Dağıstanda topuraq masʼalä çeçilmeyli ne milli masʼalalanı yoruqlaşdırma, ne ekonomikanı ösüwün tiyişli darajada taʼmin etme bajarılmay. Getgen asrunu 50-60-nçı yıllarında başlanğan, bussahatda da uzatılıp turağan yersiz göçüwül tüzde turağan minalı xalqlanı yaşawunda xıylı-xıylı oñaysızlıqlar, çetimlikler tuwdurdu, köp-köp türtüşüwlege, qarşı turuwlağa sebep bolup toqtadı.
Artdağı waqtilerde Xasawürt rayonnu Köstek yurtunda bolğan ahwalatlar şonu açıq ayan etdi. Oxuwçulanı esinde bar busa, sentäbr aynı 7-sinde "Yeldaşda" "Köstek wa Yañıköstek yurtlarda yaşayğanlanı arasında qıstawullu hal yoq" degen baş bulan maqalä çıqdı. Maqalada Dağıstannı Prezidenti M.Aliyewni esgerilgen yurtlanı wakilleri bulan birlikde ötgerilgen söyleşiwleri haqında aytıla edi. Tüzü, tüpde berilegen bayanlıqnı oñarğança aldın, bu masʼalağa birdağı keren qaytmağa tüşemi eken, esgi yaralanı xozğayğanday, dağı da erişiwlüklege yetdirmesmi eken degen oylar da tuwulunmay qalmadı. Tek topuraq masʼalä yañız Köstekge gelip tiyegen masʼalä tügül. Olay bizin neçese-neçese yurtlarıbız bar. Eger de biz hamanda yimik, bir zat da bolmağanday göz yumup, innemey tursaq, milletleni arasındağı "basılıp", "yuxlap" turağan qarşılıqlanı, razisizlikleni "cıjımı" birden yalınğa aylanıp, öçlü qarşı turuwğa eltse (Allah da görsetmesin), ötgen yañurnu artından yamuçu alıp çabağan küy bolmasmı? Şo sayalı, men oylaşağan küyde, gazetleni betlerinde, telewideniyede, radioda topuraq wa şoğar tuwra baylana gelegen milli masʼalalanı aylanasında, aççı busa da, tek gerti, açıqdan-açıq laqır bolma gerek. Baliki, şo zaman Köstekde yimik bolğan erişiwlükleni toqtatıwda özü Prezidentge maslahatçı bolmağa tüşmes buğay.
Bugün biz örde esgerilip getgen söyleşiwleni ortaqçısı, özü de minalı köstekli, Xasawürtrayon administrasyanı yolbaşçısını kömekçisi Aqaw AQAWOW bulan laqır etebiz. Laqırlaşıw oxuwçulanı tergewün tartar dep esibizge gele. Nege tügül, topuraq masʼalalanı çeçiwdegi terslikler har-bir adilli adamnı içinbuşdurmay bolmay.
- Söyleşiwleni waqtisinde "14 yılnı uzağında yürülüp turğan erişiwlükler" dep köp esgerildi. Siz de şolay hisap etemisiz? Eger de tuwulunğan halnı tüz küyde çeçme süye busa, şo sanawnu köp tezden başlama tüşmey edimi?
- 50-nçi-60-nçı wa ondan soñğu yıllarda Dahıstanda milli politikanı yürütegenleni yanından köp-köp yañılışlağa yol berilgenlikni haqında bussahat bizin ör qurumlarıbızda söylemege hazir tügül. Şolay laqır bolmay turup, bir-biribizni eşitip de, añlap da bolarbız degenge inanma qıyın.
Dargiler bizin yurtğa gelgenli aradan 50 yıl ötdü. Mıçığışlar sürgünden qaytğan soñ, olar, misal uçun, tarğulular, kaxulaylılar yimik özleni watanına, özleni ata-babalarını qaburlarına yuwuqğa gelip yerleşme süymedi. Köstekni çomart topurağın sayladı. Maha şo zaman 11 yıl bola edi. Mahaçqaladan gelgen ullu-ullu hakimler yurtnu xalqın cıyıp maclis etdi. Adamlar erten bolğança tozulmay turdu. Ullular aytağanı bugün yimik esimde. "Olanı tili de, xasyatı da, dünyağa qarawu da bizinkinden başğa. Qaçan busa da arabızda razisizlik, erişiwlük tuwulunmaq bar", — dey edi olar. Tek o zamanlar xalqğa kim tıñlay edi. Eki-üç yurtluğa qollar da saldırıp, sayki, köstekliler başğa millet özleni topurağına göçüp gelegenine qarşı tügül dep, minip maşinlerine de yolğa tüşdüler. Uzaq qalmay yurtğa 220 xozäystwo göçüp geldi. Başlapğı waqtilerde, özlege üyler qurup bitginçe, olar bizin ojaqlarda, abzarlarda yaşay edi. Tüzü, bu bizinki, o gelginçi dep ayırmay edik.
- Şulay tatıwluqda, dosluqda yaşap turağan xalqlanı arasına axırda ne malün ilbis girip qaldı dağı? Erişiwlükler neden başlandı?
- Yurtnu xalqı öse. Olaha turma, üyler etme yer tarıq çı. Şo murat bulan 1991-nçi yıl sowxoznu direksiyası planlar paylama başlay. Yañıköstekge 151 uçastka görsete, Köstekge busa 46 tügül ese yoq. Nege yaşawluq üyler qurmaq uçun görsetilgen topuraq teñsiz küyde paylanğanın añlatıp bolarday adam ne sowxozda, ne yurt sowetde tabılmay. Şo zaman bizin cahiller, Şabur tatawulnu ari yahındahı yerleni tutup, özler uçun paylama uruna. Yañıköstekliler busa, ya bu çu olanı topurahı, süygenin etsin dep aytmay, qarşı tura. Olar özler de bu yerlege tezden berli göz salğan bolhan eken.
Aradan bir yıl getip, awgust aynı 8-nde, özü de cumagün, yañıköstekliler, yaxşı küyde sawutlanıp, başına yurtnu qadisi de tüşüp, köpürnü üstüne cıyılğan kösteklilege çaphın ete, yabuşuw başlana. Qarqara güç bulan kösteklileni yeñip bolmajağın añlahanda, dargiler awtomatlar bulan atışma başlay. Şo yerde bizin yurtlu cahil ulan Mahmut Harunow ölü yaralar tiyip geçine, 11 adam yaralana.
- Men şo qayhılı ahwalatlardan soñ bizin paçalıq qurumlar qabul etgen bir neçe qararlar bulan tanış boldum. Tek şolarda Yañıköstekden birisin sama taqsırlağan dep esgirelegen satırlanı tapmadım.
- Men sizge olay kağızlanı dağı da xıylı-xıylısın görsetip bolaman. Misal uçun, muna Dahıstannı Ministrler Sowetini o zamanğı Predsedateli Mirzabekownu qolu salınıp, bizin rayonğa yiberilgen kağızı. Kağızda yaralanğanlaha, harisini ayrıça familyaları, atları da esgerile, paçalıqnı yanından kömek hisapda neçaqı aqça töleme geregi aytıla. Tek bu tapşuruw özgeleri yimik kütülmegen küyde qaldı.
1995-nçi yıl yañıköstekliler, har türlü hilla bulan bizin xozäistwonu 350 gektar topurağın alıp, ayrıça sowxoz qurdu. Olar şonda barısı da ter tögüp işley dep esigizge gele busa, yañılış bolasız. Bizin wa aylana yurtlardan gelgenlege arendağa bere.
Bir zamanğı bay, atı sawlay respublikağa aytılğan 25 miñ gektar topurahı bulanğı Köstek kolxoznu 5 miñ gektar yeri tügül qalmahan. Axwax rayonnu qotanlarına, Soltanownu atındağı sowxozğa, Yañıköstek, Quruş, Aknada yurtlaha berilip, paylanıp, talanıp getdi.
Sowxoz qurğan soñ da yañıköstekliler tınmay, Şabur tatawulnu ari yağındağı erişiwlük topuraqlarına gelip, kürçüler qazma süydü, quruluş materiallar taşıma başladı. Biz şo haqda qayda da, kimge de yazdıq, tek bir çara da görülmedi.
Dağı bolmahanda, tiyişli kağızlanı oñarıp, şariat sudğa berdik. Sudğa eki de yurtnu wakilleri çaqırılğan edi. Bizin arzaha qarayğan wa şoğar göre hukmu çığarağanlanı arasında belgili dargili qadiler, alimler de bar edi. Sudnu qararına göre yerli xalqnı raziligi bolmay turup, bir topuraq masʼalanı da çeçme yaramay. Yañıköstekliler şoğar da razi bolmadı, yeñilmedi. Allahutaala topuraqnı barı da xalqlaha bir yimik teñ küyde qollama ixtiyar bergen dep qutulma süydü. Şolay şariatnı açıqdan-açıq peşemeyli yanaşağanı olanı islam dinge hürmet etmeygenligin görsete.
Artdağı kağızıbıznı biz ou yılnı aprel ayında Prezidentni atına yibergen edik. Eki ay qaradıq. Soñ tazza çıdamlığıbız bitip, aldağı yañılışlarıbıznı da hisapğa alıp, yaxşı hazirlenip, dağı birewge de qaramay, birewden de tilemey, öz güçübüz bulan adillikni amalğa geltirme toqtaşdıq. Şondan soñ ördegi qurumlar da xozğaldı, alğasawlu çaralar germe başladı, xas hukumat komissiya da quruldu.
- Sentäbr ayda bolğan söyleşiwlerde Muhu Aliyew: "Dağıstan Hukumatı bu yurtlaha tiyişli kömegin etejek wa şolarda qurulajaq obyektler respublikanı sosial-ekonomika ösüwnü planlarına qoşulajaq", — dedi. Axırda da natija çığara turup, ol: "Köp yıllıq qarşı turuwnu tiyişli küyde çeçme bajarıldı", — dep ayrıça esgerdi. Şo qarşı turuwnu ne yollarda çeçme bajarıldı wa ne yimik quruluşlanı haqında söz yürüle?
- Birinçiley, şo erişiwlü topuraqlaha ne biz, ne olar dağı suhulmajaq, topuraq boş küyde qalajaq. Ondan qayrı da, Prezident de bar yerde eki de yurtnu arasındağı dazulanı mekenli toqtaşdırdıq. Soñ da, ullu xarjlar çığarmay, az zamannı içinde etip bolahan işleni esgere turmay, asluların aythanda, yañı şkola, madanyat üyü, sport kompleksi qurulma gerek. 14 yıl alyaqda yaralanğanlaha hali de berilmegen kompensasyalanı masʼalası da yuwuq arada çeçiler dep esime gele. Qabul etilgen qararlar alda yimik ullu-giççi kabinetlerde yatıp, çañ basıp, unutulup qalmasın uçun zaman-zaman esine sala turarbız.
- Birdağı bir soraw. Köstekge baylawlu bolmasa da, siz şoğar mekenli cawap berip bolağanığızğa şeklenmeymen. Artdağı aylar rusça çığağan bir-bir "milli" gazetler özleni betlerinde Xasawürt rayonda yaşayhan qumuqlanı, ayroqda rayonnu başçısı Alimsoltan Alxamatownu atın yamanlap, yalğan informasyanı yayalar. Siz oylaşahan küyde, şo ne murat bulan etile?
- Olar özleni nas, pis xıyalların onçaqı yaşırma da qaramay. Xalqlanı bir-birine kisdirip, rayonda qıstawullu, qorqunçlu halnı tuwdurma süye. Şo zaman Alxamatownu işinden taydırma tınç bolar dep oylaylar. Onu ornunda busa özleni zurnayına biyiygen "kumuqnu" geltirme umut ete. Bajarılmajaq! Olar, qarağanda, xalqlanı arasında öçlüknü, dawnu otun yaqma süyegenleni axırı ne bulan bitegenni unutğanğa oşay.
Laqırlaşıwnu yazğan Alaw ALİYEW.
Opublikowano: gazeta "Yoldaş", 28 sentäbrä 2007