Ullu qumuq adabyatıbıznı halige belgili bolmay qalıp turağan xıylı-xıylı sırları bar. Amma, izlegen tabar degenley, ilmuda halige yerli belgisiz qalıp turğan, tek art waqtilerde yañı tabulup gelegen asarlar da şo sözlege mekenli dalil bolup toqtay. Olar esgi ajamça qolyazmalarda wa taşbasmanı kömekligi bulan çığarılğan kitaplarda, arxiwlerde, esgi kitapxanalarda, ayrı-ayrı adamlanı wa mejitleni kolleksiyalarında, hatta tekstleri xalqnı esinde saqlanıp qalıp da tabula. Misalğa atın tutup esgerip aytsaq, şair wa alim Abusupyannı, soñ da N.Batırmurzayewni, Şixammat qadini wa özgeleni unutula barağan asarlarını köbüsü art waqtide yañırtılıp arağa çığıp gele.
Bulay işde ilmu-axtarıw murat bulan etilegen saparlar (ekspedisyalar) da xıylı paydalı natijalağa geltire. Şo küyde, 1980-nçi yılnı yayında Xasawürtğa barğanım da ariw natijalı boldu. Belgili küyde, bu şahar eki yaqdağı qumuq yurtlardağı adamlar bu yerlerde orunlaşıp qurulğan yer. Soñ-soñ busa munda areklerden de gelgen xalq artıp, şaylı ullu şaharğa aylanıp qalğan.
Esgerilgen yılda men yaxsaylı Raşitxan-ağawnu (hali misgin, günahlarından Allah geçsin) üyünde de bolma tüşdü. Nasipge, o tamaza bek rahmulu, asil wa teren haqıllı gişi bolup çıqdı. Onu üyünde köp sanawda esgi arap yazıw bulan etilgen qolyazmalar wa taşbasmada çıqğan kitaplar da bar edi. Şolardan birisin ayırıp mağa görsetdi, bu meni atam Abuş yaratğan zat dep de añlatdı. Giççirek o qolyazmanı içindegi tekst – «Dünya dawunu getişini haqından maʼlumatlar» dep baş salınğan asar bolup çıqdı. Arap (acam) yazıwlu qolyazıwnu bir teher zamanğa mağa bergen edi, munu oxup bitgen soñ qaytarırsan dep.
Ol aytğan küyde etme de etdim, şo qolyazıwnu yesi aytğan zamanında qaytarıp da özüne berdim, iş etip Xasawürtğa barğanda. Soñ Raşitxan ağaw dağı da bir neçe keren özünü qolyazıwları bulan yuwuqdan tanış etdi. Raşitxan ağaw özü awtor hisapda yaratğan wa qolu bulan tepterlege yazğan xıylı asarları da bolğan eken.
Raşitxannı atası Abuş qumuq tilde yazıp qoyğan şo üstde esgerilgen ullu poemasın, meni qoluma tüşgen şo yıldanoq arap yazıwdan hali qumuqlar qollayğan orus-kiril yazıwğa aylandırıp, peçat etegen maşinkadan da çığarıp, onu tolu küydegi tekstin arxiwge berip qoydum. Şo tekst hali busahatda da Dağıstan ilmu sentrnı xas qolyazmalar saqlayğan fondunda saqlanıp tura (şifr: Rukopisnıy fond İnstituta yazıka, literaturı i iskusstwa Dagestanskogo nauçnogo sentra Rossiyskoy akademii nauk, fond № 8, opis 1, delo 253, inw. 8507).
Abuşnu poeması bir türlü-tamaşa küyde yaratılğan asar. Ondağı materialnı maʼnası bulay: birinçi dünya dawnu (1914-1918 yy.) başlanıwu, barışı wa axırı, dünyanı barı da xalqlarına degenley, olanı yaşawunda qopğan qorqunçlu hallar wa qıyınlıq-tarlıqlar; o dünya dawu biraz seyirlenip bitginçe de Rossiyada başlanğan inqılapnı sesleri wa onu Dağıstanda eşgen suwuq yelleri – watandaş dawunu yerli xalqlarına bek awur tiygen ahwalatları; sosialist inqılapdan soñ arağa çıqğan Sovet hukumatı sawlay Rossiyanı içinde turağan çaqı xalqnı yaşawuna geltirgen büs-bütün almaşınıwları wa dağıstanlılardan köbüsü payı bolşewikleni syasatın añlap bitmeygenlik wa özge tarixi ahwalatlar. Demek, bu asar tarixge bağışlanıp etilgen busa da, awtor onu yetti buwunluq ölçewdegi şiʼru qaydada yazğan. Umumi küyde alğanda, tarixni çeber şiʼru bulan yazmaq ajayıp bolma tiyişli bir iş tügülmü dağı?!
«Dünya dawunu getişini haqından maʼlumatlar» degen poema 1914-1922 yıllarda yaratılğan asar. Tekstni artında awtor özünü atın wa yazıp bitdirgen zamanın bulay görsetip yaza: «Abuş Qaramurza-zade al-Yaxsawi fi Çağar-awul, 15 aprel 1922 yıl» dep. Onu hajmusu (obyomu) – harisi nomerler bulan görsetilgen 670 dörtlük (kuplet); demek, asarda 2680 satır bar. Tüzü, qolyazmanı içindegi 2 yapıraq (23-26-nçı betler) tas bolğan. Qolyazmanı gölemi – 17,7 x 11 santimetrlik 96 sahifa.
Teksti gök tüslü şaqı bulan, har betine eki tapqır bulan etilgen 14 satır yerleşdirilgen.
Abuşnu bu asarını canrın «tarixi poema» yada «dokumentli poema» dep belgileme de yaraydır. Bulay ullu ölçewde, şiʼru bulan tarixni görsetip yazmaq – yañız qumuq adabyatı uçun tügül, hatta sawlay dağıstan xalqlarını adabyatı uçun da görmekli bir iş dep hisaplayman.
Tüzün aytsa, tarixni şiʼrulu asar etip yazılağanlıq, bu küyde köp ullu ölçewde bolmasa da, qumuq adabyatda az busa da yoluğa. Esgereyik, «Anci-nameni» (XVIII asrunu axırında yaratılğan), Nuhay Batırmurzayew 1906-nçı yılda yazğan «Kawkaznı wa ham Rossiyanı halı», Nabi Xanmurzayewni «Dağıstan neler gördü?» (1933-nçü yılda peçatdan çıqğan), A.-W. Suleymanownu «Ötgen günler» (1934-nçü yılda çıqğan) poemaların…
Abuş Qaramurzayew özünü ullu asarın, o dewürde bolup turğan ahwalatlanı xıylısın öz gözü bulan görüp, zamandaş hisapda, dewürnü şahatı bolup yazğan. Poemada görünüp turağan küyde, bir tarixçi adamnı yimik, gerti-mekenli bolup ötgen ahwalatlanı tüz küyde suratlağan.
Misal uçun, birinçi dünya dawnu barışında ne yerlerde, qaysı şaharlarda wa paçalıqlarda atışıwlar-yabuşuwlar ötgenligin tüz küyde görsetgen. Heç zatnı özünü oyundan-yorawundan alıp yazmağan. Qarağanda, awtor öz dewüründe çığıp turağan gazetler-curnallardan da geng küyde paydalanğanğa oşay.
Yerleni wa adamlanı atların da, o zamanğı bir-bir terminleni de ol qumuq xalqda aytılağan küyde yazıp qoyğan. Misal uçun, Misri (Yegipet), Ermenistan (Armenya), Xars (Kars şahar), Arzurum (Erzerum), Anci (Port-Petrowsk), Aq deñiz (Sredizemnoye more), Zıbıt (Zubutl), ğubarna (guberniya), okuruk (okrug), sabet (sovet), iştap (ştab), manawir (manewr), mortir (mortira), palkawnik (polkownik), apser (ofiser), pilen (plen), pulot (flot), karet (kareta), şalon (eşelon), iñilis (añliyalı), pıransuz yada pirenk (fransuz), akop (okop), çınawnik (çinownik), isxot (sxod), obşu (obşiy), siyez (syezd), pulan (plan), balşawik (bolşewik), isnaräd (snaräd), bagon (vagon), patıran (patron) wa şolay köp özgeleri.
Ondan qayrı da, awtor bir-birde öz yerli tiline, demek, xasawürt dialektge xas sözleni de qollay. Misal uçun, tüzdü (tizdi demek), barin de (barın da), torlama (turnama), ütdirdi (utdurdu), küstirip (kisdirip), nayah – negah, ağuw (ağu), tabın (tabun)… Olay da, arap tilden gelgen sözler haligi zamandan ese köp qollanğan. Bir-neçe yerde türk (Türkiyanı xalqında qollanağan) sözler de yoluğa: ateş, ileri arş.
A. Qaramurzayew özünü tarixi asarında 1918-nçi yılda Türkiyadan çaqırılıp gelgen asger bölükleri bolşewiklege qarşı bolğanlıqnı da esgere. Yazğanlarına qarağanda, Abuş türkleni yanı bolğandır.
Nege tügül, olanı nizamlılığı, qayratlığı awtornu yüregin tamaşa isindirgenlik his etile, olardağı yimik nizam wa tetekeylik o zamanğı dağıstanlılarda bolmağanlıq awtornu talçıqdıra.
Bu tarixi poemada yazılğan küyde, yañı Sovet hakimyatlıq qurulğan zamanlarda, yerli miskin wa bilimsiz xalq, Dağıstan ülkeni öz qoluna alğan bolşewikleni syasatın añlamay turğan, olar watandaş dawnu boyunda aytıp yürügen waʼdalar, lozuñlar, qoluna hakimlik tüşgen soñ, xalq gözleygen küyde yürülmegen. Bolsa da, yañı sovet hakimler xalqnı bu halda qoymas, şo zamanğı yaşawda tuwulunğan kemçilikler taydırılıp, anadaş xalqı yaxşı yaqğa bağıp ösüp-örlenip qalar buğay degen oylar-pikrular da poemanı axırındağı satırlarda çalına.
Abuşnu haqından yazılğan tarcuma hallar (biografyalar) da halige esgerilip yoluqmağan. Onu haqından maʼlumatlar hali yañı cıyıla tura. Tüpde busa biz bilgenleribizni hasillerin sama çığarıp aytayıq.
Abuş Saralipowiç Qaramurzayew – Yaxsayda 1877-nçi yılda anadan tuwup, şo ata yurtunda 1925-nçi yılda geçingen. Yurtnu Çağar awulunda yaşağan. Tolu atı – Abdulkerim. Aslu halda, ömüründe tükençilik käsbu bulan maşğul bolup, ahlüsünü maişatlığın yürütgen. Onu beş awleti bolğanı belgili – üç ulanı (Raşitxan, Anwarbek, Zaynulla) wa eki qızı (Laylaxan, Raşya).
Men, bu baş sözümnü birinçi satırlarında, Abuş Qaramurzayewni poeması qoluma haliden 30 yıllar alyaqda tüşgenin esgerdim. Tek onu haqında bir-neçe yerlerde yazıp biraz xabarın çığarsam da, tekstni özün tolu küyünde basdırıp çığarmağa o waqtilerde imkanlıq yoq edi. Getgen asrunu o 80-nçi yılları – Sovet paçalıqnı iñ dewrükgen dewürü edi, sowetlege, bolşewiklege qarşı yimik yazılğan asarnı arağa çığarmaq heç yarayğan zat da tügül edi. Esgerilgen poemada busa şolay pikrulanı sesleri yoluğa.
Yüz yaşasın, sawluq-esenlik de bersin bu poemanı awtoru Abuşnu ulanından qalğan Nüryan Raşitxanownağa, özünü atalarından qalğan asarlanı haligi erkin zamanda sama kitap hisapda çığarıp, adamlağa da ayan etip, poemanı qumuq adabyatnı axtarıwçularına da belgili etip, men hazirlep oñarmaqğa razi bolğanı uçun. Ata-babalarını esdeliklerin cıyıp, olanı bir yoruqğa geltirip, nizamlı küyde saqlamaqnı hayın etegen onu yimik adamlar har zamanda da abur-sıyğa wa maqtawğa layıqlı. Atası Abuşnu yazıwlu warisliklerin onu ulanı Raşitxan saqlap bajarğan. Raşitxandan qalğan ulanı Yusupbek wa qızı Nüryan olanı ekisini de warisliklerin ayawlap saqlamağa bajarğan.
«Tañçolpan» №3, 2013 y.
Abuşnu «Dünya dawunu getişini haqından maʼlumatlar» deygen asarın curnalnı 71-84 betlerine oxuma bolasız.