Bu maʼlumatlar
Gasan Orazayew
onğarıp çığargan kitapdan alınğan.
(qarağız:
"Payxamarnı yolu bulan — 3"
)
Poç bulan kağız yibermaqnı bayanı
Dünyada ilmu-hüner artğan sayın, insanlağa tınçlıq arta bara. Awwalğı zamanlarda, poçlar bolmağanlıqdan, yıraqdağı gişini halın bilmaq, oğar kağız yibermaq köp qıyın bolğan. Hali busa, kepiñ süygen zaman kağıznı yazıp, boqçağa sal. Soñ, tiyişli markasın da yabuşdurup, adresin de tüz yazıp, qoluñnu uzatıp poçnu sanduğuna [poçtowıy yaşik, poçta qutuğu] taşlap qoysañ, sen süygen yerge yetişe.
Poç bulan yiberilegen, — kağız boldu, özge zat boldu, — üstüne: "bu zat pulan [pelen, takoy-to] wilayatdağı pulam yurtda turağan pulan gişini ulanı pulan gişige bara" dep, bayan küyde yazılmağa gerekdir. Şolay yazılğan zatğa — "adres" dep aytar. Adresni orusça yazmaq şartdır. Orusça yazılğan soñ, özge til bulan da yazılsa da, zarar yoqdur. Kağız yazağan gişi şaharda belgili gişi tügül busa, belgili bir gişini tawup [tabıp], adresni awwal şol gişige, soñ birisi gişige barağan küyde yazmaq yaxşıdır [Bu ruznama kitapnı çığarğan dewürde (1904 y.), bir-bir şaharlardağı üyleni-binalanı nomerleri belgilenip-yazılıp bolmağan busa yaray].
Başğa paçalıqğa barağan kağızğa adres pıransızça [fransuz tilde; haligi dewürde busa, iñilis tilde yazmaq maslahatlı] yazılmaq şartdır.
Qırıp-buzup yazılğan adres poçda qabul bolmay. Kağız salağan sanduqlar poç bar üyden özge yerlerde de tamğa begetilip bola. Olardan har gün aqtarıp kağızlanı alıp, yibereler. Poçlar har gün, orusça sahat segizden başlap, barğan gişige açıq bola. Soñ, sahat ekide yabula. Amma har qattıgün de, oruslanı har bayram günlerinde de — sahat on ekide yabula. Yanwarnı birinçi gününde de, ekinçisinde de; aprelni on dörtünde de, on beşinde de; maynı altısında da, yigirma beşinde de; iünnu altısında da, dikabirni yigirmasında da — poçlar heç açılmaslar [Munda o dewürdegi — XX asrunu başındağı — kalendarnı esgi stiline göre nizamlar-yoruqlar zsgerilgen].
Bir gişini poç bulan aqça yada bir bahalı zat gelip çıqsa, şol gişini poçğa çaqırıp kağız gelir. Soñ şol gişi üç-dört günden busa da barıp alıp, özünü atın da orusça yazıp qoymağa gerekdir. Amma özü belgili gişi bolmağan soñ, yada uçaska naçalnikden [naçalnik poliseyskogo uçastka], yada politsadan [polisya] kağız alıp barıp, poç bulan zat gelgen gişi özü bolmaqlığın bildirmaq şartdır.
(Yüz yıllıq tınç ruznama wa maʼlumatun hasana. Petrowsk, 1904 yıl, 39 bet.)
Kağızlar eki türlü bola
Açıq kağız [otkrıtoye pismo, otkrıtka] — bir, boqça bulan yabuq kağız — eki.
Açıq kağız yazmaq uçun hazir etilgen kağız gesekler bola, olağa "bılanka" ["blank" degen orusça (<fransuzça) sözden] dep aytıla. Gişi görse de qayırmayğan kağızlar şolanı bir betine yazıla. Soñ, birisi betine adres yazılıp, üç kepeklik marka basıla. Amma başğa paçalıqğa bara busa, dört kepeklik marka basılmağa gerek. Marka basılıp hazir bolğan bılankalar da bola.
Yabuq kağızlar da eki türlüdür: "zakaznoy" — bir, "pırastoy" [prostoy] — eki. Pırastoy degen — bir marka, zakaznoy degen — muhkamlıq uçun eki marka basılağan kağızdır. Pırastoy kahız, üç misqaldan [misqal — 5 gramğa yuwuq tartağan awurluqnu ölçewü] artıq bolmasa, yetti kepeklik bir marka yabuşdurur. Artıq gele busa, har üç misqal uçun dağı da şol markanı yabuşdurmağa gerek.
Kağız özü sanduqğa salınğan şahardağı bir gişige barıla busa, Meskewde [Meskew — Moskwa şahar] de, Peterburğda da — beş kepeklik marka, özge şaharlarda — üç kepeklik marka bassa da yaraydır. Qağıznı bir de marka basmay yibermege de yaramay, amma ol zaman, kağız özüne berilgen gişiden, yetti kepekni yerine, on dört kepek alalar.
Poçğa salınğan kağız özü salınğan şahardağı bir gişige barıla busa — bir gilewkeden [gilewke — orusça: funt. 409 gramğa yuwuq gelegen awurluq ölçew], başğa şahardağı gişige barıla busa — beş gilewkeden artıq bolmağa yaramas. Kağız barajaq gişigiz özü gelip alğınça poçda turmaqnı süysegiz, kağıznı üstüne orusça: "do wostrebowanya" dep yazmağa gerek. Şol zaman şol kağız altı ayğa yerli poçda saqlanıp tura. Başğa paçalıqğa barağan yabuq kağızlağa — on kepeklik marka basıladır.
Zakaznoy kağızğa da, har üç misqal uçun yetti kepeklik bir marka basılıp, soñ boqçanı başına orusça "Zakaznoy" dep de yazıp, birdağı marka basıla. Zakaznoy kağızğa, yibergen gişini adresi de yazılmağa gerek. Barajaq gişini tapmasalar, qaytarıp geltirip, yessine bereler. Yessine de berilmey, arada kağız tas bolsa, kağıznı yessine poçdan on manat aqça bereler.
Zakaznoy kağıznı poçğa salağanda, kağıznı yessine raspiske [raspiska, bir zatnı gertilep-tasdıqlap berilegen kağız] de bereler, anı da alıp saqlar. Zakaznoy kağıznı alağan zamanda, alağan gişi defterge [defter — tepter, jurnal, tetrad] atın yazmağa da gerek bola.
AQÇALI KAĞIZ. Aqçalı kağıznı awurluğu gilewkeden artıq bolmağa yaramay. Aqçalı kağıznı begitmey, boqçasın açıp qoyup, poçdağı gişige görsetmege gerek. Boqçanı içine aqçanı özü salıp begiter. Soñ, beş yerinden peçet [peçat, mühür] de urup, yiberer. Kağıznı yessine yazıp bir raspiske de berir. Boqçanı üstüne — kim yibergeni, kimge barajağı, ne qadar aqça barlığı bayan küyde yazılmağa gerekdir. "Aqçalı kağız" dep yazılmağa gerek. Aqçalı kağızlardan, har üç misqalğa — on kepek alınadır.
Aqça yiberegen birdağı küy bar. Anı uçun etilgen "perewodnıy bılanka" [perewodnoy blank] dep aytılağan kağız gesekler bola. Olanı süygen til bulan kağız yazılağan yeri de bola. Aqça yigirma beş manatdan artıq tügül busa, on beş kepeklik marka yabuşdurmağa gerek bola. Artıq busa, on tümenge [tümen — on manat] yerli — yigirma beş kepeklik marka basıla.
(Bu da şo kitatdap, 39-41 b.)
Banderol. Pasılka [posılka]
Gezet [gazet (gazeta)] yimik, giççirek kitap yimik zatlanı, ortasından üç barmaqnı gengine bir kağız aylandırıp, üstüne adres de yazıp, poç bulan yibermege bola. Şoğar — "banderol" dep aytıla.
Banderol özü poçğa salınğan şahardağı bir gişige bara busa, toğuz misqaldan artmasa, bir kepek alına. Artsa, har yigirma dört misqalğa — eki kepek alına. Başğa yurtğa bara busa, har toğuz misqaldan — eki kepek alınadır. Banderol dört gilewkeden artıq bolmamaq şartdır.
Kitaplar boldu, özge zatlar boldu, — awwal kağızğa, soñ bir aq qumaçğa çırmap tigip, soñ uzunundan da, genginden de bir arqan bulan da baylap, poç bulan yibermege bola. Şoğar — "pasılka" dep ayta. Qumaçnı üstüne — pasılka kimden ekeni, kimge barağanı bayan küyde yazılmağa gerekdir. Pasılka poçda tas bolsa, töleyler. Şonu uçun, pasılkanı bahası da üstüne yazılmağa gerek, bahası da elli tümenden artıq bolmağa yaramay. Awurluğu üç putdan [put — 16 kilogram 380 gramğa yuwuq gelegen awurluqnu ölçewü] artıq bolmağa da yaramay.
Pasılkanı içine — aqça boldu, kağız boldu, — salmağa da yaramay. Pasılkanı içinden kağız çıqsa, kağıznı har üç misqalına — bir manat iştırap [iştırap — (orusça-nemisçe "ştraf" degen sözden): qodu] alına. Pasılkanı poçda alınağan haqqı [qıymatı, berilegen yada alınağan tölew hağı] — pasılkanı awurluğuna da, bahasına da, barağan yerine de qarap bola. Pasılkanı yessine raspiskada bereler, saqlamağa gerek.
Pasılka, Meskew bulan Peterburğda — awurluğu on beş gilewkeden, bahası elli manatdan artıq bolmasa, özge şaharlarda — awurluğu beş gilewkeden, bahası on manatdan artıq bolmasa, poçğa barmay, üyge geltirtmege de yaray. Şolay süyse, poçğa çaqıra gelgen paweskeni [paweske — ("powestka" degen orus sözden): yazıwlu xas bildiriw yada çaqırıw kağız] üstüne — ne yerde turağanın, adresin yazıp, soñ orusça — "Pıraşu dostawit na doma" ["Proşu dostawit na dom"] dep yazar. Soñ, şonu oramdağı poçnu sandıqlarından birine salıp qoyar. Amma şolay geltirtse, Meskew bulan Peterburğda — on beş kepek, başğa şaharlarda — on kepek alalar.
(Bu da şo kitapdan, 41 b.)
Nalojnıy pılatoj [Nalojennıy platöj]
Pasılkanı boldu, banderolnu boldu, zakaznoy kağıznı boldu, poçdan alağanda, — bahasın berip alır yimik yibermege de yaray. Şoğar — "nalojnıy pılatoj" dep aytıla. On kepekden başlap, yigirma tümenge yerli qadar bahalı zatnı şol küyde yibermege yaray, andan artıq bahalı bolsa — yaramay. Şol küyde yiberilgen zatnı üstüne orusça — pulan qadar haq berilip alına — dep yazmağa gerekdir. Poç haqqı: manatdan — eki kepekdir.
(Bu da şo kitapdan, 41-42 b.)
Telgıram [telegramma]. Ot arba [poyezd]
Telgıram bulan xabar barağan yer köp yıraq tügül busa, telgıram başına — on beş kepek; har kälima başına — beş kepek alınadır. Köp yıraq bolsa, telgıram başına — bayağı on beş kepek; har söz başına — on kepek alınadır. Başğa paçalıqğa bara busa, har paçalıqğa bir başğa hisap bardır: İstanbulğa — har kalimadan on dört kepek, Makkağa-Madinağa — bir manat elli dört kepek, Misrige — elli toğuz kepek, İranğa — otuz dört kepek alınadır.
Ot arbanı üçünçü kılasına [kılas — poyezdni wagonunu darajası-curası gözalğa tutula; "klass" degen latin sözden, maʼnası — razräd] minseñ, yüz altmuş çaqırımğa qadar — har çaqırımdan bir kepek alına. Yüz altmuşdan üç yüz çaqırımğa qadar — har çaqırımğa yarım kepekden az artıq alına. Üç yüzden soñda — bir hisapları bar, aytabız desek, söz uzun bola.
Ekinçi kılasda — üçünçü kılasdan bir yarım haq artıq alınadır.
Birinçi kılasda — eki yarım haq artıq alınadır.
Gişi yügün özünü yağında yürütmey, wagzalğa tapşurup qoymağa da yaray. Oğar — "bagaj" dep aytıla. Bir putdan artıq bolmasa, haqsız alalar. Artıq bolsa, artığı uçun alınağan haqqı bola.
Ot arbağa mingen gişi, barağan yerine yetişginçe, başğa bir yerde bir gün, eki gün qalmağa süyse, yaraydır. Amma beletin şol wagzaldağı naçalnikge görsetip, halın aytmağa gerekdir.
(Bu da şo kitapdan, 42 b.)
Haj uçun zagraniçnıy belet
Haj uçun boldu, özge zat uçun boldu, başğa paçalıqğa barağan gişi zagraniçnıy pasport almağa gerekdir. Anı almağa süyegen gişi awwal özünü yurtundan şahadatnama almağa gerek. Soñ, uçaska naçalnikge qol da saldırıp, bir belet alır. Soñ, seksen kepeklik bir marka da basıp, naçalnikge ariza [yazıwlu arza, tilekli kağız, başuruw kağız, zayawleniye] yazar. Soñ, seksen kepeklik birdağı marka alıp, şol markanı da, ariza kağıznı da, özünü beletin de naçalnikge berir. Soñ, naçalnik şol ekinçi markanı yabuşdurup bir şahadatnama da berir. Beletni de qaytarır. Soñ, seksen kepeklik marka da basıp, özünü qayda barağanın, ne uçun barağanın da bildirip, gubarnaturğa ariza yazar. Soñ, şol arizanı da, özünü beletin de, naçalnikden alğan şahadatnamanı da, on manat yarım aqça bulan birçe, gubarnaturğa [gubernator, guberniyanı yada oblastnı hakimlik idarasını başçısı] tapşurur. Başğa paçalıqğa barmağı — çarxında bir awruw bolup darman uçun musa [busa (baylawuç söz, soyuz)], doxtirden de şahatnaması bolmağa gerekdir.
Esgerilgen on eki manat toqsan kepek xarj — altı aylıq zagraniçnıy belet uçundur. Artıqğa almağa süyse, har altı ay uçun dağı da on manat aqça alına. Beletni yañırtmay başğa paçalıqda beş yıl turmağa yaraydır. Amma har altı ay uçun on manat gerek. Beş yıldan soñ, yada özü qaytmağa gerek, yada konsulnu kömekligi bulan, yañı pasport geltirtmege gerek.
Üy ahlüsü bulan barağan gişige — barı da uçun bir belet tamanlıq ete. Başğa paçalıq bulanğı dazuwdağı [dazuw — dazu; dazuwdağı — dazusundağı, dazudağı; dazuwdan — dazusundan, dazudan] gişige beletni waʼdası — üç cumʼadır. Özge gişige — üç aydır. Şol waʼdalar tamam bolğunça dazuwdan çıqmasa, yañıdan birdağı pasport almağa gerek boladır.
(Yüz yıllıq tınç ruznama wa maʼlumatun hasana. Petrowsk, 1904 y., 42-43 b.)
Atın tutup aytğanda, Abusupyan Akayew özünü asarları bulan yañı qumuq adabyatnı kürçülerin salğan wa dünyalıq bilimlege iştahnı canlandırğan. O sayalı da biz tolu küydegi dalilleribiz bulan oğar qumuqlanı "Lomonosowu" dep aytmağa haqıbız bar.
Abusupyan Akayewni ruznamaların — qumuqça gazet-curnallar yimik çığarmalanı (izdaniyeleni) iñ awwalğı curaları wa olanı yuwuqları-iyerçenleri dep hisap etmege de, onu özünü busa — qumuqça gazet-curnalçılıq harakatnı sipteçisi dep sanamağa tiyişli görebiz. Qumuqça gazet-curnallar arağa çıqğança alyaqdağı yıllarda, qumuqlanı camyat wa siyasat pikirleşiw darajasını ösüwünde lap şo Abusupyan Akayewni ruznama kitapçaları iñ ahamyatlı rol oynağan.
Kämil Aliyew