Yurtlar özleni tarixlerin yazağanda, yurtundan çıqğan abrekleni, uruçulanı, temtekleni, awliyalanı, zayıplanı yaşırıp, yazmay qoyalar. Zayıplar da, temtekler de har yurtdağı Zyaratlarday belgili. Men neçik yaşırayım bu ullu Yaxsay yurtnu xalqına da, saw Dağıstanğa da belgili abrek Qapurnu, aytılğan uruçu Asiyni, temteklik bolmasa erkeklik bolmas dep turağan Qajar Abitni wa har yurtnu bereketi dep aytağan, xalqğa zyansız, awliyalarıbıznı barın da bir Allah yaratğan soñ.
Hali-halilerde de işlep turğan Zabit ağaçdağı "Qapur tirmenni" yesi abrek Qapur bolğan. Qapur abreklik ete busa da, Yaxsay xalqnı awuzundan hali de tüşmey, bek rahmulu, yarlı xalqğa urlap busa da kömek ete bolğan dep esgeregenler bar. Soñ da Yaxsaylı bay-biyge kömegi tiymey qalmağan. Qapur tirmenni yaxsaylı xalqğa maxalasız aşlığın tartıp beregen bolğan dey. Qapurnu tirmenine har zaman başğa yerdegi abrekler gelip, özler etejek işlege Qapurnu da alıp gete bolğan.
Bir geçe abrekler gelip Qapurnu tapmay. Qapur busa bulanı görüp yaşırtğın quyusunda yaşına. Abrekler şonda oylaşıp, yaşırtğın Qapurğa da bildirmey, yaxsaylı Kerim biyni tañala geçe sahat ekide tükenin tonajağın xabarlap geteler. Qapur Kerim biyge bildire "Men sağa kömek etip bolmayman, tek sağa tañala tonawçu mıçığışlar talangür etejek, hazir tur", dep. Geçe sahat ekide dört arbası da bulan yetti-segiz adam tüken alda toqtay. Kerim hazirlegen on beş adam yer-yerden çığa. Tonawçular tez añlap, "Adaşğanbız, Qızlarğa barağan yolnu görsetigiz" dep yolnu hızına tüşgen.
Yaxsaylılanı belgili tawarixi, arapça da oxuğan, arteller de qurğan, kolxoznu predsedateli bolup da işlegen, İslamow Raşitbek Qapurnu haqında bulay ayta edi. "Men Sovet hukumat gelgençe Yaxsay biyleni çinkde yaxşısı Ataw-hajini yalçısı bolup işledim. Yılğa eki xonajin beredi. Ataw-hajini Noğayda tükeni bar edi. Özü başğa hukumatğa getegende mağa aytdı: "Raşitbek! Sen barıp Noğaydağı tükende işlep tur, men gelgençe", dep. Bir geçe eşik qağılıp abzarğa çıqdım, bek tamaşağa qaldım: görünegen awlaq barı da haywandan tolğan. Meni tanıyğan abrek Qapur meni görüp biraz süyüngendey bolup, salam da berip: "Raşitbek, tez aşama hazir aşıñnı ber, yığıla turabız. Soñ soy, qaysın süyseñ wa neçaqı süyseñ", dedi. Soñ eşitdim, qalmuqlardan eki yoldaşı da bulan haydağan. Yartısın yarlılağa paylağan". Abrek Qapur yaxsaylılar uçun olay neçe neçe qulluq etgen adam bolğan.
Yaxsaynı Dağıstanğa belgili uruçusu Asiy degen de bolğan. Asiy Qızlar boydan haywanlar urlap gelse, Yaxsay bazarğa urlanğan haywanlanı satmağa xalq cıyıla bolğan. Haywanlar satılğanda Asiy xalqğa "cuwa" bolğan. Bir gezik Asiy bilmey Qızlar boyda bir belgili erkekligi bulanğı qazaqnı sıyırın urlap geltire wa sıyırnı izleygenler çıqğannı bilip, yaşıra. Eki cumalar sıyırnı müyüzlerine qulluq ete. Qaynar suw bulan müyüzlerin yımışaq etip az-az burup tura. Şolaylıqda tüz üttü müyüzleni burup buraw yimik etgen deyler. Soñ bir qattıgün satıwğa sıyırnı da berip, özü çağır butkada qarap tura. Sıyırnı yesi bazarda tergewlü aylana, qaray, müyüzlege tiyip-tiyip başın çayqay. Sıyırnı yesisin soray. Xalq Asiyni çaqıra. Asiy satıp alğanman, dey. "Sen çi alğansandır. Tek sıyır çı meniki. Müyüzlerin neçik qaytarğanıñnı aytsañ, satıp da alar edim",- dey yesi. Asiy de ayta. Yesi sıyırnı satıp alıp gete. Asiy urlayğannı xalq bile, tek hakimler urlanğan mal bulan tutup bolmay. Asiyni olay köp qujurlu xabarları bar.
Yaxsayda erişme tüşse, tüzlüknü yanın tutup ölmede hazir, tek erkekligi de, temtekligi de bulanğı Qajar Abit dep adam bolğan. Yabuşuwda birewge de utdurmayğan Qajar Abitden yaxsaylılar da, başğa yurtlular da qorqa bolğan. Bir gezik Abitni ağası ögüz arba bulan Zabit ağaçğa barağanda mıçığış abrekler yolun qırkıp, munu mısğıllap, tartıp tübegin alıp, ögüzün arıq da görüp, arbası esgi de ekenge ağaçı da bulan yiberip qoyalar. Yurtğa qaytğanda, ağası Abitge aytma da tartınıp, qatınına tübegin aldırğanın ayta. Qatını da Abitge bildire. Ağasına söylep de turmay Abit haydap yayaw ayaqdan Eñelawulğa abrekleni köp yerine yetişe. O yurtdağılar Qajar Abitni yaxşı tanıy bolğanlar. Ol oçardağılağa salam da berip, çığarıp bir metrge yuwuq xınjalın tamğa da ilip, oçarda olturğanlağa: "Sizinkilerden birew çü meni qızardaşımnı tübegin alğan, tez izlep geltirigiz, eki sahat qarajaqman",- dey. Bular Abitni temtekligin bilip, tez tabıp geltireler wa: "Bizinkiler bir zamanda da tiştaypalanı tonamay wa tiymey",- degende: "Erkek bolğan busa meni ağam tübegin aldırmas edi",- dep Abit, tübekni de alıp qaytğan dey. Abit Ullu Watan dawda belgisiz tas bolğan.
Yaxsaynı awliyası da, zayıbı da bar. Olağa sah-sadağa, opuraq, ayaq giyim berip, toylarda, yaslarda zuwap bolsun dep, aşatıp, hürmetler eteler. Şolardan birisi 1916-nçı yıllarda xalq paçağa baş göterip, ot tüşgen abzarğa birewler senek, çelek, lom alıp çapğanda, Bahaw da çaba. Otnu görgende süyünüp: "Allah razi bolsun seni yaqğanğa, isinme yer tapmay tura edim",- dep otğa yuwuq barıp isine bolğan. Xalq qaçağanda qaçmay, qazaqlanı güllesinden ölgen. Şondan soñ yurtğa köp balahlar da gelgen. Şo zayıplar yurtnu balahdan saqlay dep aytıla.
Dağı da zayıplardan xomuzçu Mamat bar edi. Hali onu ulanı Mawlet bar, birewge de zaralsız, birewge de paydasız degenley. Yurtda zuwapğa aşatıp, günnü uzağında ondan mundan xabar cıyıp, kimni toyu bolağannı, kimni yası barnı aytıp yürüy. Bergen sadağını da "Allah qabul etsin",- dep ala. Tek opuraq, aqça berseñ de almayğan, bek buzuq giyimi de bulan yürüygen Rahimat degen zayıp tiştaypabız da bar. Yurtlular onu haqında Allah etgen işge etme zat yoq dey.
Opublikowano: Muxtarpaşa Xaşimow. Yaxsay wa yaxsaylılar. Maxaçkala, 2004.