Bizin xalq arada, miñ yıllar aldın tuwulunğan bek tiziw aytıw bar. «Aytılğan söz – atılğan oq», – dey qumuqlar. Gertiden de, yalğan, buhtan, aççı söz üç xırlanğan bolat oq yimik yürekge yaman çançılağanın qaysıbız da sezgenbiz. Söz yara xıylı zaman saw bolmay, sızlap da tura. Aytdı-quytdu sayalı süygenler ayrıla, ojaqlar tozula, dos-qardaşnı arasına tatıwsuzluq tüşe, tuxum tuxumğa öç bola...
Ondan qayrı da, bu aytıwnu maʼnası yañız ahlü, awul-xonşu yada bir yurt aralıqlar bulan dazulanıp qalmay. Bizden aldağı naslular warislerine söz sayalı bütün elge de peleket tüşme bola degen oynu da yetişdirme qarağan. Tarixni terenlerine çomulsaq, şonu gertileygen misallanı ebi-bawu yoq. Amma insanurluq, dewürler alışınsa da, maktapda quru ekige oxuyğan erinçek yaşday tarixni sınawlarından, nege busa da, dars alma süymey.
Rossiyanı maʼlümat qurallarını artdağı bildiriwlerin gözden geçirip qarayman. «Sankt-Peterburgda, – dep yaza şolanı birisi, – belgisiz birew geç waqti polisyağa zeñ urup, Mahaçqaladağı palan yaşlar bawuna atıltıw alät salğan dep bildirgen bolğan. Nasipge, şo boş xabar bolup çıqğan. Artındağı gün qaytara şo adam, giççipawlanı halige qoyduq, şaharnı temir yol wokzalın atıltajaqbız degen. Bu gezik poliseyskiyler xantawluq etmeyli, yerli «terrorçunu» tez tutğan wa enni oğar sudnu töresi bulan, azında üç yıl sama geçeler, telefon bulan oynayğannı ornunda, yulduzlağa çeltir tutulğan terezeden taba qarama tüşejek».
Tüzün aytğanda, men bir başlap bu bildiriwge onça tergew de bermedim. Azmı dünyada haygewler, ayroqda tezden berli awliyaları wa buzuq yolları bulan aytıla gelgen Rossiyada. Soñ oylaşaman, toqta, Sankt-Peterburg qayda, Mahaçqala qayda? Nege 30 yıl bolağan, üylengen, mekenli işi bulanğı cahil adam özünden neçe miñ çaqırım arekdegi bizin taxşaharıbıznı esine alğan? Sebebi, maʼnası nedir? Bu ahwalatğa baylawlu özge maʼlümat qurallanı xotalap qarağanda, cawabı da tabıldı. «Men dağıstanlılanı görüp bolmayman. Olanı edepsiz işlerini haqında har gün degenley eşitebiz. Artda olar Moskwanı qap-ortasında etgen «oyunları» meni ayroqda bek qazaplandırdı. Tazza çıdamlığım bitip, şolardan ne qayda bulan da açuw alma süydüm, şo sayalı polisyağa söyledim», – degen maʼnada añlatıw bergen bolğan axtarıwçuğa.
Oxuwçulanı arasında sentäbr aynı 30-nda, qattıgün, Moskwada bolğan «dağıstanlı toynu» xabarın eşitmegenler yoqdur. Onu quwunu-sesi hali de gazetleni betlerinden, telewideniyeni, radionu berilişlerinden taymay. İnternetni çi aytma da aytmayman. Onda dağıstanlılanı başına tögülegen «çirik suw» taşğın yimik ağılıp gele. Biz neçaqı süymesek de, Rossiyanı özge regionlarında bizin respublikabıznı, xalqlarıbıznı haqında ötesiz yaman, ters pikru tuwulunğanına mükür bolmağa gerekbiz. Yuwuq arada federal maʼlümat qurallanı bizge baqğan yaqdağı qarawu da, yanaşıwu da alışınar dep de esime gelmey. Nege tügül, bizden çıqğan bir-bir başıbuzuqlar wa elbezgenler ne yerde busa da qaytıp bir «hünerin» görsetmey qoymajaq. Respublikabız bulay da çetim halda, iç masʼalalarıbız azlıq etegendey, üstewüne, tışdan da «baş awruwlar» qoşula. Baliki, biz munda yerinde turağanlar Rossiyada bizin milletlege baqğan yaqdağı yanaşıw alışına barağanın onça his de etmeybizdir. Tek Watanından ayrılıp ülkeni har müyüşünde yaşaw yürütegen dağıstanlılar şonu sezme başlağan.
Men şu giççirek maqalamnı söznü taʼsiri, maʼnası haqında nehaq başlamağan edim. Milli aralıqlar şonça da bek inçe, nazik masʼalä çı, tekaran haqıqatdan, adillikden tayışıp söyleme urunsañ, gözge çöp çaqı görünegen ahwalat birden ullu «qalmağallağa» aylanma bola. Federal maʼlümat qurallar qast etip dağıstanlılanı haqında beregen quwunlu xabarların heç «suwuma» qoymayğanın görüp, eşitip turabız. Olanı ters küylengen balamanına bir-bir politikler de süyüne turup qoşula. Har günlük söz «hujumnu» taʼsirine tüşgen adamlar adatlı halda aylanasında bolup turağan pakarsızlıqlanı unutup, yatlağa bağalar. Ondan qayrı da, bu masʼalanı curnalistler hisapğa almayğan yada alma süymeygen yanı da bar. «Quwunlu» xabarlanı yañız bizin watandaşlar oxup qoymay, olanı añı köp yıraq ellege de yetişe. O zamanda da biz nege Dağıstanğa tışdan dalapçı adamlar az gele dep tamaşa bolabız.
Din ekstremistler bulan qanlı yabuşuw yürütegen, terrorçuluqnu aççı yemişlerin barından da köp sezegen respublikağa curnalistleni yanından añlaw da, yaqlaw da artıq bolma gerek edi, ayroqda paçalıq maʼlumatlanı yanından. Haqıqatda busa Dağıstanğa qarşı yürülegen «maʼlümat daw» güçlense tügül, kemimey. Respublikanı Rossiyanı Paçalıq Dumasındağı deputatlarına bu masʼalanı özleni cıyınlarında göterme tezden zaman bolğan edi.
«Yoldaş», 12-10-2012.