Biraz alda bir qatın majlisde, xonşulanı arasındağı boş xabar yimik, har türlü milletleni cahilleri neçik ojaq qurağannı haqında laqır çıqğan edi.
Şo waqti majlisni menmen dep turağan, zamanlar getip şaylı «tüsün» tas etse de, tek hali de honqa xasyatların qoymağan biykesi: «Haligiler kimge erge barsa da qayırmay», – dep terenden küstündü. «Pelençeni qızı bir ullu gişige, özü de başğa milletlige, ekinçi qatını bolup barğan», – dep özüne majlisdegileni arasında yaqlawçular tapma qaradı. Onu teñlisi yimik görünegen tiştaypa: «Nete, yetgen birewlege ekinçi qatın bolup bararday bizin ulanlarıbız qurup qaldımı?» – dep açuwlu seslendi. Laqır qızışa turağanın añlap arağa maslahat söz qoşma qarap: «Yazıw yardan qaratar, yuxlağan yerinden uyatar dep, ne sayalı aytıla? Yazıwdan qaçıp qutulma bolamı dağı?» – dedim. Ol qatın busa: «Yazıw dep Oğar ayıp salıp, yeñil küyde arçılmağa tınç bola. Siz onu axırın-aldın axtarmaysız. Şo haqda oylaşma da süymeysiz. Soñ busa tirseklerin xabağanlar da köp bola», – dep küstündü.
«Ariw işge sanalmağan»
Gertisin aytğanda, bu masʼalä tünegün yada bugün tuwmağan. Aldınğı zamanlarda şawxallar, biyler milletine qaramaylı, özler bulan teñ gelegen darajasındağı aq süyeklilege qoşulup, taypa-tuxumun bayındıra gelgen. Misal uçun, Abumuslim şawxalnı atası Mexti-xan azerbayjanlı Fatali-xannı qızı Peri-Caxan-xanumnu alğan bolğan. Xasay Usmiyewni ahlüsü Natawan-bike Şuşadağı İbrahim xannı qızı edi. Xasaynı qızardaşı Gihili busa awar Umma-xan bulan ojaq qurğan. Olay da, qumuq biyleni köp arekdegi iranlı, gürjülü, türkiyalı paçaları bulan qız alıp-berip degenley aralıqları bolğan.
O dewürlerde biy biyge qoşulup, qan qardaşlar bolağandan qayrı, özleni ülkelerini arasındağı dosluqnu da artdırma qarağanlar. Şolay qoşulup, yañı ahlüler amalğa gelgen tuxumlardan çıqğanlanı arasında bütün dünyanı tarixini barışına taʼsir etgenleri de bar.
Tek şo yañız bay-biy taypağa xas merdeş bolup gelgen. Yarlı yada biylege teñ bolmayğan özge camyat qatlawlanı arasında, misal uçun, özdenler amaldan gele turup, başğa milletlege qoşulmay bolğan. Aytağanıq, şo dewürlerden berli dağıstan camyatda özge milletni qızın almaq ariw işge sanalmağan.
Şolay merdeş asrular bulan qumuqlanı arasında yürülüp turğan. Hatta, paça taxından tüşüp, qırğın inqılapnı qahrulu zamanları tuwğanda da, qumuqlar başğa milletler bulan qoşulmay bolğan. Ayroqda yañı bolajaq qardaşlar busurman dinni yürütmeygenlerden bolup çıqsa.
Amma inqılapdan soñ bizin taraplarda mekenli tamur yayğan sovet hakimlik camyatıbıznı yaşawuna taʼsir etmey qoymadı. Yañı hakimlik bulan yaşawubuwuzda alda bir de bolmağan, hatta esibizge de gelmes yimik alışınıwlar tuwma başladı. Rossiya taw ülkesine kömek hisapda bilimli, xas oxuw ojaqlanı bitdirgen qızyaşlanı baqdırma başlay. Olanı hürmetine Dağıstannı taxşaharı Mahaçqalada ullu esdelik salınğan. Birleri ata yurtlarına qaytdı. Amma, bizin ulanlanı süyüp, ojaqlar qurup yaşağanlar da köp bar.
Bu yerde misal geltirmege de bolaman. Köp arekge çıqmaylı, meni ata yurtum İşartıda da, Rossiya yaqdan gelip, yurtlularım bulan üylenip, bizin qumuqlardan da qalışmay, adam suqlanağan küyde ojaqların yürütdüler, yaşların tarbiyaladılar. Yurt yerde bolağan barı qıyınlı işleni de kütdüler. Haywan-malğa da qaradılar, sıyırlar da sawdular. Adatlarıbıznı da yürütüp, yat ellerde süyüwün de sönme qoymay, ne qıyınlıq bolsa da, ahlü yoldaşlarına amin bolup yaşadılar.
Birdağı da aytsam, men tanıyğan Marina Födorowna dep köp yıllar taw yurtlarda muallim bolup işlegen orus qatın bar. Ol özünü qısmatını haqında xabarlayğanda bek tamaşa bolup tıñlay edim. Şonçaqı qıyınlıqlardan, öpkelewlerden, neçe tolqunlardan ötse de, amma ruhdan tüşmegen. Ol mağa:
«Bayağı, men Rossiyada başıma yawluq da baylamay, qısğa, yeñsiz kapotlar giyip üyrengen qızyaş edim. Munda gelgende, meni taw rayondağı yurtğa yiberdiler. Yat yer, tilin bilmeysen, adat-qılığın çı dağoqda. Barğanman, ondağılar mağa eki gözün dört etip qaray ediler. Artımdan ne de aytıp qıçıra ediler. Qırğa yañız çıqma qorqa edim. Bir gezik çi taşlar bulan atışğanlar da boldu.
Oylaşıp qarağız, içinde barı oñaylıqları bulanğı qatlı üylerde yaşağan mağa ağaç da gesip, peç yaqmağa, aqırğan qışda yarlardan suw taşımağa neçik qıyınlı bolma gerek? Aytağanım, dünyadan baz geçip, tez-tez qaçayım dep turağanda, bir cahil ulan uşatıp, onu süyüwü toqtatıp qoydu. O zaman meni haqımdan bir xabarlar, yala-yabıwlar çığıp getdi. Sayki, men sihruçu qatın yimik, onu gözün-başın çırmağanman.
Biz Mahammatrasul bulan üylenme süygende, mağa qorquwlar beregenler de boldu. Amma ol bek qattı xasyatlı, bilimli ulan edi, barı da adatlarına qarşı çığıp, meni bulan üylendi. Oğar qoşulğanda, dos-qardaşı qabul etmey, neçaqı menligime tiyegen sözleni eşitme tüşdü. Orusça bilmeygenleri meni görsetip, bir-birine şıbışlap, küley ediler. Geçeler ahlüm görmeygen küyde neçaqı gözyaş tökgenmen. Onu qardaşlarına yaramaq uçun, eşek yimik işledim, qıyınlıqlağa çul bermedim.
Eger de meni süyegen wa añlayğan üyahlüm bolmağan edi busa, baliki, biz birçe de yaşamajaq edik. Muqayatlı küyde işlengen «süyüwnü baruları» barı da qıyınlıqlanı özünden ötme qoymay toqtatdı. Neçaqı yüregime biz yimik çançılağan sözleni de yuwuq etmege qoymadı. Allahnı yaxşılığından bizge beş awlet de tuwdu, olanı da ayaq üstge saldıq. Bugünlerde de ariw qulluqlarda da işlep turalar. Deryaday ullu süyüwübüz bizin köp qayğı, dertni aldın aldı. Haligi qızyaşlar olay çıdamas edi»,
– dep sorawlu küyde meni betime bağıp telmirdi.
Zaralından ese, paydası köpmü?
Haligi yaşawubuzğa qarasaq, süyüw, gerti hisler artğa salınğan yimik görüne. Köbüsü qızlar-ulanlar haqılından, biliminden ese, baylıqnı alğa sala. Aytağanım, barmağı suwuq suwğa tiymeygen küyde yeñil yaşawnu axtarağanlar köp bola bara. Milletinde de, tuxum-taypasından da bir awarası da yoq. Boqçasına qaraylar. Qızlanı bir taypaları, bizge milleti ne başğadır kisesinde tolup aqçası bar busa dep çığalar. Sayki, qumuqlanı arasında aqçası, boqçası barlar az deme süyeler. Olar özlege süygen küyde yaşamağa imkanlıqlar bermejekler deyler. Gertiden de, madarlılar xalqıbıznı arasında qıt yimik görüne. Şonu aslu sebep etmege tüşmeydir.
Marina Födorownanı haligiler qayğılağa çıdamajaq edi degen sözleri esime tüşüp getdi. Onu bulan razileşmey bolmayman. Sözlerimni gertilemek uçun bir misal geltirme süyemen.
Men yaxşı tanıyğan bir qumuq qız (atı Malika dep qoyayım) köp süyüp, adamlarına da qarşı çığıp, başğa milletli ulanğa qoşulğan edi. Aradan biraz zaman getip, ulannı adamları bizin qırıyıbızda qumuqça söyleme, xasyatıñnı, qılığıñnı unut. Hali sen bizin yol bulan yürüjeksen dep buwarma başlaylar. Anasına qumuqça telefon söyleygende, qayınqızı, telefonnu suwurup alıp, bir yanğa pırxıta bolğan. Ondan qayrı, toylağa, onda-munda barğanda, sen bulay etmediñ, olay etmediñ dep iline bolğanlar. Axırı da çıdap bolmay, erine de aytmay, üyüne qaytıp geldi. Şo ulan qoşulayıq dep, tilep artından neçaqı yürüdü. Ahlüsün süyse de, meni yüregimni, yahımnı sındırğan dos-qardaşıñnı görme bolmayman dep qoşulmadı. Üyüne qaytğanda, ol ulan da tapdı. Hali onu da saqlap, tarbiyalap tura. Ergişini atın eşitmege de süymey.
Har yaxşı xıyalları bulanğı işni kemçilekleri de bolmay qalmay. Başğa milletni wakillerine qoşulup ojaq qurağannı ne zaralı bar degen soraw tuwuluna. Birinçiley, ozoqda, adat-qılığı, yaşlanı tarbiyalayğan qaydaları gelişmey qalmaq bar. Ahlü yaşawnu şo yanları sayalı razisizlikler tuwulunup, ullu qalmağallar etegenler de bola. Ahlü yaşawuñda har gün qılıq, üy-eşik bulan baylawlu adatlarıña, etegen aşıña-suwuña yerli aslu ahamyat berile. Har millet busurman bayramların, toyların, yaşlar tuwğanın, olanı tarbiyalawun özlege xas küyde kütme, belgileme süyeler.
Ekinçiley, aylana yağındağılar da olanı añlamay qalmağa bola. Xonşularıñ, iş yoldaşlarıñ, qurdaşlarıñ, hatta arek qardaşlarıñ da öpkelemege, başın söylemege başlaylar. Madarlığına qarap qoşulğandır dep aytdı-quytdu yürüteler. Çaq-çaqda sen özüñ yaqlaw gözleygen lap yuwuq adamlarıñ da, dos-qardışıñ da başğa millet bulan üy qurğanıña qarşılıq bildirejek.
Üçünçüley, bir-bir adamlar xalqı bulan bek öktem bola. Olar özgelege qoşulup, kulturasın, adat-qılığın, tilin tas eterden, milletin kemiterden qorqa Bolğan çaqı, özlege ahlü çerni öz xalqını içinden tapmağa qaray.
Dörtünçüley, eger de er-qatınnı birisi tış paçalıqnı wakili busa, olanı yaşawuna, xalqını talaplarına qıyışma qıyın bola. Bir-birewnü añlamay qoymaqlıq bar. Bir-birewnü ana tilin qabul etmey geri urma bola. Soñ dağı da, yat ellerde yaşay busa, özünü watanın, topurağın, dos-qardaşın sağınağanlıqdan paraxat turma bolmay.
Dağı da aytsaq, tış paçalıqnı adamı bulan üyü buzulma turağanda, yaşlanı masʼalası da arağa çığa. Aytağanıq, olar ata-ananı qaysı bulan yaşajaq degen oy tuwuluna. Ata-ana yaşawun uzatar, tek balalarına neçik yaman taʼsir bolajağın oylaşmaylar.
Amma bir taypa alimlege tıñlap qarasaq, başğa-başğa milletler qoşulup, ojaq qurmaqnı paydalı yanları da bar. Aytağanıq, adamlanı bir-birine çıdamağa, özge milletlege hürmet etmege, olanı añlamağa üyrete. Ondan qayrı da, olar xalqlanı bir-biri bulan dos bolmağa, aralıqların bekleşdirmege, kultura wa tarixine tergew berme kömek ete.
Soñ da, kim bulan qoşulsa da, üyahlünü amançlığı, bekligi, tatıwluğu ojaqnı qurğanlardan hasil bola. Bir-birewge çıdap, geçip, xatirjanlığın unutup, bir-birewnü süyüp, hürmet etip, inanıp yaşasa, qalğan yanı yoruqğa gelejek edi dep esime gele. Baliki, meni oylarımnı durus görmey busağız, yazığız. Bir oyğa, bir pikruğa geleyik.
«Yoldaş», 18-10-2013