Белгили болгъаны йимик, гертиден де, топуракъны онгача есликге берив ва шону натижасында эркин кюйде сатывгъа чыгъарыв аслу масъалаланы бириси гьисапда оьзюне айрыча агьамият берип янашмакъны талап эте. Эсгерилген масъала Дагъыстан учун гьалиги заманда итти кюйде токътагъаны англашыла. Неге тюгюл, янгыртывланы барышында шону къысматы адилли кюйде чечилмей, даим артгъа салынып турду. Шо буса, озокъда, бизин республикабыздагъы четим политика-экономика гьалланы дагъыдан-дагъы къыйынлашдырды. Тек, Президент де эсгерген кююнде, булай иттилешген къыйынлы масъалаланы чечивде гьали де алгъасавлукъгъа ёл бермеге тюшмей.
Демек, эришивлюклеге, миллетлени арасында къаршы турувлагъа ёл берилмесин учун, шу ишде гележекде янгылышлардан сакъланма тарыкъ болажакъ. Дагъыстанда яшайгъан халкъланы барысыны ва шолай да гьарисини талапларын гьисапгъа алып, шо масъаланы гьакълашып-гьаллашып дегенлей, адилли ва закон ёлунда чечмеге тюше.
Биз къайда яшайбыз? Озокъда, барыбыз да Тенгирини гючю-къудраты булан сыйлы топуракъдан яралгъанбыз ва шонда оьмюр сюребиз. Демек, топуракъ бизин лап да сыйлы ва баш байлыгъыбыз. Ондан магьрюм къалсакъ, миллетибизни, халкъыбызны яшаву онгмажагъы гьакъ зат.
Муна шо саялы да, гьалиге ерли чыдагъан бусакъ, бугюн де алгъасавлукъгъа ёл бермей, янгылыш болмай, хаталардан сакъланмакъ парз. Неге? Неге тюгюл, топуракъ къолдан чыкъдымы, топуракъсыз къалдыкъмы — муна шо заман биз болажакъбыз йигирма биринчи асруну къара къуллары!
Яхшы, топуракъланы сатывгъа салайыкъ. Оланы миналыкъ ва гьалиги есилери кимлердир? Айтагъаныкъ, аслу масъалагъа бойсынып сатывгъа салсакъ, гьалиги заманда шоланы — топуракъ пайланы сатып алмагъа кимлени имканлыгъы болажакъ деген сорав тувулуна. Бу гезик де тюлкю пайлавлагъа ёл къоймайлы, тенглик учун ябушма ва къувун гётерме де герекбиз.
Бугюнлерде Магьачкъалада къумукъланы тамазаларыны советини членлери, белгили алимлерибизни, жамият чалышывчуларыбызны жыйып оьтгерген пикру алышдырыв да уьстде эсгерилген агьамиятлы масъалагъа багъышлангъан эди.
- Гьалиги къыйын девюрде, озокъда, дав булан питне гётерип ёл алмагъа четим, — деп башлады оьзюню сёзюн «Дагагроэкопроект» деген илму-ахтарыв институтуну президенти, юрт хозяйство илмуланы доктору Алибек Гьажиев. — Шону бизин Эндирей, Львовское-1 юртланы, Хумторкъали районну айланасында ва оьзге районларыбызда, юртларыбызда болуп турагъан агьвалатлар ачыкъдан ташдыра.
Топуракъны айрыча есликге беривге, базаргъа салывгъа байлавлу болуп мен оьз пикруларымны «Дагестанская правда» газетде бу йылны июнь айыны 15-нде печат этилген макъаламда толу кюйде аянлашдырдым. Топуракъ ва муниципал реформалар савлай Россияда йимик бизин республикабызда да законлагъа кюрчюленмей, низам сакъланмайлы юрюле. Айтагъаныкъ, талавур, тонав, уручулукъ булан капитал топлагъан «хортмалар» бары да умуми мал-матагъыбызгъа ес болуп, гьали топуракъны есилери де болма умут эте. Дагъыстанда, бир башлап топуракъланы бары да майданлары, дазулары, миналыкъ есилери гьисапгъа алынмай туруп ону базаргъа салмакъ халкъыбызгъа хыянатлыкъ болур. Референдумну да оьтгерип, халкъ булан гьакълашып-гьаллашып дегенлей, биригип чечмеге тюшеген масъала.
Гертиден де, топуракъларыбызны къолдан чыгъарып алма гьаракат этеген тайпалар гьали де оьзлени намарт хыялларына етишмеге умут этежек. Неге тюгюл, гьалиги заманда ломай мал-матагь, харж топлагъан тайпалар оьзлени шо муратларын узатып туражагъы гьакъ зат.
Кахулай юртну жамият советини председатели Залимхан Валиевни сёйлевюнде де шо пикрулар арагъа чыгъарылды.
- Тёбен Къазанышны, Оьр Къазанышны, Къаягентни, Бабаюртну, Къарабудагьгентни топуракъларыны къысматы не гьалда экени англашыла, — деп узатды ол оьзюню сёзюн. — Муна артдагъы йылларда Магьачкъаланы айланасындагъы денгизбой ягъа топуракъларыбызны да къошуп, гючю озагъанлар, гьакимпавлар талап, еслик этмеге белсенген. Кахулай, Таргъу, Албёрюгент юртланы халкълары — биз денгизге батып гетмеге герекбизми? Гьалиги заманда уьч де юртну яшёрюмлерини 70 процентини не иши ёкъ, не топурагъы-орну яшавлукъ этмек учун.
Бизин талап англашыла. Дагъыстанны Президента булан шо масъалагъа байлавлу болуп оьтгерилген ёлугъувну вакътисинде де ачыкъдан эсгердик. Неге? Неге тюгюл, Каспийни ягъаларындагъы топуракъларыбызны федерал есликдеги ерлер деген себеплер булан дагъыстанлы чиновниклер, оьзлер талап, ес болуп тура. Биз талап этебиз шоланы республика еслигине айландырып, оьз есилерине къайтарып бергенни. Узун сёзню къысгъасы, бир башлап топуракъны сатывгъа, пайлавгъа салгъынча, оьз есилерин белгилемеге, токъташдырмагъа тарыкъ. Бизин миналы топуракъларыбыз заманлыкъгъа ижарагъа берилип къолланса да, бизге пачалыкъ акт булан бегетилинген. Шо топуракъларыбызны биз биревге де сатмагъанбыз ва савгъат этмегенбиз. Топуракъ бизинки, шону къысматын да оьзюбюз чечмеге герекбиз. Бизге сорамай чечип тургъаны таман. Бизге дагъы ёл, ер къалмагъан.
Гертиден де, 131 номерли федеральный законгъа да къарамайлы, бизин республикабызда айрокъда тюзлюкдеги топуракъланы къоллавда хыйлы кемчиликлер ёлгъа йиберилген. Тилим-тилим этилип пайлангъан, пайланмай къалгъан ерлер къаравсуздан ташланып, дангыллагъа, тузлукълагъа, къайырчакълагъа дёнген. Къызлар отлавлукълардагъы ва Ногъай чёллерде тувулунгъан гьал шону ачыкъдан ташдыра.
-131 номерли муниципал къурулувларыны чалышывуна байлавлу закон булан бирче топуракъ реформаланы барышы да талавургъа белсенген тайпалагъа багъып тартылып бара, — деп башлады оьзюню сёзюн Дагъыстан пачалыкъ университетни кафедрасыны заведующийи, экономика илмуланы докторуРасул Къадиев. — Белгили болгъаны йимик, гёчювюл гьайванчылыкъны бары да чубурув бойлары (скотопрогоны) Къумукътюзден таба оьте, шолай ерлер пачалыкъ еслиги деп гьисапгъа алынгъан. Тек не этерсен, айрокъда Хасавюрт районда, Эндирейни ягъаларында ёлланы орнун бийлеп, гёчюп гелгенлер гьар тюрлю имаратлар къуруп, халкъгъа, пачалыкъгъа асув этмей, оьз пайдасына къоллап тура. Тюзюн айтгъанда, топуракъ пайланы, тийишсиз ерлени тюпден таба сатывда ерли юрт администрацияланы пешемейли, район администрацияланы башчылары да ерли халкъгъа къаршы иш гёрмей тюгюл. Мисал учун айтгъанда, оьзлер эндирейлилер гётерилип, масъаланы ахырына ерли чыкъмаса, оьрдегилеге яда буса тышдагъылагъа инанма тюшмей. Ботаюртда йимик, оьз топурагъы учун ябушуп, еслигин якълама тарыкъ бола. Таргъутавну къанатыны тюбюндеги уьч де юртну халкъына да хантавлукъгъа ёл бермеге тюшмей.
Яхшы, оланы вакиллерин Дагъыстанны Президенти къабул этген. Масъала чечилмеге герек деген. Нечик ва къачан? Муна шо гьакъда ойлашма тарыкъ. Шо масъаланы уьстюнде ишлейген комиссия къурулгъан. Халкъ да шогъар аркъайын болмайлы, комиссияны членлерине инанып турмай, оьзлер де ишлени барышын тергевню тюбюне алып, гьайында къалмаса бажарылмай. Нете, халкъ не заман болгъунча Къараманда жабарда, авлакъда ятып, агьлюсюнден, дюньядан, яшавну онгайлыкъларындан айрылып турма тарыкъ? Адилли законлар ишлейген ерде, олагъа гьюрмет этилине эди буса, шолай болмажакъ эди.
Алдагъы жумагюн Таргъуда оьтгерилген жыйында да халкъ дурус къарар чыгъаргъан. Халкъ оьзюню, топурагъыны къысматын оьзю чечмеге герек. Мен гьалиги заманда топуракъны пайлавгъа, базаргъа салывгъа къаршыман. Бизин арабызда буссагьат 10 гектар ерни сатып алма кимни гючю чата? Биревню де! Халкъыбызгъа да шону сингдирмеге тюше. Нечик? Гелигиз, муна шо гьакъда ойлашайыкълар.
Дагъыстанны Президента М. Магьамматов оьзюню ДР-ни Халкъ Жыйынгъа йиберген Чакъырыв кагъызында гележекде социал-экономика тармакъны оьсювю бары да адамланы ихтаярлары бир йимик якъланагъан ватандаш жамиятны къурувдан кёп зат гьасил болажагъы гьакъда айрыча хат булан эсгерегени англашыла.
Жыйында гюнлюк низамгъа салынгъан аслу масъалагъа байлавлу юрюлген лакъырлашывда, гьакълашывда ортакъчылыгъын болдургъан къумукъланы тамазаларыны советини башчысыВагьит Вагьитов, таргъулу алим, профессор Абдулкъадир Абдуллатипов, Таргъу юртну жамият советини председатели Магьамматамин Магьамматов, тамазаланы советини ортакъчысыТаймыр Агъаев, жамият чалышывчу Гьюсейн Адилов ва оьзгелери ортагъа чыгъарылгъан агьамиятлы масъалагъа байлавлу болуп оьзлени пикруларын аянлашдырды ва топуракъланы пайлавдан ва базаргъа салывдан сакъланма тюшегени гьакъда эсгермей болмады. Колхозлар ва совхозлар гьалиги заманда тозулуп, шоланы ихтиярларындан пайдалангъан эки-уьч адамлардан гёземеликге, талавургъа деп гёчювюл отлавлукъларда къурулгъан СПК-лардан сакъ болма тарыкъ. Неге? Неге тюгюл, топуракълар пайланма башланса, шо ерлеге ес болма олар биринчи ихтярлылар болажагъы шеклик тувдурмай.
Не этмеге герек? Гьюсейн Адилов ва Гьайбулла Алхангьажиев ёлдашлар тюз эсгерген кююнде, халкъны съездлеге ва оьзге ерлеге жыйып инжитип турмайлы, оьзюню миллетини ичинде ерлерде англатып ишлени юрютме ва бирикген къурумун болдурма тюше. Шолай къурумгъа да оьз ишин оьзю юрютеген бирлешген милли центры деп айтайыкъ.
Жыйында юрюлген гьакълашыв-гьаллашывдан сонг ону ортакъчылары хас къарар къабул этди. Къумукъ миллетибизни тамазаларыны совети, топуракъланы есилерин токъташдырмай ва олагъа сорамай туруп, пайлавгъа ва базаргъа салывгъа къаршы. Шону булан янаша узакъ къоймай уьстде эсгерилген милли къурумну амалгъа геливюне болушлукъ этеген проектни де гьазирлеме тюшежек.
Бизин гьюрметли ва англавлу тамазаларыбызны, гьаракатчы уланларыбызны пикруларына байлавлу болуп арагъа салынгъан агьамиятлы масъалагъа гёре узакъ къалмай «Ёлдашда» сесленивлер де болур деп умут этебиз.
«Ёлдашда», 29-06-2012