Şair wa curnalist Mahammatamin Adilxanowğa biz, onu iş yoldaşları wa qurdaşları, at yaşırıp, Ağaw dey edik. Ol arabızda yoğu bir yıldan qolay bola, tek özü bolmasa da, onu atı bizin arabızda bir gün sama esgerilmey qalmay.
Men munda Ağawnu şairlik pahmusunu, curnalist kasbusunu haqında aytma süymeymen. Onu, süyse, başğalar eter.
Ağaw meni esimde sözge usta, çığışlı, tatli sözlü, gelişli, yarawlu adam hisapda qalğan. Onu bulan bir de yalqıwlu bolmay edi.
Esde-oyda yoq temalanı göterip, masxaralar etip, paşman turağan adamnı göñün açıp, kületip, arağa şatlıq yayıp bola edi.
Ağaw aççı söz aytıp gişini xatirin qaldırmaqdan bek saq edi. Özüne birew yaman söylese de, ol, eşitmeygen bolup yada masxarağa aylandırıp, yada astaraq şolay adamdan arçılıp getip qala edi.
Tek hali esime gele, har aççı söz onu nazik, rahmulu yüregine batıp, yara bolup tura bolğandır. Bolma yaray, şo yaralardır onu arabızdan çaqsız yoq etgeni de. Art waqtilerde ol: «Mağa birewler: Atañ Mollaqa 103 yıl yaşağan, sen ondan ozajaqsan dey bola. İnan sen, bir yañız gözüm qaramay şu dünyağa. Meni ömürüm de atamnıkine tügül, anamnıkine oşajaq. Anam uzaq yaşamadı», – dey bola edi.
Gertiley de, onu saburluğuna-salamatlığına qarap: «Şunu nerwaları taşdan yaralğan busa yaray», – dep oylaşağan gezikleribiz bola edi.
Ağawnu meni suqlandırağan birdağı bir xasyatı bar edi. Ol adamnı az sama güllemey edi. Yaxşılıq etip bolmay busa da, yamanlıq etmege çi neçik de etmes edi, hatta yorama da yoramas edi. «Pelençeni osu-busu bar, meni çi yoq», – dep söylep bir de eşitmegenmen.
Yaşawda iñ de köp süyegen lezzeti qurdaşlarını arasındağı yıbaw, kampanya edi. Ullu içki majlisleni de ol süymey edi. 2–3 adam bulanğı, özü aytağan küyde, «çarıq yıbawnu» süye edi. İçkini de ol, har gün içe busa da, ölçewün köp etmey edi: onu esirip, ters söylep, aldındağı gün etgenin, söylegenin unutağan gezikler bolmağan. Ayaqnı da tostsuz almay edi. Ol aşğa da sutur tügül edi. Bir-eki özü süyegen aşğa türtünüp, haraqısın da urtlap, masxara-samarqaw etip turma süye edi. Bırınğı xabarlanı bek bilegende yimik, olanı ariw, qujurlu küyde xabarlap da bola edi. Olanı köpleri onu özü bulan tas da bolajaq.
Özüne qarağanda, Ağaw oxuğan, bilimli adam yimik görünse de, ol ilmulağa çomulup, qıynalğan adam tügül edi. Şo yaxşı da dür. Onu barı da haqılı, yaşawu, oburluğu xalqnı yaşawundan, adamlanı arasındağı yaşaw sınawdan gelgen edi.
Men eslegen küyde, onu yaşawda artıq bek süyegen 3 muallimi bolğan: Mollaqa, Şarip Alberiyew, Mahammat Atabayew. Ozoqda, atası Mollaqanı (ol da, xalq oğar Dada dey edi) ayrıça esgerme gerek. Ol atasın köp süye edi desek, birewler: «Atasın kim süymey», – dejek. Ağaw atası ölgende de onu oyları, haqılı, dünyağa qarawu, sınawu bulan yaşay edi. Ol çaq-çaqda: «Bu geçe Dadanı tüşümde görgenmen. Şonu esdeligine bir zatlar etmese bolmas», – dep bola edi. Bir-birde ol özünü masxaraların, tergewlerin Mollaqanıki etip aytıp da qoya edi.
Şaripni de ol köp süye edi. Onu haqında qaytıp-qaytıp xabarlay bola edi. Şaripni şiʼruların göñünden köp oxuyğanğa, olanı birlerin biz de üyrenip qalğanbız wa çaq-çaqda hali de takrarlaybız.
…Aq xasadan aq xasağa yetgençe, Canawarlıq bolma yaray arası…
…Tek geçmesbiz kisesinde bar turup, «Bereyim!» – dep boş zurnayın soqğannı…
Mahammat Atabayewni haqında birew yaman zat aytğan dep eşitse, özüne aytılğanday xatiri qala edi. Mahammatnı haqında xabarlama, masxaralar etme köp süye edi wa biraz içse, «Qarlığaçnı» göñürew ete bola edi.
Ağaw kim bulan da içme süymey edi. Köp süyegen, yaşdan berligi qurdaşları Umar (misgin), Şarabdin, Qırımsoltan bulan köp bola edi. Olanı harisine aytağan atları, yazğan masxara şiʼruları esde qalğan wa hali de aytıla. Yaşayğan awulunda axşamlanı Musapir bulan yibere edi. Mahaçqaladan Manap, Qapur gelse, onu uçun bayram edi.
İşde de, «Qumuq tüznü» redaksiyasında, Ağawğa biz: «Redaksiyanı bereketi», – dey edik. Yaxşılıqğa-yamanlıqğa başıbızğa tüşüp yürüy edi. Har iş yoldaşını ahlüsünü, yaşlarını atların aytıp soraşıp, göñün alıp bola edi. Birewge de aççı söz aytmağan. Biz barıbız da giççi busaq da, oğar qarsalap söylegen gezikleribiz de bolğan, tek ol qaytarışğa tiyişli cawapnı qaytarmağan.
Qızı Naidanı köp süye edi. Onu yanına Botayurtğa qurdaşların da alıp çaq-çaqda barıp, göñü açılıp qayta edi.
Cahilleyin yaşawdan getgen ulanı Muratnı qısmatına talçığıp, oyğa-qayğığa batağan gezikleri köp bola edi. Ahlüsü Aynanı, ulanı Adilni, gelini Laylanı, olanı awletlerini masxara qatış xabarların köp ete edi.
Murat ölgenden soñ, dağıdan-dağı dünyadan göñü çıqdı. «Dünyada tüzlük bar dep neçik aytıp bolarsan!» – dep küstüne bola edi.
«Bilip bitdim yaşawumda mekenli Bu üç günlük dünya boş zat ekenni»…
Bu sözler Mahammatamin misgin cahil çağında ölgen qurdaşı wa qardaşı Qazbek Salawatownu ölümüne yazılğan yırdan alınğan. Şo yır hali az yırlana, 20–30 yıllar aldın xit edi.
Ağaw «Yaşaw – boş zat» dep, gertiley de köp ayta bola edi. Ayroqda, artdağı yıllar göñülsüzlükge batıp, köp küstüne bola edi. «İnan sen, bugün ölsem de, şu dünyağa gözüm qaramay», – dey edi.
Tek oğar yaşaw özü süyegen bir neçe adamlar barğa aziz edi.
* * *
Muna, Ağaw, sen ölgenli cıyılıp turğan esdelikleni birlerin yazdım. Olar dağı da köp bar. Barın da yazıp bajarılmay, tarıq da tügül. Sawuñda seni tiyişli darajada añlap, göñüñnü ayap, ayawlap bolmağanıma hökünemen.
Seni rahmuñ, isiwüñ, taʼsirli sözüñ, açıq yüzüñ esden taymay, bizge yaşama, gişige zyansız ömür sürme kömek ete.
14-nçü iünda qurdaşlarıñ, Allah buyursa, sen köp süyegen küyde cıyılıp, seni esdeligiñden ayaqlar göterejekbiz!
Ağawnu unutulmayğan masxaralarından
Bir gezik olturğanda xıylı oylaşıp:
– Hali men bir zatğa oylaşıp turaman. İçki kampanyanı köp awarası bola: bazarğa barıp zakuska alma gerek, tükenlerden aylanıp taza haraqı, soñ olturma yer wa özge uwaq-tüyek…
– Soñ neteyik deysen? – deybiz. Bu bir masxara oylaşğannı añlap.
– Anaşağa çıqma gerek. Olturğan yerde tartıp şonu da, yıbaw etip, külep turajaqbız.
* * *
Ağaw qulaqğa saq edi. Bir gezik onu işde birew telefonğa çaqırdı. Ol xıylı zaman şo adam bulan soraşıp, onu qulluğuna tıñlap: «Yaxşı, etejekbiz. Gelermen. Üydemisen?» – dep de aytıp, telefonnu salğan soñ yanındağılağa:
– Kim edi şo? Men çi tanımadım, – dedi ol.
* * *
Yazağanlanı birlerine ol masxara etip «geniyler» dey edi. Soñ bir ekilik de çığarıp, çaq-çaqda şonu ayta bola edi:
«Men görgenmen geniyleni köplerin,
Görmegenmen, tek «Yoldaşday» köp yerin.»
Bir-birde «Yoldaşnı» ornunda «Qumuq tüznü», «Tañçolpannı», «Qarçığanı» sala edi.
* * *
90-nçı yıllanı başında biz, «Qumuq tüznü» qulluqçuları, yazılıwnu waqtisinde gazetni har nomerinde birinçi betge ullu harplar bulan şiʼru qaydada 2 satır yazıp, oxuwçulağa çaqırıw ete edik. Şolay bir gezik Gebek:
«Aqça cıymay qaz etge,
Yazıl bizin gazetge», – dep yazğan edi.
Ağaw şo satırlar kepine gelmeklikden, çaq-çaqda takrarlap küley edi:
Ya, Gebek, aqça cıymağa sıyır tügül, maşin tügül, abzar tügül, tek rifması ariw, – dey edi. Soñ bir gün olturğanda Gebekge tiydirip:
«Aqça cıymay qaz etge,
Çırma birni gazetge», – degen edi.
O zamanlarda hali yimik paketler yoq edi, haraqını gazetge çırmap geltire edik.
* * *
Dağı gezik tüş aşğa özün qoyup, kürze aşama getgen yoldaşlarına bulay yazğan edi:
– Sayki, meni sañırawğa hisaplap… Asta bulan bir-birewge şıbışlap, Şo mühletde getsegiz de siz taşlap, Men taşlanıp oramlarda qalmadım, YAhım sındı, sizge göre bolmadım. Hinkalnı da, kürzeni de görgenmen, İnanığız, güçügümden toyğanman. Şo sayalı yalqıp şolay aşlardan, Şo tepsini hali sizge qoyğanman.
«Yoldaş», 15-06-2012