Filologya ilmulanı doktoru, professor Abdulhakim Hajiyew — bizin milletni ruh baylığını kürçüsün — xalq awuz yaratıwçuluğun axtarağan alim.
- Abdulhakim Mahammatowiç, siz folklornu tarmağında işleygenigiz otuz yıldan da artıq bola. Qumuq xalq awuz yaratıwçuluğu barı da cıyılıp bitgen dep hisap etmege yaraymı?
- Ozoqda, yaramay. Öz zamanında Alimpaşa Salawatow, Ayaw Akawow, Atqay, Sakinat Hajiyewa wa başğalar köp iş etse de, folklorubuznu yartısı da cıyılmağan.
- Tas bolğanları da bardır?
- Köp folklorubuz tas bolğan. Har ölüp getgen tamazabız bulan da bir aytıwubuz yada sarınıbız daimlikge tas boladır desek de yalğan bolmas.
- Bugünlerde folklor yaratılamı?
- Aldın yimik bolmasa da, yaratıla. Sarınlar, aytıwlar çığarıla. Ondan qayrı da, Anwar Hajiyew, Mahammat Atabayew, Badrutdin Mahammatow yimik atları aytılğan şairleribizni sözleri de xalq arada takrarlana turup, folklorğa aylanıp qala. İlmuda şoğar "wtoriçnaya folklorizasya" dey. Tek, yaş naslu, ayroqda şaharlılar, ana tilin yaxşı bilmeygenge göre, folklorubuz az qollana turup, unutulup bara.
- Cıyılğan çaqı awuzäratıwçuluk peçatdan çıqğanmı?
- Birinçi qumuq xalq awuz yaratıwçuluğunu asarların 1883-nçü yılda Sankt-Peterburgda Mahammat-apendi Osmanow çığarğan. Ondan soñ Abusupyan Akayew rewolüsyadan alda bir neçe kitaplar çığarğan. 1939-nçu yılda Alimpaşa Salawatow "Çeçekler" dep, 1959-nçu yılda Atqay wa Şarip Alberiyew "Qumuqlanı yır xaznası" den qumuq folklornu antologyaların çığarğan. Olardan qayrı da, Sakinat Hajiyewa, Galina Musaxanowa, Salaw Aliyew yommaqlanı, Aynutdin Mamayew, Uʼlumat Biybolatowa wa özgeler aytıwlanı cıyımların oxuwçulağa sawhat etdiler. Men özüm de "Qumuqlanı yırları" dep eki tomluqnu kitap çığardım. Hali dağıstan xalqlanı folklorunu 20 tomluğu çığarılıp tura.
- Folkloruna qarap, milletni xasyatın-qılığın suratlap bolamı?
- Bola. Folklor güzgü yimik zat. Ozoqda, bir millet de osal, erşi, yaman qılıqlanı maqtamay. Barını da folklorlarında namus, erkeklik, çomartlıq, Watanına süyüw wa özge yaxşı qılıqlar maqtala. Tek olanı harisinde başğalarından biraz örge salağan qılıq bola. Misal uçun, qumuqlanı folklorunda özdenlik-namus köp maqtala. Misal, barı da qazaq yırlarda şo haqda aytıla. "Ayğazini yırın" alıp qoysaq da, igitni aldındağı üç namusnu anası bulay gezikge sala: başlap qonaqlanı qulluğun kütmek, soñ duşmandan öç almaq, artda süygenin qutğarmaq.
- Haligi qumuqlar çı başlap dosun qaçırma çabajaq edi. Başğa milletleni folklorlarında qaysı qılıqlar maqtala?
- Awarlarda, ayroqda Şamilni dewüründe, Watanına süyüw, patriotizm köp maqtala. Dargilerde igitlik, lezgilerde süyüw temalar köp göterilemi eken dep esime gele. Dağı da qaytarıp aytaman, namus da, patriotizm de, igitlik de, süyüw de barı da milletleni folklorlarına xas, tek, az busa da, harisini biraz ayırılağan yerleri bar. Amma bizin "qazaq yırlar" yimik güçlü folklor bölük başğalarda yoq. "Minküllünü yırı", "Qartqojaqnı yırı" yimik ertede yaratılğan asarları da yoq.
Folkloru yarlı xalq yoq dep oylaşaman. Har milletni köp qollanağan canrı bar. Yommaqlar, aytıwlar, çeçegen yommaqlar barı da xalqlarda köp. Meni talçıqdırağan zat — bizin xalq awuz yaratıwçuluğu bulan maşğul bolma süyegen alimleribiz yoq. Neçe adamnı oñarıp turaman. Kandidat at alğan soñ, başğa tarmaqlağa göçüp qalalar. Awarlarda, dargilerde, qaziqumuklarda şo yağından hal qolay.
- Siz bizin xalqnı folklorunda, aslu halda qazaq yırlarda, igit yırlarda, özdenlik, namus, erkeklik yimik xasyatlar birinçi yerge salınğan dedigiz. Haligi zamanda nege çığarılmay eken şolay yırlar?
- Haligi zamanda dağı da bek tarıqlı edi şolay yırlar. Bizde busa süyüwden qayrı tema az. Üstewüne, yırlayğanlar özler sözlerin de yazalar: ne qapyası yoq, ne maʼnası. Bizin qazaq yırlanı qaysın alıp da bugünlerde de yırlama yaray edi. Haligi dewür bizin millet uçun — qıyın dewür.
- Nege eken?
- Qumuqlar har zamanda da zakonğa, hakimlege tıñlap, nizamnı saqlap üyrengen. Yada biy-şawxal, yada orus paça bolsun, olar bile ne etme gerekni, biz olar aytğan küyde yürüme gerekbiz dep gelgen. Hali hukumat da osal bolup, zakonlar da işlemeygen dewürde bizin xalqğa qıyın bolup tura. Ne ekonomika biznesde, ne politikada, ne sportda, ne ilmuda Rossiyanı ölçewünde atı aytılğan adamıbız yoq. Tek qumuqlar har zamanda da özge dağıstan xalqlağa qıblama (kompas) bolup gelgen. Bizin tarixibizde bolğan ahwalatlar olarda aradan 40-50 yada biraz köp yıllar getip takrarlana. Masala, Lew Gumilöwnu terminin qollasaq, bizin xalqnı passionariyleri (güçlü harakatçı adamlar) getgen yüz yılnı 10-30-nçu yıllarında bolğan: Ullubiy Buynakskiy, Calaldin Qorqmasow, Soltansayit Qazbekow, Zaynalabit Batırmurzayew, Abusupyan Akayew wa başğaları. Başğa dağıstan xalqlanı passionariyleri artdağı 20 yılnı içinde arağa çığıp başladı. Repressiyalar da, daw da bizin xalqğa köp güç etdi.
Birdağı bir zat da bar. Aradan yıllar getip, şu dewürde bizin xalq tüz yol tutğan bolğan dep aytılma da imkanlı. Baliki, gertiley de, şu bulğawur dewürde artıq baylıqğa da çapmay, daw eterdey qıyın halıbız bar busa da, saburluq etip qarap turağanıbız tüz yoldur, hali bizge añlaşınmayğan ullu haqılnı güçündendir.
- Men çi inanmayman bajarıwsuzluq da, adap-abdırap turağanlıq da ullu haqılnı güçündendir dep.
- Onu zaman görsetir.
- Abdulhakim Mahammatowiç, türk xalqlanı tilden qayrı birleşdiregen belgi barmı?
- Dünyağa qarawubuz, xasyatıbız oşaşlı. Tengirige inanağanıbız bizin barıbıznı da tamurubuz bir ekenni isbatlay. Bir yimik folklor asarlarıbız bar. Ayroqda qaraçaylar, balqarlar bulan. Bir-birewge arekde yaşayğanıbızdan ayrılabız. Dağı da meni aytma süyegenim: başğa türk xalqlar da qumuq tilni tazalığına, onda barı da türk tillege ortaq belgiler barına mükürlük eteler.
- Siz aldın bir keren "Sto slawnıx kumıkow" degen kitap oñarıp turaman degen edigiz? Hazir tügülmü?
- Hali de oñarılıp bitmegen. İşlep turaman.
- Qumuqlanı tarixinden lap da görmekli beş adam dep kimleni esgerer edigiz?
- Ali Kuli xan, Soltanmut, Yırçı Qazaq, Ullubiy Buynakskiy, Calaldin Qorqmasow. Dağılar da bar. Misal uçun, Arseniy wa Andrey Tarkowskiyler...
- Artdağı 20 yılnı içinde şolağa qoşma yarayğanlar çıqğanmı?
- Artdağı 20 yılnı içinde Raşit Askerxanow, Bariyat Muratowa, Sakinat Hajiyewa, Roza Eldarowa yimik milletin ör etgen adamlarıbız çıqmağan. Tek Abdurazaq Mirzabekownu, Toturbiy Toturbiyewni, Mahammat Cambolatownu, Bahawdin Hajiyewni esgerme yaray.
Yazıwçulanı alğanda da, aldın üç nart yimik Dağıstannı xalq şairleri Abdulwahap Suleymanow, Atqay, Anwar, hürmetli kritik Kämil Sultanow, rejissör Hamit Rustamow bar edi. Şo adamlanı sawlay Dağıstan aburlay edi.
Haligilerden aytsam, Hamit Buçayew boş yerde ökürüp turağan institutnu qurdu, alim hisapda dünyağa tanıwlu. Salaw Aliyew qıyınlı yıllarda milli harakatnı başın tutdu, qumuq masʼalanı dünyağa malim etdi. Şolay Murat Aci de. Rejissör hisapda Skandarbek Tulparow inçesanyatda dünyanı ölçewünde çalışa, gelejegi bar dep oylaşaman. Olay da, har türlü ilmularda barı xalqğa belgili bolmasa da, görmekli işler etip turağanlar bar. Tek, Raşit, hal maqtarday tügül. Xalq ana tilde söylemey, oxuma süymeyler. Kitaplar çığa, oxuyğanlar az.
- Dağıstanda milletler köp ekenge de orus til ana tilleni artğa tebere.
- Ondan qayrı da, birewler "kulturnıy" bolabız dep de orus tilni köp qollay. İş işge baqğanda, ana tilinde taza söylemek adamnı kulturasın görsete.
- Artdağı waqtilerde mıçığışlar özleni gazetinde Babayurt, Xasawürt rayonlanı topuraqları bırınğıdan berli özleni topuraqları bolğan dep yazalar.
- Mıçığışlanı gerti tarixin olanı özleni alimleri rewolüsyadan alda da, soñ da neçe kerenler de yazğanlar. Şo haqda arxiwlerde dokumentler, kartalar neçaqı süye busañ da bar. Birinçi Terik-Solaq aralıqlarda mıçığışlanı minalı topuraqları bolğan degen pikrunu X. Adilsultanow yazğan edi. Onu atasın men yaxşı tanıyman. Ulanı etgen işni esgerip aytıp ayıp etgende, ol mağa: "Oğar şo sayalı uruşağanlar köp, sen sama qoy dağı", — dep tiledi.
Bizin alimleribiz Harunraşit Hüseynow, Mahammatrasul İbrahimow, Kämil Aliyew şo topuraqlarda qaçan wa kim yaşağanı haqda ilmu dalillege asaslanıp neçe keren de yazıp turalar. Akademiçeskiy ilmuda şo haqda toqtaşdırılğan bir pikru bar.
Haligi zamanda ne de yaray dep, esine gelgenni yazıp yürüygenler neçaqı da bar. Olay bir-bir qaziqumuqlar da, awarlar da, özgeler de bizin tarixibizni özlege qıyışıwlu etip yazalar. Tek gerti ilmu olanı yazağanların geri ura.
- Abdulhakim Mahammatowiç, siz yañız alim bolup qalmay, yazıwçu, şair, tarjumaçı da dürsüz. Qumuq adabyatnı bugüngü halına neçik baha beresiz?
- Maqtama da süymeymen, başğalanıkine qarağanda, yaman da tügül. Mahammat Atabayew özünü sawunda klassik bolğan desem, yalğan bolmas. Onu tabanların taptap gelegen Badrutdin de bar. Badrutdin Rossiyanı, dünyanı ölçewünde de tanıwlu bolğan. Weñriyada, Añliyada, Türkiyada, Qazaxstanda onu asarları çığıp tura. Ahmat Caçayew "Dağıstannı xalq şairi" degen atnı aldı. Dağı da pahmulular bar. Ayroqda poezyada. Prozabız osal.
- Siz esli naslunu aytdığız. Soñğu naslulardan kimleni esgerer edigiz?
- Bir waqti bek umutum bolğan edi Musa Şixawowğada, Kazim Kazimowğada. Art waqtilerde olanı kitapları çığıp görmegenmen.
- Siz optimistmisiz?
- Dürmen.
- Barakalla. Men de dürmen.
"Yoldaş", 07-10-2011