Бизин «Ёлдаш» газетни редакциясы адабият сагьифасын айда уьч керен чыгъармакъны бойнуна алды. Бу адабият сагьифада бизин къумукъ адаби гючлерибизни майдангъа чыгъармакъ — бизин мурат; шону учун герек болажакъ насру булан, шиъру булан язылгъан материаллар. Гьали бизге гелген адабият материалгъа къарасакъ, олар кёбюсю бизин гёнгюлюбюзню къандырмай. Тиллери тюссюз, ялангач, мавзулары ва мундарижалары заип, гьалиги бизин социализма къурулуш-тигилишни актуал (инг агьамиятлы) масъалаларын къуршамайлар. Мунда гёрюне чи, бизин адаби яш бюрлерибиз бар — тек олагъа билимни ва англавну гюню гьали де тиймеген. Ону учун шолагъа шо гюнню шавлаларын бакъдырмаса, сонг оьзлер де олагъа багъып талпынмаса, бизин шо адабиятыбыз майдангъа чыкъмажакъ. Гьар нечик буса да тил булан язылгъан асарланы газетни адабият сагьифасына алмагъа ярамай, онда салмагъа инг яхшыларын ва адабият деп айтмагъа ярайгъанларын сайламасакъ, о заманда ол газетни адабият сагьифасы болмас, агьамиятсыз бир бет болур, газетни абурун сындырыр ва бизин яш адаби бюрлеге чечек ачмагъа бажарывлукъ бермес. Адип ва шаир гьисапда майдангъа чыкъмагъа сюегенлер бизин къумукъ ва башгъа халкъланы (рус ва тюрк) адиблерини ва шаирлерини асарларын тергеп охуп, шолар булан яхшы таныш болуп, шолардан бир уьлгю алмаса амал ёкъ. Шолай чалышмаса олар оьзлер тутгъан мурадына етишмеслер.
Бютюн дюньяны адабияты эки суратда бола — о да насру ва назмулу асарлар.
Насру асарлардан инг гёрмеклилери — гьикая ва роман (шонда очерк ва макъала), назму асарлардан буса — шиъру, дастан (уллу шиъру) ва хусуси назмулар (сарын, такъмакъ, йыр).
Бизин газетни адабият сагьифасында гьали янгыз увакъ шиърулар ва гьикаялар герек. Ону учун шо эки де адабият формалар не аламатларда болмагъа герек экенин гергеп къарамагъа токътайыкъ. Бу эки де формаларда адабиятны мавзулары актуал (гьали гьажатлы болуп ва гьали гёрюнюп юрюп турагъан) масъалаланы къуршамагъа герек болажагъын биз оьрде эсгердик. Ону учун бу мавсу ягъын тергемей, янгыз тил ягъын тергейик.
Бу ягъындан таклифлени тамам этмеге герек:
- Синтаксис усулну тюз этмек. Ачыкъ ва тюз айтмакъ. Сайки — жумланы халкъ массасы сёйлейген кюйде ва шогъар ачыкъ англашылагъан кюйде тизмек.
- Этимология ягъын сакъламакъ, сайки сёзлени аваз сес (арив этмек) ва сёзлени тамурларыны (адам, геле) шекличилерини законларын юрютмек.
- Амалдан геле туруп юрютмемеклик:
а) неологизмаланы — оьзю ойлап чыгъарагъан, халкъгъа англашынмайгъан сёзлени;
б) варваризмаланы — ят халкъны сёзлерин;
в) провинционализмаланы, авам халкъ бир сёзню тюз болгъан маънасын алышдырып сёйлейген сёзлени.
- Жумлаланы мурадын ачыкъ этмек, ону учун булай амалланы юрютмек:
а) жумлаланы амалдан гелеген чакъы къысгъа этмек;
б) плеоназмаланы (артыкъ сёзлени ва такрарланы) юрютмемек;
в) тавталогияланы — бир фикирин эки ва бир нече керен такрар этмемек (къайтарып айтмамакъ);
г) синонимлени юрютмемек, бир маъналы сёзлени янаша гелтирмемек.
Оьзюню чеберлемек ва пикирин арив аламатгъа гийирип беземек.
Шону учун да булай аламатланы юрютме герек:
1. Эпитет.
а) исмугъа уьюрюн, огъар хас болгъан бырынгыдан юрюлеген образлар ва сёз мусталагьлар, масала: къыламан авлакъ, къыр авлакъ, жавгьарлы тюбеклер, хас юрек, пана дюнья, тымырсыкъдай толгъан, чолпан гёз ва башгъалары;
б) исмуну гючлендиреген алатлар: къызывун, туташ юрек, алмас булакъ, арслан юрек, болат юмурукъ, алтын будай.
2. Троплар.
а) ошашдырывлар — гюл йимик къыз, татли сёз, нарт тав, халидей авлакъ ва шолай башгъалары;
б) метафоралар — бир затны пагьмусун, хасиятын ва аламатын башгъа бир затгъа (исмугъа) бермек: табиат юхлай, орам къалгъый, ел шыбышлай, ярлар къоркъуталар, шаршар йылай ва шолай башгъалары (булар жанландырывлар да дюр);
в) метонимия — бир исму элтеген ва этеген ишни орнуна, шо исмуну оьзюню юрютмек: Тюбек урду (гюлле урду орнуна), уьч стакан чай ичдим, уьч бошгъап ашады ва шолай башгъалары.
3. Синекдохалар.
а) муратны орнуна жамны юрютмек: деникинчилер, колчаклар, юсуплар ва ш. б.;
б) масала — Марксны, Ленинни охутма герек (оланы китапларын охумагъа герекни орнуна); Деникинлер, Колчаклар гьали бизге къоркъунчлу тюгюл ва ш. б. сёзлер;
в) гёрюнмейген ва къолгъа алмагъа болмайгъан бир затны ишин гёрюнеген затгъа салмакъ: балагь къайсы ерде юрюмей? Къайгъылар кимни уьюн йыкъмагъан;
г) суратгъа гийирив — бир исмуну суратын ва аламатын башгъа исмугъа бермек (жансыз затны жанлы этип гёрсетмек): тав башлар атылып кёкню сюзелер, гюн илиякъ сыйпай, кюлей, ушана;
д) аллегория — тилсиз гьайванланы адамлар йимик сёйлетип, шоланы гьаракатларын алдырмакъ (орус шаир Крылов);
е) гипербола — къопдуруп уллу этмек: тюпсюз терен денгиз, къырыйы-буччагъы ёкъ кёп халкъ, дазувсуз генг авлакъ, бютюн дюнья магъа къаршы...
Шоланы бизин яш адиплерибиз ва шаирлерибиз мунасип билип токъташса, сонг олар оьзлени пагьмуларын оьсдюрюп, артдырып майдангъа чыгъармагъа болурлар. Гьали биз тергеп къарамакъ учун чебер (бадийи) тилден ва чеберсиз ялангач тилден бир нече мисаллар гёрсетейик.
Шиъруларда чебер тил
Гер о зумруд денгизни уьстюн Перезе гёк къулпагъан. Гюрен уфукъну жавгьарлап, Гюн шавлаларын яйгъан.
— Т. Бийболатов
Учугъуз турналар, учугъуз турналар. Юзлени гюнбатар бурчугъуз, турналар.
— А. Сулейманов
Маънасы ябукъ шиъру
Йыллар узун, Йыллар йыракъ, Йыллар бизден минглеп гетди... Йылай туруп шо майчыракъ (Майчыракъланы зулмулу девюрю) Оьзюню гюнгюрт ярыгъын Ата кюртгени хасисине Минг керен, Миллион керен Такрар этди.
— А. Сулейманов
Шиъругъа ярамайгъан чеберсиз ялангач тилге мисал
(лакъырт тил)
Мен макътама сюемен Артелни гьар бир затын. Артелге ошатып къойдукъ Муравьевну атын. Къарабудагъгент бирлешип Артел болма башлагъан. Бирлешип, артеллешип Ишлемеге башлады. «Домна» отда къыздырып Шо йырланы биз айтабыз, Сёзге сёзню чакъдырып Ал ялынны биз яярбыз!
1931
Насруларда (шиърусуз язывларда) чеберли тил
Тавну башы гьитинип атылып, ерге чюйрюлюп, кёкню сюзе. Къоркъунчлу баш айланып, тюпсюз учурумларыны ярлары гюн шавланы тюбюнде давгъа жыйылгъан кёп ва азат нартланы болат гюбелери йимик йыртыллайлар.
Кёкге гётерилген ерлерден бир шаршар тёгюле... Агь! Не арив аламатдыр шо шаршар?... Тюшеген еринден алмас йимик йыртыллап, энишге бара туруп минг-миллионлар булан себилип, жавгьарланып, къулбуп, акъ булут болуп, сабур-сабур сюрюклеп ва инче кюлеп тёгюле.
Шу макъалада биз язгъанларыбызны тептерге гереклилерин билсе, бизин яш адиблер ва шаирлер бизин «Ёлдаш» газетни адабият сагьифасына асарларын йибермеге ва адабият майданына арив чечеклер ва таъли емишлер чыгъармагъа савутланарлар.
— «Ёлдаш», 1931