Yaşawda bulay adamlar bola: olanı yañız atın esgerip qoysaq da, köbüsü geziklerde kimni haqında mekenli aytıla ekeni bilinip qala: «Qazaq» dese – Yırçı Qazaq, «Ullubiy» dese – Buynakskiyni, «Calalutdin» dese – Qorqmasow, «Abusupyan» dese – Akayew, «Alqlıç» dese – Xasayew, «Alimpaşa» dese – Salawatow, «Bariyat» dese – Muratowa... Şolay maşhur adamlarıbıznı arasına Anwar da qoşulağanlıq köp zatnı añlata: Anwar dese, çeber söznü çersiz ustası, yır yaratıwnu zor ustazı, ruh baylıqnı tügenmes xaznası Anwar Hajiyew esge gele.
Onu yüz yıllıq yübileyinde çığıp söylewümde men Anwar Hajiyewni birinçi yüz yıllığı degen edim, muna enni ekinçi yüz yıllığına da beş yıllıq abat alındı wa şolayına yıldan-yılğa da getejegine inanaman.
Qaysı ullu şairni yaratıwçuluğu da türlü-türlü umumi pikrulağa, masʼalalağa baylanıp da qala. Men de munda Anwarnı yaratıwçuluğu bulan baylawlu bir neçe oylaşıwlarıma ayrıça qaramaqnı qıyışıwlu gördüm.
Qumuq adabyatnı köp nasipli dewürleri de, bek nasipsiz yılları da bolğan. Nasipli dewürleri – bizin qazaq yırlarıbız, Ummu Kämal, Muhammat Awabi Aqtaşi, Walahi Alikulixan, Yırçı Qazaq wa olar bulan yanaşa başğaları bolğanlıq. Nasipsizlikleribiz – Yırçı Qazaqnı, Zaynalabit Batırmurzayewni, Abusupyannı, Temirbolat Biybolatownu, Alimpaşa Salawatownu, Mahammat Qurbanownu wa başğa pahmularıbıznı canları çaqsız qıyılğanlıq, qurban etilgenlik.
Tek miñ yıllar ömür sürgen qumuq xalq, onu köp yüz yıllar türlenip-ökürüp turğan çeber yaratıwçuluğu sönüp qalma küy yoq: olar warislik, merdeş bolup, nasludan-nasluğa, asrudan-asruğa gele turğan, bir-birde çögelense de, çökmegen, awma turağan «bayrağıbıznı» qağıp alıp, örge göterme bajarağan erewüllü erenleribiz bolğan.
Bizin nasibibizge şairlikni asil yolunda ullu qoşum etgenleribiz köp bar, olanı yaratıwçuluğun birdoqda kem etmey, Y.Qazaqdan soñ men A.Hajiyewni ör salaman (Anwar özü de özün Qazaq bulan teñ etmegen). Şo pikruğa men yañız özüm gelmegenmen: bizin adabyatçılarıbıznı köpleri de şolay pikru çığağan küyde yazğanlar. Çeber yaratıwçuluqnu yolunda çalışağanlanı arasında özleni asarları ötesiz örlüklege yetgen dep oylayğanlar bar, olağa onça ayıp etme küy de bolmaysan qala. Nege tügül, awtorğa öz asarı awleti yimik bolup qala, awletin busa bir-bir ata-analar qarğa balası – «appağım», kirpi balası – «yımışağım» degenley süyeler.
Ullu yaratıwçularıbıznı birisi, Dağıstannı xalq şairi Atqay Hajammatow Anwarnı haqında: «Oğar yetegen bizin lirigibiz yoq», – dep taşdırıp ayta edi. A.Hajiyewni çeber söz, til baylığına köpler ör baha bergen. Men bir misal geltirip qoyayım. Bizin belgili liñwistibiz Cañişi Xañişiyew bulan bulay oylaşağan küyübüz bola edi: söznü baylığı, çeberligi, qollayğan küyü yaqdan Qazaqdan soñ kimni salma tiyişli dep – Anwarnımı yada Ayaw Aqawownumu? Ayawnu yommaqlarındağı söz baylıq, çeberlik – ajayıp zatlar, tek Anwarğa yüregibiz köp awdu.
Meni aslu kasbum folklor bulan baylawlu, ekspedisyalarımda, toylarda yırlağa, olanı awtorlarına ayrıça tergew beregen bolup da qalğanman. Ekspedisyalar ötgere turup yada başğa sebeplege göre men barmağan 2-3 qumuq yurt da qalmağandır. Qumuqtüznü qaysı buççağında da A.Hajiyewni sözlerine yırlanağan yırlar-sarınlar ötesiz köp yoluğa edi. Yırlayğanlanı birleri sözleni awtoru Anwar ekenni bilme de bilmey ediler. Şo tamaşa da tügül; ullu şairibizni şiʼruları sawlayın da, ayrı dörtlükler, hatta satırlar, söz tağımlar, aytıwlar bolup da, xalqnı arasında köp yayılıp, folklorğa siñip degenley qalğan. Onu şiʼruların, bir-birde çi poemaların da göñünden bilegenler de yoluğa edi. Şo hal busa – şairge baha beriwde lap da ullu belgi. Anwarnı çink de süyümlü poeması «Qaysar Qalabuzarow» desem, tüzdür. Qumuq teatrıbızda da, türlü-türlü konsertlerde de pahmulu artistibiz Basir Mahammatow rolün oynayğan Qaysar qarawçulağa ayroqda güçlü taʼsir ete, ol sahnadan taymayğanı da nehaq tügül.
A.Hajiyewni yaratıwçuluğu şolay bolmaqlıqnı sebebi nedendir degen yoruqdağı sorawlar da tuwa. Şolanı köbüsü belgili. İñ başlap onu asarları xalqnı talaplarına, onu süyündüregen wa qayğırtağan masʼalalağa terenden baqdırılğanlıqda. Amma şo masʼalalağa bağışlap şiʼrular yazağan başğalar da azmı? Anwar ariw teñleşdiriwler, göçüm maʼnada sözler wa başğa çeberlik qurallar, küyler köp ör darajada qollağan, tek yañız olar tamanlıq etmey çi. Xalq poezyasını, Qazaqnı merdeşlerin, şiʼru tizegen qaydalarda, küylerde de Anwar özünü ustalığın görsetgen. Masala, satırlanı başında yada olanı içinde bir yimik yada oşaşlı awazlanı, sesleni (alliterasyalanı, assonanslanı) ariw qollaw. Amma şolağa tergew beregenler Anwardan qayrı da bar çı. Demek, A.Hajiyewni poezyasını sırların, olar maqnatisdey tartağanlığın örde esgerilgen zatlar tolu darajada kütmey. Olanı ayrıça alıp, poetika hisapda axtarıwnu paydası yoq dep, ozoqda, aytmayman, şo qaydada axtarmaq poezyanı tolu, teren küyde añlama köp kömek etegeni şeksiz, tek – şo, bayağı, «tek» qalmay tügül.
Bu yerde de Y.Qazaqğa qaytıp geleyim: onu şiʼruları daimlik şiʼrular, amma haligi oxuwçular, hatta alimler ol qollayğan bir-bir sözleni maʼnasın bilmey, tek şiʼruların süyebiz çi, yırlarına ullu lezzet bulan tıñlaybız çı, sebebi ne eken? Olar muzıka, maqam yimik bolup qalğanğa oşay. Qaysı qumuqnu da yırsızlayın da ağaçqomuz yada arğan soğulsa, özünden purmansız degenley, qulaqğa çalınağan, yürekge ağılağan añı, küyü yimik bolmaymı? Bilmeymen, başğalağa neçikdir, ağaçqomuznu bir igitli, bir oylu, bir şatlı awazı, sesi, añı ağılsa, meni çi göz aldıma arğumağına atlanğan qumuq qazaq eren gelip qala. A.Hajiyew qollayğan sözler aslu halda bizge añlaşıla, şo muzıka «sihrululuq» onu poezyasında dağıdan-dağı güçlenip çalına.
Tek şo çeberlik qurallar onça köp qollanmağanda da, Anwarnı köp şiʼruları yırğa aylanıp, xalqnı arasında köp yayılıp getgen. Masala, «İnan» degen şiʼrusun alayıq: Dağıstan radiodan taba onu 3-4 adam ayrıça yırlap berile, şo yır türlü-türlü konsertlerde de, toylarda da yırlana.
Aman, dosum, aman sağa ne deyim?
İnanmaysan sende desem yüregim.
İnanmay dep sende desem yüregim,
Senden alıp, onu kimge bereyim?
Kimge berme, onu kim de alamı?
Alma-berme yürek taşmı, xolamı?
Yada dosum, yumruq çaqı yürekni
Yüz gişige paylamağa bolamı?..
Bu şiʼruda qapiya ariw qollanğan. Çeber teñleşdiriwler de bar, bitegen küyü de Anwarğa xas küyde oxuwçunu irjaytıw bulan bite. Amma xalq şo şiʼrunu şolay süyüp qalmaqlığını sebebi onça görünüp turmay, tuwra yürekge barıp qalağanday, şair dosuna «sağa kökden yulduzlar, yerden almazlar alıp berirmen degenley, göterinki sözler aytıp turmay, prostoy adam özü yimik, prostoy adamğa öz adamına yimik,xalqına yuwuq wa ariw añlaşılağan sözler aytıp, sırın çeçip, süyüwüne inandırma qaray wa ol inanajağına oxuwçu da inanadır.
Çeber yaratıwçuluq Allah bergen ullu pahmu dep aytıla gelgen, bir haqıllı adam busa: «Poznannıy Bog – eto uje ne Bog», – degen. Allah bergen gerti çeber yaratıwçuluqnu da barı da sırların bütünley açıp-çeçip, baliki, insan şonu uçun bajarmaydır, şo hal da çeber asarlanı «maqnatisine» güç qoşadır.
***
Şairni haqında oylaşağanda, onu adamlıq, insanlıq yanın da unutma tüşmey. Açuwlu adam yaxşı amallı, yüreklege isiw beregen çeber asarlar yaratıp bolmas yada şolay yazma qarasa da, şo gözemelik ekeni görünüp qala. Anwar Hajiyewni haqında yaman söz aytıp bir de eşitmegenmen. Ol yolbaşçısı bolup çalışağan Dagteleradiokomitetdegiler, ol baş redaktoru bolup çalışağan «Dosluq» almanaxda onu bulan işlegenler wa köp başğalar hali de onu haqında maqtap söyleyler.
Anwar ağawnu yaxşılığı meni yaşawumda da kömek etdi. Kandidatlıq ilmu işimni üstünde işlep başlağan waqti, dissertasyanı yaqlamaq uçun üç sama publikasya bolma gerek, meni busa o zaman bir de yoq edi. A.Hajiyew bulan men o zaman tanış tügül edim, şonu uçun «Dosluqda» meni maqalamnı çığarsana dep tileme uyala edim. Atqay ağaw bulan busa yaxşı tanış edim, oğar işni halın añlatdım, ol da meni Anwar ağawnu yanına eltip, işni halın oğar aytdı. Bir tügül, eki maqalamnı artğa salıp turmay çığardı.
A. Hajiyewdey ullu pahmuğa tiyişli darajada bolmasa da, paçalıq yanından oğar tergew berildi, sawğatlar tapşuruldu: ol Dağıstan yazıwçularını soyuzunu prawleniyesini çleni edi; SSSR-ni yazıwçularını III–VI wa RSFSR-ni I–V syezdlerini delegatı bolğan; Zahmat Qızıl Bayraq ordeni bulan eki keren wa Hürmetlew belgisi orden bulan wa köp gramotalar, belgiler bulan sawğatlanğan, oğar Dağıstannı xalq şairi degen at, Y.Qazaqğa bağışlanğan şiʼruları uçun S.Stalskiyni atındağı sawğat berilgen.
A. Hajiyew geçingenden soñ da onu atı unutulmay: Mahaçqalada oğar ariw esdelik salınğan, oramlağa wa Köstekdegi sowxozğa onu atı qoyulğan, onu kitapları wa oğar bağışlanğan axtarıwlar çığarıla, yoluğuwlar ötgerile. Onu ulanı Dağıstannı xalq şairi Bahawdin Hajiyewni ayrıça esgerme tiyişli: onu wa oğar kömekleşgenleni qastı bulan ullu wa ariw muzey quruldu, har yıl onda Anwarğa bağışlanğan yoluğuwlar ötgerile.