Nadir-şahnı asgerlerine qarşı yabuşuwlarda Mextuli xanlıqda yaşayğan adamlanı aktiv küyde ortaqçılıq etiwün gertileygen inamlı dokumentler köp bar.
Mextuli xanlıq 13 yurtdan qurulğan. Şo yurtlarda — Ullu Cüñüteyde, Giççi Cüñüteyde, Dorgelide, Qaqaşurada, Parawulda, Urmada, Durañide, Hapşide, Aqgentde, Ohlide, Qulesmada, Aymakide wa Çoxlide qumuqlar wa awarlar yaşay bolğan.
Özünü yolunda qarşı bolğan barı da adamlanı öltüre, tonay, barı da yurtlanı buza turup, Nadir-şahnı 100 miñ adam bulanğı armiyası 1741-nçi yıl sentäbr ayda Dağıstannı içine bağıp terbengen. Baş götergenleni güçlü küyde cazalay turup, Nadir-şah Tarğuşamxallıqnı territoryasından taba Mextuli xanlıqğa yetişgen. Şo xanlıqnı rezidensiyası Töben-Cüñüteyde bolğan. Şonda Nadir-şahnı asgerlerine güçlü küyde qarşılıq bildirilgen. Ahmatxan Mextulinskiyni yolbaşçılığını tübünde şo xanlıqda qanlı yabuşuw yürülgen. Şo yabuşuwda Nadir-şahnı oträdları tüp bolğan. Mextuli xanlıqda yaşayğan adamlar Nadir-şahnı altının wa atnı üstüne salağan altın yerin çığarıp alğan.
Nadir-şahnı asgerlerine qarşı yabuşuwda şo yabuşuwlağa yolbaşçılıq etiw özünü qolunda bolğan baş komanduüşiyni haqındağı masalada yañılışlar yiberilgen "Dağıstannı tarixi" degen wa özge kitaplarda Surxayxan Qaziqumuqlunu, Ahmatxan Haydaqlını atları, Surxayxannı ulanlarını wa özgelerini atları esgerile. Şo wa özge türlü kitaplarda Ahmat-xan Mextulinskiyni atı esgerilmege sama da esgerilmey.
Barı da ullu yabuşuwlarda ayrı-ayrı oträdlanı komanduüşiyi wa daw güçlege umumi küyde yolbaşçılıq etmek uçun baş komanduüşiy bola.
Nadir-şahnı asgerlerine qarşı yabuşuwlanı aldında Töben Cüñüteyge awarlı xan wa Surxayxan Qaziqumuxskiyni ulanları gelgen. Şo waqtide Surxayxan Qaziqumuxskiy Nadir-şahda plende bolğan. Dağıstannı tarixinde lap ullu şo yabuşuwğa yolbaşçılıq etmege bajarağan baş komanduüşiyni haqındağı masʼalä göterilgen. Cıyılğanlar Ahmat-xan Mextulinskiyni görsetgen. Şo waqtide ol qoççaq woin, sınawlu asger başçı hisaplana bolğan. Dahıstannı Nadir-şahnı asgerlerine qarşı yabuşağan barı da sawutlu güçleri Ahmat-xan Mextulinskiyge tabii bolğan. Barı da daw harakatlağa ol yolbaşçılıq etgen.
Dağıstanlılanı Nadir-şahnı asgerlerine qarşı birinçi ullu yabuşuwu Mextulin xanlıqnı territoryasında Aymaki qaqada ötgerilgen. Mextulin xanlıqda yaşayğan adamlar şonda aslu daw güç hisaplağan.
Yabuşuw Ahmat-xannı oträdlarını Lütf-Alixannı asgerlerine xaparsız küyde çapğını bulan başlanğan.
Daw harakatlağa bajarıwlu küyde yolbaşçılıq etiwünü natijasında, Ahmat-xan onu 20 miñ adam bulanğı asgerlerini awadan payın qırmağa bajarğan. Özü Lütf-Alixan, bir neçe yüz woinleri de bulan, şo yabuşuwdan saw qutulmağa haranğa bajarğan.
Şonda Nadir-şahnı tanıwlu polkowodesi — Haydarbekni yaxşı sawutlanğan wa sınawlu oträdı da bolğan. Haydarbekni oträdına qarşı yabuşuwda da Ahmat-xan tolu küyde üstün gelgen. Haydarbekni 4 miñ woininden yañız 500 adam tügül qalmağan. Calalbek de barı da woinlerin — 500 adamın tas etgen. Sawlay oboz, 16 top wa köp sanawda top gülleler Ahmat-xannı oträdlarını qoluna tüşgen.
Peçat etilgen asarlarda halige yerli Aymaki qaqada bolğan yabuşuwğa layıqlı qıymat berilmegen.
Dokumentler şahatlıq etegeni yimik, aymaki qaqada Nadir-şahnı asgerlerini saylanğan gruppası bulan lap güçlü yabuşuw ötgerilgen. Dağıstanlılanı şo yabuşuwdağı üstünlügünü bek ullu ahamyatı bolğan. Şondan soñ şahnı tüp bolğan asgerleri es tapmağa bolmağan, gelejekde ullu yabuşuwlar ötgermege bajarmayğan darajasına yetişgen.
Nadir-şah, özünü barı da güçlerin cıyıp, öç almağa hazirlengen. Andalalnı territoryasında daw harakatlar şahnı asgerlerini Sogratl, Megeb, Obox wa Çox yurtlağa çapğınları bulan başlanğan.
Andalalda da barı da daw harakatlağa baş komanduüşiy Ahmat-xan Mextulinskiy yolbaşçılıq etgen. Başlap ol oborona uçun tiyişli çaralar görgen, taw şartlarda daw harakatlanı ötgeriwnü yañı qaydaların hazirlegen. Şo qaydalar Nadir-şahnı asgerleri uçun xaparsız qaydalar hisaplanğan.
Köbüsü daw harakatlanı ortaqçısı hisapda, Ahmat-xan duşmannı tılındahı işlege de yaxşı ahamyat bergen. Dokumentleni birisinde aytılağan küyde, Nadir-şahnı asgerlerini tılında yırıw işler ötgeregen lezgiler, tabasaranlar, haydaqlılar özleni iş görüwlerin baş komanduüşiy hisapda Ahmat-xan bulan razileşe bolğan.
Andalalda bir-birine qarşı eki polkowodes — sawlay dünyağa tanıwlu Nadir-şah wa Ahmat-xan Mextulinskiy toqtağan.
Axırınçı yabuşuw erten tez başlanğan. Şondağı yerler bulan yaxşı tanış dağıstanlılar şahnı asgerleri cıyılğan tüzlüklege tawlanı betlerinden taba ullu taşlanı dögeretip, adamlanı, obozlanı, atlanı qolğa ala bolğan.
Yabuşuw 5 gün dawam etilgen. Nadir-şah ne etip de üstünlükge yetişmege qast etgen wa yabuşuwğa özünü barı da rezerv asgerlerin salğan. Barı da qastlarına da qaramaylı, Nadir-şah yañız bir yurtda tügül üstünlüknü almağa bolmağan.
Ahmat-xan şondağı barı da güçlerin cıyğan, duşman bulan axırınçı yabuşuwğa tüşgen wa ullu üstünlükge yetişgen.
Bek qoççaq xasyatlı Amat-xan woyennıy-strategya yaqdan özünü Nadir-şahdan ese xıylı örde ekenligin görsetgen. İranda busa Nadir-şahnı Ganibal, Aleksandr Makedonskiy, Yüliy Sezar bulan teñleşdire bolğan. "Şo ullu polkowodes Nadir-şah 40 yılnı içinde özünü duşmanlarından bir zamanda da şolay tüp bolmağan", dep yazğan iranlı istorik Sarladwar.
Ahmat-xan Mextulinskiy Nadir-şahdan birinçiley üstün gelgen, Nadir-şah bir zamanda da tüp bolmay degen pikrunu yoq etgen.
"Qoççaq Ahmat-xan" dep at berilgen maqtawlu polkowodes Ahmat-xan Mextulinskiyni atın daimleşdirmege tarıq. Dağıstannı xalqlarını Watandaş dawnu ullu igiti hisapda, İrannı şahı Nadirni maqtalğan armiyasın dağıtıwnu quruwçusu wa yolbaşçısı hisapda, özünün rezidensiyası bolğan Töben Cüñüteyde Ahmat-xan Mextulinskiyge pamätnik salmağa gerek dep oylaşabız.