Халкъыбызны темел тарихине мекенли кюрчю салгъан "Къумукъланы" ва оьзлеге биз сый этип гелеген хыйлы илму китапланы автору, баш тарихчибиз болгъан профессор Сакинат Шигьамматовна Гьажиевагъа ол оьзю бир йыл алда дюньялар Есине табушмагъан эди буса, октябрь айны 14-де 90 йыл тамамланажакъ эди.
Сакинат Шихаметовна Гьажиева "эл намусгъа" байлангъан уллу адамларыбызны бири эди. Ол халкъыбызны намусу-ягьы эди десек де янгылыш болмажакъбыз. Неге тюгюл де. Ол оьзюню илмудагъы биринчи абатларындан тутуп да халкъыбызны тарихин ахтармакъны, ону халкъны оьзюне англатамакъны ва шолайлыкъда да ону оьзюню тарихи эсин уятмакъ, тарихи якъдан билимли этмек эди. Яшавуну бюс-бютюнюн ол шо муратгъа къызгъанмай багъышлама да багъышлады.
Сакинат Шихаметовна тухум-тайпа тамурлары бийке къатын эди, гьайдакъ бийкелерден эди, маданият генлери булан буса оьз оьмюрюню бютюнюн илмугъа багъышлагъан бир адам эди, пир адам эди. Ол гьайдакъ къумукъланы башгенти — Башлыгентден эди. Ол оьзюню тухум атын, инсан атын гьар даим де оьр этсе тюгюл, гьеч бир де ер этмей яшады. Шонуучундур, биз огъар оьз арабызда Сакинат-бийке деп айтып гелегенибизде. Оьз анадаш халкъы да огъар шолай оьр багьа бере эди. Къумукъ мадани жамияты 1999-нчу йыл оьтгерген социология ахтарывлары гёрсетген кюйде, Сакинат-бийке къумукълардан чыкъгъан "ХХ-нчы юз йылны инг уллу алимлери" деген гьюрмет ат берилгенлерден эди. 1961-нчи йыл басмадан чыкъгъан "Къумукълар" деген тарихи-этнография, илму асары буса "ХХ-нчы юз йылны инг тизив тарихи китабы" деген атгъа ес болгъан эди.
Амма нетерсен, инсан бир метафизик барлыкъ, бугюн бар буса, тангаласы ёкъ зат. Бу дюньяда даимге къалгъан да, къалажакъ да ёкъ... Сакинат-бийке де оьзюню оьмюрюню 89-нчу йылында дюньяланы Есине табушду. Бу чагъында адамлар гетегенлик, балики де, табии де саналадыр. Буса да, Сакинат Шихаметовна гечингенде бийкебизни тас этгенлик гьар бир къумукъну юрегинде гьис этилмей болмады. Неге тюгюлде, ол бу чагъына, тешекге байлангъанлыгъына да къарамайлы, яратывчулукъ планларын тамамламакъ къастда яшай эди. Оьз борчларын бирин де къоймай оьзю тёлеп гетме сюе эди ва "Къумукълар" деген тарихи этнография ахтарывуна байлавлу янгыртылгъан ва толумлашдырылыгъан эки томлукъ китабыны экинчиси чыгъажакъ гюнню гьасирет гёзден къаравуллай эди. Амма чакъсыз дюньядан гетди.
Сакинат Шихаметовнаны оьз яшаву тынч-тегиш болмады. Алдагъы сияси режимни ону тухум-тайпа байлавлукъларына байлавлу талаплары гьаттан озуп гючлю эди. Илмуда этген къошумуна да къарамайлы Сакинат пачалыкъ савгъатлардан кёп заманлар магьрюм къалып турду. Неге тюгюлде ол о режимни бир-бир сиптелерине, жамият-эконеомика ва маданият чараларына къаршы чыкъма, къаршы пикрусун айтма тартынагъан адамлардан тюгюл эди. Мисал учун, 60-нчы йылланы башларында дагъобком бырынггъы Таргъуну уьстюнде таш уватагъан завод къурма гереклигин багьана этип, юртну бузуп, халкъын гьалиги 5-нчи посёлокну ерине гёчюрме сююп халкъны башын чырмап турагъанда, Сакинат-бийке огъар къаршы чыкъгъаны оьзгелер учун бир унутулмас уьлгю эди. Кавказда ингде бырынгы ерлешим ерлерден саналагъан ва асрулар бою хазар пачаларыны, олардан сонг да къумукъ шавхалларыны тахшагьары болуп тургъан бу "Шехр-и Азим Таргъугъа" тийме ярамас деп гётеринки тавушун гётерген Сакинат-бийке эди. Халкъыбызны яшавунда гьар болуп гетген агьвалатланы гьаманда гёзден гечирип турагъан гьюрмет лайыкълысы, есиси Атгъай-агъав да 90-нчы йылланы башларында газетлер де ону не гьакъ эсгермеди.
Сакинат Шихаметовна оьзюню яшаву ва бютюн илму чалышыву булан заманланы байлавчусу, намуслу элчиси экенни гёрсете эди, оьз халкъыны билимли адамы экенин гьар абатында исбат этип яшай эди. Бизин бу гьалиги билимли (Абусупиян-эфенди "марипатлы" дер эди) адамлагъа онча сый этилмейген питне-девюрлерде, балики де, Сакинат Шихаметовна йимик гьакъылбайланы хадирин онча билегенлер де ёкълугъу юреклени сындырмай болмай.
Балики де, Сакинат Шихаметовнаны ёкълугъу бизин учун гери табулмайгъан тас этив, неге тюгюл де, гьеч бирибиз де ону ерин тутуп болмасбыз. Денгизлени толмайгъан толмажакъ ери эди ол. Биз де гьалиги заманда, нечагъы сюймесекде, инсанлыкъ хасиятлары да илму касбу талаплары да бир-бирине чалмюк болуп турагъан адамлар кёп сийрек ёлугъа. Озокъда, Сакинат Шихаметовнаныкинден артыкъ даражасындагъылар да бардыр, тек дагъы Сакинат Шихаметовнабыз ёкъ, болма да болурму, бугюн биз билмейбиз. Амма Сакинат-бийкени сыйлы аты энниден сонг да Дагъыстан ватаны бар чакъы да къумукъ миллети булан бирге даимге яшажагъы шексиз.
Сакинат-бийкебиз йимик бир тарихчи дюньябызгъа бир дагъы гелерми-гелмесми, белгисиз, амма ол оьзюню бизин илмуда, ругь варислигибизде барлыгъын энниден сонг гьар даимде гьис этдирежеги бир шексиз зат. Оьз менлигин, оьз ана тилин, маданиятын ахтара туруп къумукълардан тарихге сапар чыгъажакъ гьар яшёрюм оьз сапарын Сакинат-бийкени китапларындан башлажакъ, ону оьтгенге бек гьасирет ва тергевлю гёзлери булан багъажакъ...
Сакинат-бийкебиз бу дюньядан гетип Гьакъгъа табушгъанда халкъыбыз бир гьакъылгъа тюгюл пир гьакъылгъа ярлы болду. Неге тюгюл де, ону гьакъылы минг китапгъа тюгюл, пир китапгъа тие эди.
Сакинат Шихаметовна халкъын бек сюе эди, эсгереди (гьали сюймесин, гьали эсгермесин). Бугюн ону тувгъан гюню. Бугюн бизде ону эсгерейиклер! Ону да жаны къувансын!
Сакинат Шихаметовна гетген йыл декабрь айда аврувундан тёшекге байланып тургъан сонг гечинди. Оьзюнден сонгулагъа бир уллу тарихи хазна, тарихи варислик къоюп гетди. Оьлюмюнден алда оьзюню "Къумукълар" деген китабыны толумлашдыргъан вариантыны биринчи китабын басмадан чыгъып да гёрдю. Амма экинчи китабы харжны къытлыгъындан... муна бугюн болгъанча чыкъмай да къалды...
Шо къуллукъну кютмеге бизден миллетибизни гьайын этеген бирев табулмасмыкен дагъы... Воллагь, шо биревню излеп-ахтарып турмай, шо масъалагъа миллетче янашып, къолдан-къолгъа ахча топлап — китапны чыгъармакъ бизге тюшген бир сыйлы борчдур десек де тюз болур.
Къайдасыз, бармысыз, сиз, миллетни сюегенлер, халкъыбызны патриотлары, эл намусгъа байлангъанлар?! Заманлар, озокъда, гьар не якъдан да къыйын. Тек, огъарда къарамайлы, къуру, сёз этип, кант этип турма ярамас, гелигиз шо борчну оьз бойнубузгъа алайыкълар. Бир-биревге къол ялгъайыкълар. Шо чу бир зат да тюгюл зат.
Биз "Ёлдаш" газет халкъыбызны биргине-бир милли газети гьисапда шо борчгъа байланып оьз къошумубуз этмеге гьазирбиз.
Сиз нечик гёресиз бу таклифни — сесленейиклер! Сёзюмню де алда йимик тамамлайым: Къайрат бизден, Кёмек сизден, Берекет де Аллагьдандыр!
Опубликовано: газета "Ёлдаш", 2004, 14 октябрь