Оьз халкъынгны зорлугъуну алдында оьзюнгню бир гиччирек барлыгъынгны бирдагъы керен гьис этмек учун чакъда-чакъда къайсы буса да бир къардаш халкъны (халкъланы къардашсызы болма да боламы!) ругь дюньясына сапар чыкъма герек болгъан экен. Бу гезик мен бизин, къумукъланы, инг де ювукъ къардаш халкъы — балкъарлагъа барып къайтдым. Балкъар халкъ оьзюню уллу шаири Кязим Мечиевни 150 йыллыгъын белгиледи.
Йыракъ сапарлагъа мен неге гьасиретмен? Оланы эркинлиги, шат къавгъасы, алгъасавлугъу, ёл аякълары, янгы болажакъ къурдашлар юрегимни тарта. Янгы ёлугъувларда сен оьзюнг-оьзюнгню янгыдан таныйсан. Самолётда яда къонакъюйде янгыз къалгъанда буса сен дюньягъа адам болуп гелгенингни, Кёкню де, Ерни де алдында жаваплы экенингни бирдагъы керен ойлашасан. Элингден йыракъ чыкъгъан сайын отбашынгны ярыгъы яхшы гёрюне. Уьйню сагъынма башлайсан. Сапарда алгъан бары да асил уьлгюлерингни юрекдеги сагъынчынга артдырып, дос-къардашынг булан сыр чечме алгъасайсан...
Адабиятны айланасында оьтгерилген бу гезикги уллу байрам бизин балкъар адабиятны кюрчюсюн салгъанланы инг де гёрмеклиси Кязим Мечиевни зор терегини салкъынына жыйды. Кёп тюрлю эллерден, Москвадан чакъырылгъан къонакъланы, балкъар досларыбызны гёрюп къувандыкъ, сыр чечдик. Къумукъ халкъны вакиллери болуп экев баргъан эдик: мен де, белгили шаир къызыбыз, "Тангчолпан" журналны редактору Супиянат Мамаева да.
Балкъарчасына къыйыщдырып айтгъанда, Мёчюланы Беккини яшы Кязим 1859-нчу йылда Холам-Бызынгы авузуну бек бийикде орналгъан эли — Шыкъыда тувгъан. (Адабият арада ол 1866-нчы йылда тувгъан деп де юрюле). Кязим бир башлап мадрасада охугъан сонг, Къумукъну Эндирей деген юртунда устазлардан дарс алгъан.
20 йыллыкъ чагъына етгенде охувлу-билимли улан темирчи касбуну юрютеген атасына къол ялгъама башлай. Бара-бара оьзю де айтылгъан темирчи бола. Балкъарлы язывчу ювукъларыма мен масхара-герти ёлунда: "Буса шаир Кязимни фамилиясы ону касбусундан гелгендир. Олай болгъанда, огъар къумукъча "Меччиев" десе де къыйышмай тюгюл", — деп де айтдым. Болма да ярай.
Кязим Мечиев табиатны алдында адамны къудратлы гючюн, адамны гьакъыл-оюну теренлигин, ол яратгъан имаратлар оьлмейгенин йырлагъан. Не заман, не ерлерде онгайлы болса да, ол оьзюню билимлерин артдырма чалышгъан. Европа культурасы булан толумлу танышлыгъы болмаса да, Кязим шаркъ (гюнтувуш) пачалыкълагъа кёп керенлер сапар чыкъгъан. 1903-1910-нчу йылларда ол оьзге бусурманлагъа къошулуп гьаж къылма баргъан. Ону булан Маккагъа баргъанлар, гьажын да къылып, борчун кютюп гери къайттъан буса, Кязим о сапарында эки-уьч йыллар къалып, билимлерин артдыргъан, уьйдеги китапханасына сыйлы китаплар излеген. Гюнтувуш алимлени, шаирлени атларын уллу гьюрмет булан эсгерген ва кёбюсю асарларын сапарны вакътисинде ярата гелген. Къайсы пачалыкъда болсада, языкъ халкъны къысматын ойлашып, ону оьз халкъыны къысматы булан янаша салып къыйналгъан ва эркинликге, чыдамлыкъгъа, сабурлукъгъа чакъыргъан. Халкъыны оюн-дертин йырлайгъан сюзюк юрек булан Аллагьына сужда къылгъан.
Бызынгыны жамияты Кязимни пайхаммардан кем гёрмеген. Юртлулары, ювукълары ону атын айтмай, "гьажи" деп къоя болгъанлар: "гьажи айтгъанлай", "гьажи язгъандай" деп, гьар ишинде ону атын алгъа салып юрюгенлер. Халкъны гьюрметли шаири ёлгъа атланагъанлагъа тавакаллыкъ берген, ябушгъанланы ярашдыргъан, элни къуванчына-дертине табылгъан, оьлю болгъан ерде зикир охутгъан, тойларда алгъыш айтгъан, шоллукъда халкъны яралы юрегине балгьам болуп яшагъан.
Революция гелип, "дюнья бузулгъан" дейген заманларда да Кязим къачан буса да гертилик уьстюн гележекге оьзю де инангъан, халкъны да инандыргъан.
Шу сатырланы шаир шо йылларда язгъан.
Бёркюн алып гел деген гишини башы булан бирче алып гелме белсенген бир-бир къул тайпалар Кязимни оьзгелени йимик онча къыйнамагъангъа себеп — шаирни табанын таптап гелеген, шо йылларда халкъны сюювюн къазанып битген шаирлер: Къайсын Кулиев ва Керим Отаровну гьаракаты болгъандыр. Бу эки айтылгъан пагьмулу ва оьтесиз рагьмулу шаирлер Кязимни уллу къардашы йимик гьайын этгенлер, ону абурун гетерип сыйлагъанлар. Язывларын топлап, 1939-нчу йылда китап этип чыгъаргъанлар. Кязим шо йыл СССР-ни Язывчуларыны союзуна къабул этилген. "Къабарты-Балкъарны культурасыны сыйлы къуллукъчусу" деген ат да огъар шо йыл берилген.
Болса да, Кязим къысматны къысмачларындан къутулмагъан. 1944-нчю йылда ол оьзюню бютюн халкъы булан бирче гючден гёчюрюлювню азаплы ёлуна тюше. Арадан бир йыл гетип, етмиш тогъуз йылгъа оьрленген шаир ана элине бозара туруп къавшалгъан-къавжагъан гьалында Къазахстанны Талды-Курган деген областында дюньядан гёче.
Зор къысматын ойлап азиз халкъымны,
Мечимдеги жыжымлардай янаман...
Азиз халкъы герти шаирин къайда буса да унутуп боламы? 1994-нчю йыл балкъар язывчулар, жамиятны элчилери, тамазалары, ону къабурун ахтарып, сынташ салгъанлар. Ахырда буса 2000-нчи йылны март айында Кязимни сюегин балкъар топурагъына — ата юртуна гёчюре.
Оьтген девюрню отузунчу йылларында Кязим Мечиев бизин Абусупиян Акаев гёрген къыйынлыкълардан оьтген. Ислам динни ёлун юрютегени саялы ону бир гьавургъа туснакъда да сакълагъанлар. Оьзю шаир буса: "Намаз къылмакъ, Аллагьгъа къуллукъ этмек гьукуматгъа къаршы юрюмек тюгюл. Иманны-динни нюрю булан юрегин тазалагъан адамны ана Ватанына бакъгъан сюювю бир заманда да сёнмес",- деп уьйретген.
Кязимни тувгъан гюнюнде, бу йыл октябрь айны гюнлеринде, ону ата юрту Шыкъыгъа жыйылгъан халкъны арасында уллу чагъына етишген иманлы-динли таза бусурманлар ат булан да гьаран чыгъагъан, бийик тавдагъы ожагъына оьрленгенлиги оланы юреклеринде шаирге бакъгъан зор абургъа-сыйгъа, гьюрметге шагьатлыкъ эте эди. Тавну тюбюнден агъагъан оьзенни ягъасындагъы Бызынгы деген юртда байрамны къонакълары, машинлерден тюшюп, эки-уьч чакъырым тик ёлдан шаирни ата юртуна яяваякъдан гётерилдик. Охув чагъындагъы яшлардан, жагьиллерден тутуп, къартлагъа етишгенче къатынгишиси-эргишиси булан гьар тюрлю юртлардан, шагьарлардан гелген юзлер булангъы халкъ Арапа тавгъа гётерилегенден бир де башгъа тюгюл эди. Шо гёрюнюшге сукъланмай, оьктем болмай нечик болурсан?! Тюпде, терен къолдан ярлагъа гёбюк чачып аргъыйгъан, бурулуп агъагъан айланмалы оьзен оьзю де оьрге багъып, шаирни уьйлерине багъып агъамы экен деп эсиме геле эди.
"Халкъын шаир йырлай буса, шаирин де халкъ гётере экен, — дедим мен, шаирни тютюню акъ булутгъа айлангъан эсги уьйлерини къалкъысындан таба жыйылгъан халкъгъа къарап. — Кязим Мечиев — Балкъар тавларын бирден-бир бийик этип, дюньягъа гёрсетген шаир. Ол оьзю де бир къарлы тавгъа ошап яшады ва гьар даим де яшап къалажакъ. Халкъны юрегинде шаирни сакълайгъан гюч — шаирни юрегиндеги къарлы тавда болагъан тазалыкъ, бийиклик, инамлыкъ, эркинлик, оьзденлик. Къайгъы-дертни къысмачларында оьзге халкълардан артыкъ чайналгъан къарачай-балкъар халкъ бир заманда да къысматгъа чул бермегенликни себеби, ол оьзюню Кязим гьажи йимик, Къайсын йимик, Танзиля йимик шаирлерин юрегинде сакълагъаны саялыдыр. Кёкню гётерип турагъан сизин таявугъуз Минги-Тавну (Эльбрусну) эки башы бар деп турмагъыз. Бизге, къумукълагъа, сораса, ону уьч башы бар, тек тавну уьчюнчю башын гёз булан къарагъан гёрмей, юрекни гёзю булан къарагъан адам гёре. Ону уьчюнчю башыны аты — Къулилени Къайсын. Минги-Тавну башына булут гелсе, Къумукътюзге берекетли янгур ява. Къумукъ халкъны Асхар тавну бийиклигине гётерген тавланы арасындан Йырчы Къазакъ, Темирболат Бийболатов, Абусупиян Акаев йимик оьрлюклерибизни эсгерип къояйыкъ. Тек бу уьч де шаирибизни талигьинден Кязим гьажини насиби артыкъ болуп чыкъды. Ону уьстюне чыкъма, баврубуз ярылгъан гюнлерде юрек ярабызны солкъ этме къабуру сама да бар. Сизге Аллагь рази болсун, балкъар халкъ! Шайыхлагъа тенг гелеген зор шаиригизни къырларда къоймай, геч буса да ана Ватанына къайтаргъаныгъыз саялы да сизин ахырыгъызгъа кёкден нюр явсуп! Кязим гьажини йырлары, дуалары янгыз балкъар халкыъа етишип къалмагъан, олар бютюн кавказ халкъларына да етишген.
Яратгъаныбызгъа шюкюр болсун, къара гючлер къарачай-балкъар халкъны ярыкъ гюнлерин сёндюрме болмагъаны йимик, алимлерини, язывчуларыны гележекдеги варислерини отун сёндюрме де болмады. Шаирлени эсли наслусуну ёлун узатагъан гьалиги шаирлерден Салигь Гуртуев, Ибрагьим Бабаев, Магьаммат Мокаев, Муталип Беппаев, Ахмат Созаев, Алим Теппеев, Абдуллах Бегиев ва оьзгелери балкъар халкъны ругь байлыгъы бирзаманда да алаша болмажагъына, азмажагъына бизин гьакъ юрекден инандыра..."
Оьмюрюню къолай ягъын яллайгъан отну алдында темир токъалай туруп йиберген Кязим Ватанындан гючден къуваланып йыракъларда яшайгъанда да, ону юрегиндеги элине-юртуна бакъгъан, темирлени иритердей гючлю сагъынч бир де сёнмеген, бирден-бир оьрчюкген. Шо гьакъда шаир васиятгъа парх береген булай шиъру язгъан:
Ерлеге къургъакълыкъ тюшюп, гюйдюрюп къоягъан заманларда Кязим гьажи эсги адатлагъа гёре янгурну чакъырма бажара болгъан дейлер. Тюпдеги оьзенге тюшюп, сув ягъагъа атны башын гёмюп, сонг чыгъарып, кёкге къолларын яйып дуалар охуп, таъсирли гёнгюревлер этип дёгерек айланып, ону айланышлары эсинде къалгъанлар гьали де хабарлай. Тамаша иш тюгюлмю: шо гюн болмаса, артындагъы гюн янгур явмай бир де къалмай болгъан. "Кязимни сёзюн, тилевюн кёклер де эшите", — деген балкъар халкъ. Ону тавушун биз де эшитебиз — къумукълар. Гьалиги заманда тюгюл, алдынгъы заманлардан берли. "Бозигит" деген поэманы, "Иман-Ислам" деген назмуну мени улланам балчара Даражат бизин, авулдагъы яшланы да жыйып, башындан ахырына ерли гёнгюнден охуй эди...
Халкъланы къардашлыгъын шаирлени къардашлыгъы, оланы ругь байлыгъы йимик бир зат да беклешдирмейдир.
Къабарты-Балкъардан уьйге къайтма атланагъанда, мен бирдагъы керен къаршымдагъы тавлагъа гёз къаратдым. Къаршыдагъы тавну кёкню нюрю явгъан къарлы башында магъа Кязим гьажини бийиклиги гёрюндю. Тавдан артылып барагъан, тангала Шыкъыны уьстюне янгыдан чыгъажакъ гюнню шавласында буса мен шаирни оьлмейген иржайывун гёрдюм.
Шо эки де белги халкъны да, шаирни де даимликге байлайгъан аламатлардыр деп ойлашдым.
Кязим МЕЧИЕВ
1896 й.
1910. Мекка.
1906 й.
1943 й.
Опубликовано: газ. "Ёлдаш". 20.11.2009.