Özüne 35 yıl bolağan filologya ilmulanı doktoru Abusupyan Tatarxanowiç Akamow, qumuqlanı arap yazıwda saqlanğan ruh baylığın axtarıp, arağa çığarıp turağan alimibiz. Onu özünü haqında laqırlaşıwnu lap axırında oxursuz.
– Sovet dewür bulan teñleşdirgende, yaş naslunu ilmuğa, bilim alıwğa talpınıwu bek osallaşğan. Şo da paçalıq ilmuğa beregen ahamyat kemigenlik bulan baylawlu. Hal alışınamı?
–Art waqtilerde paçalıqnı ilmuğa baqğan yandağı yanaşıwu biraz alışınğan dep aytma yaray. Şo alışınıwnu yaxşı yanları da, yaman yanları da bar. Hali köbüsü hakimler, oxuw, ilmu tarmaqlanı başın tutğanlarını da birleri, ilmudan şossahat paydalanma, hazir natijalar görme süye. Tek ilmu, barıbız da bilegen küyde, bugün ornatıp, tañala yemiş beregen terek tügül. İlmunu üstünde köp wa uzaq işleme tarıq. Misal uçun, gumanitar ilmu tarmaqlanı alsaq, bulardan adamlağa, camyatğa ne materialnıy payda bolup bola? Tarix, filologya wa başğa gumanitar ilmular har zamanda da adamnı ruh baylığına işley gelgen. Şu gözden qarağanda, paçalıqnı ilmuğa yanaşıwuna, ondan hazir paydalanma süyegenligine, ozoqda, razi bolma yaramay.
Tek artdağı zamanlarda şo qarawlar biraz artğa tayıp da tura, ilmu yaqdan çalışağanlağa az busa da tergew berile. Ayroqda yaş naslu ilmuğa gelsin uçun bir türlü yaxşı çaralar görülüp tura. Bizin Dağıstan ilmu sentrnı alsaq da, munda hali yaş alimler uçun 96 kwartirlik üy qurulup tura, alağan alapaları artğan wa başğa yaşawluq masʼalaları da az busa da çeçile. İlmu qulluqçulanı hali türlü-türlü ilmu fondlarda ortaqçılıq etmege de imkanlıqları bar, olardan taba özleni oyların, ilmu pikruların, işlerin yaşawğa çığarıp da bola. Gelejekde ilmuğa yanaşıw dağı da yaxşı yanğa bağıp alışınar dep de umut etebiz.
– Busa da, ilmunu, ayrıça alğanda, sizin institutnu xalqğa, camyatğa ne paydası bar?
–Muna siz de mağa şo sorawnu beresiz. Men örde esgergen küyde, bizin institut gumanitar ilmulanı axtarıwnu üstünde işley. Biz munda dağıstan tilleni, adabyatnı, madanyatnı türlü-türlü masʼalaların çeçme qaraybız. Har yıl bizin idarada 60-dan artıq ilmu tema axtarıla. Bugünlerde biz qumuq, awar, dargi, lezgi, tabasaran tilleni ilmu grammatikaların hazir etgenbiz. Türlü-türlü sözlükler hazirlengen (Qumuqça-rusça, Rusça-qumuqça, Rusça-awarça, Rusça-lezgiçe wa köp sanawdağı yazıwu yoq tilleni sözlükleri). Bizin institutnu ullu ilmu proyektini (Dağıstan xalqlanı awuz yaratıwçuluğunu 20 tomluq cıyımı) halige 3 tomu çıqğan. Şolay da, adabyatnı tarmağındağı axtarıwlar, milli adabyatlanı tarixi yazılıp tura. Men oylaşağan küyde, az iş etilmegen wa göz alğa tutulğanları da köp.
– Şo etilegen işlege de qaramaylı, dağıstan tillerde söyleygenleni sanawu yıl sayın kemiy. Bizin ana tilibiz saqlansın uçun ne etme gerekbiz?
– Gelejekde dağıstan tillerde söyleygenler bolarmı yada bolmasmı – o bugün bizden, bizin haribizden hasil bola dep esime gele. Biz har ojaqda ana tilni aburun saqlasaq, onu imkanlıqların iş etip azdırmasaq: yaşlarıbız, ahlübüz, qardaşlarıbız bulan öz tilibizde söylesek, til yaşajaq. Amma ana tilni peşemey, artğa salıp, ondan «uyalıp» tursaq, tilni ömürü uzaq bolmas. Ayroqda bizin, qumuq tilni alsaq, bu çu – dünyadağı tilleni arasında lap da añlı, köp bay, tatli türk tilleni birisi. Şulay tilni bile turup, başğa tilleni qollamağa neger tarıq? Ozoqda, men añlayman, zaman, dewür alışınğan, başğa tilleni bilmege de tarıq, tek har ojaqda ana til birinçi yerde bolmağa tüşe.
– İlmu dep aytğan bulan da, alimleni de bola neçe türlüsü de. Ayroqda haligi barı da zat satılağan dewürde xıylı alimleni ilmu darajası şeklik tuwdura. Şolaylar sizge purşaw etmeymi?
– Şo yağından mağa purşaw etegenler bar dep aytıp bolmayman. Men oylaşağan küyde, haligi wa aldağı zamandağı yaş naslunu bilim darajaların teñleşdirme tüşmey. Alda da bolğandır har türlü tarmaqlarda bek wa osal bilegenler, hali de bar. İlmunu alsaq, munda da osal darajası bulanğılar yoluqmay tügül. Olay taypa öz başın uçuz etegenden qayrı da, sawlay ilmunu da osallaşdıra, yarlı ete.
– Sizin şu kasbuğa geliwügüz neçik boldu? Filologya ilmunu süyüp tañladığızmı?
– Men kasbumnu köp süyüp özüm tañlağanman. Öz kasbuñnu süymeseñ, o bek qıyın haldır dep oylaşaman. Süymeygen qatın bulan yaşama tınç tügül yimik, käsbu da şolay. Süymey turup, qutulmayğanlıqdan etgen işni ne paydası, bereketi bola? Har işni süyüp, göñüllü küyde etme tarıq dep esime gele.
– Qaysı dewürde de har bir işde, tarmaqda bir yañı naslu aldağı naslunu zamanında alışdırıp yürümese, camyatnı ösüwü toqtala. İlmu tarmaqda şo masʼalanı çeçiliwü neçikdir?
–Naslulanı alışınıwu, ozoqda, tiyişli darajada tügül. Köbüsü ilmu bulan maşğul bolağanlanı orta ömürü 65 yıldan ozğan (bu bizin idaranı alsaq). Yaş alimlege iş yerler de köp az berile. Misal uçun, 2010-nçu yılda bizge 2 yer berilse tügül, dağı berilmegen. Tüzün aytsa, cahilleni arasından ilmu bulan haq yürekden maşğul bolma süyegenlerin saylama da tınç iş tügül. Tek bizin cahilleni, aspirantlanı arasında pahmuluları da bar. Yaş alimler türlü-türlü yaşawluq masʼalalanı göz alğa tutup, ilmuğa gelmege süymey. Men örde esgergen küyde, ilmuğa baqğan yanaşıw dağı da yaxşı yanğa bağıp alışınsa, şu masʼalä da çeçiler dep esime gele.
– Qumuq milletni ösüwüne çetimlik tuwdurağan masʼalalar barı sizge, ozoqda, belgilidir. Ruhdan tüşmes uçun, neger arqa tayama gerekbiz?
– Men qumuq xalqnı asil xasyatlı millet dep hisap etemen. Bulay oylaşmaq milletçilik tügül. Öz milletin, xalqın süymese, başğa milletleni de süyüp bolmas. Bizin xalqnı lap ullu baylığı – miñ yıllar bulan gelgen bay tarixi. Bulay tarixi bulanğı xalq yaxşı xasyatlanı tas etip bolmaydır dep esime gele. Xalqnı bir-bir wakilleri, ozoqda, bir türlü yaxşı qılıqlanı tas da etgendir, yaxşılarına yes de bolğandır. Bizin xalq özünü aslusunda özdenligin bir de tas etmes dep esime gele. Ozoqda, yaman qılıqlı qumuqlar da yoluqmay tügül, bizin qaysıbıznı da bar yaman xasyatlarıbız. Yırçı Qazağıbız da aytğanlay: «Zaman bizge hali şulay aylanğan, har bir hisap barıp malğa baylanğan». Türlü xasyatlanı almaqlıq da, qoymaqlıq da zaman, dewür bulan da baylawlu. Tek ne türlü zamanlar gelse de, biz qumuq degen atnı, atalar qoyğan asil qılıqlanı, adatlarıbıznı, tilibizge, tarixibizge baqğan süyüwnü har ojaqda saqlasaq, şolağa arqa tayasaq, millet bir zamanda da ölmes, ruhubuz da bek bolar dep esime gele.
– Şu masʼalalarda bizin intelligensiyanı ortaqçılığı neçik görüne?
– Xalqğa qıyın günlerde intelligensiya, tarixden de görünegeni yimik, yağada turmağan. Har zamanda da intelligensiya camyat işlerde cahlı küyde ortaqçılıq ete gelgen, gelejekde de şolay bolar, dep esime gele. Bizin supu şairibiz Qaqaşuralı Abdurahman alimleni, intelligensiyanı tuz bulan teñleşdirip yazğan bulay satırları bar: «Et xurtlansa, tuz seber, tuz xurtlansa, ne amal?» İntelligensiya camyat işlege yağadan qarap turma tarıq tügül dep oylayman.
– Laqır etme zaman tapğanığız uçun barakalla. Lap axırda bir tilew: bizin oxuwçular sizin yaxşı tanısın uçun özügüznü haqığızda bir neçe söz aytsağız yaxşı bolar edi.
– Men Qızılürt rayonnu Çontawul yurtunda tuwğanman. Orta şkolanı bitdirgen soñ, Dağıstan paçalıq uniwersitetni Dağıstan filologya fakultetini arap bölügüne oxuma tüşdüm. Munu tamamlağan soñ, şonda aspiranturağa da tüşüp, 2002 yılda kandidatlıq dissertasyamnı yaqladım (teması: «Sufiyskiye xudojestwennıye tradisii w kumıkskoy literature i tworçestwo Abduraxmana iz Kakaşurı»). Dağıstan ilmu sentrnı Til, adabyat wa inçesanyat institutunda ilmu sekretar bolup işleymen. Bugünge yerli qumuqlanı ruh, din adabyatını tarixine bağışlanıp çıqğan üç kitabım wa 80-den artıq ilmu maqalalarım bar.
«Yoldaş», 11-01-2013 y.