, оьзюню авлагъында алты айны узагъында тун къарангы гече эте. Гече гёрюнеген ай булан юлдузланы да чарс туман къаплап бегете. Бегетсе бегетсин, Кренкель батыр гюнде дёрт керен ата юртуна оьзлени турагъан ерин билдире. Сувукъмурза тамаша болуп сорай:
- Гюнню къаплап гече этдим, турагъан еригизни билдигиз. Айны да къошуп, юлдузланы гёрюнмейген этдим, гьали негер къарап билесиз?
Бу заман Фёдоров батыр, столгъа къыбламасын да салып:
- Къара чы, шу къайсылай бакъгъан? — дей Сувукъмурзагъа.
- Гьали болгъунча къыбламалар магъа багъа эди, шуну къайсылай бакъгъанын билмеймен, — дей Сувукъмурза. Фёдоров батыр:
- Гьали болгъунча сагъа бакъгъан эди, сени макънатисинг гючлю экенге, гьали мени ата юртумну макънатиси гючлю — огъар багъа. Бизин ата юртубуздагъы юлдуз да — юлдузланы атасы. Ону бизден яшырмагъа сени къолунгдан гелмес, биз оьзюбюз турагъан ерни шогъар къарап билебиз, — дей.
Сувукъмурза къарсалай. Ону сакъалындагъы тюкге гюе тийди деп булар кюлейлер. Сувукъмурза: "Гьали мен сизге мысгъылчакъ болдумму?" — деп къазапланып, бузланы уьч керен ерге уруп, чачып йибере. Папанин батыр, бир къолу булан байракъны тутуп, биревю къолу булан да чачылып барагъан бузлагъа бармакъларын уруп гийирип, оланы тартып гелтирип токътай. Сувукъмурза, уьфюрюп, буланы чатырын учуртуп йибере. Булар къардан жыйып бир уьй эте ап-акъ балкъыйгъаны къыркъ гюнлюк ёлгъа гёрюнеген кюйде. Папанин батыр: "Яшлар, сиз ишигизни гёрюгюз", — деп айтып, шо уьйню бир къолтугъуна да къысдырып, топ йимик буздан-бузгъа атыла туруп, бийимеге башлай. Гюнлерден бир гюн Сувукъмурза къарай, къараса — бир тав гёрюне. Муну гёргендокъ, Сувукъмурза, эки де къолу булан башын да тутуп: "Буланы мен адашдырагъанны орнунда, булар мени адашдырдылар", — деп, гёзьяш тёгюп йыламагъа башлай.
Кренкель батыр ата юртгъа оьзлер этген уьйню гьакъында да, Сувукъмурзаны гьакъында да хабар эшитдире.
Булар мунда турсун, биз гелейик Шмидт батыргъа.
Шмидт батыр, гьали олагъа къайтмагъа заман болгъан деп, оьзюню сакъалыны тюгюнден де кёп болат тёшлю, балта бурнулу гемелерден уьч геме де алып ёлгъа тюше. Гемелер, бичакъ бишлакъ гесеген йимик, бузну гесе туруп Сувукъмурзагъа етише:
- Саламалейкум, Сувукъмурза! — дей.
- Ваалейкумассалам, гьали сизге мюкюрмен, Илмуханымны да алыгъыз. Шунча гьюнерлени кимден уьйренгенигизни сама да айтып гетигиз, — дей.
Папанин батыр:
- Шо сени тёшюнге къагъылгъан байракъда сураты булангъы, бизин халкъыбызны барысын да гьюнерлеген, гьакъыллыланы атасындан уьйрендик, — деп, Илмуханымны сеп сандыкъларын да алып, гемеге мине.
Сувукъмурза айта:
- Баракалла болсун сизин йимик уланланы оьсдюрген адамлагъа. Дагъы да геле туругъуз, мени унутуп къоймагъыз.
Ал, шондан Айгъа накъыра къакъдырып, Гюнге зурнай сокъдуруп, юлдузлагъа да харс урдуруп, тавну-ташны, оймакълардагъы жанланы, савлай ата юртну халкъын къошуп, ели-бузу булан Сувукъмурзаны да бийитип, уллу той эте туруп гетелер.
Мен де, шо тойда къангъынча тобукъ уруп бийимеге де бийип, гьали буссагьат къайтып гелеген вакътим.