«Yoldaş» gazetni redaksiyasında türk-islam dünyasını görmekli şairi wa adabyatçısı Ali Kuli Xan Walix Şawxal at-Tarkawi, ad-Dagestanini esdeligine bağışlanğan gün ötgerildi.
Cıyında xalqıbıznı bütün dünyada sıy qazanğan ulanı Walixni yaşawu wa yaratıwçuluğuna bağışlanıp söz yürüldü, bırınğı qumuq küyler soğuldu, «walixni duası» birinçiley bolup oxuldu, redaksiyağa C. Qorqmasownu fondunu atından şairni suratı sawğat etildi. Bu haqdağı tolu reportajnı gazetibizde berebiz.
Cıyınnı aça turup, gazetni baş redaktoru K. Aliyew bulay dedi:
– Bizin gazetni oxuwçuları, qumuqça berilişlege qarayğan, tıñlayğan qarawçular biledir, getgen yıl bizin saw dünyağa atı aytılğan şairibiz, adabyatçıbız, ensiklopedistibiz Ali Kuli Xan Walix Dagestanini 300 yıllıq yübileyi edi. Ali Kuli Xan qumuq ahlüde, şawxallanı tuxumundan gelegen ahlüde 1712-nçi yılda fevral ayda tuwğan. Geçingeni de busurman tarx bulan fevral, aprel aylanı arasında, 256 yıl bolağan günler, muna, bu günler. Şolay, eki tarx bir-birine baylanağan günlerde ötgeregen bu cıyınıbız da onu esdeligine baylawlu.
Bütün dünyada Ali Kuli Xan Walix tanılğan busa da, özünü watanı, atalarını watanı Dağıstanda halige yerli yaxşı küyde tanılıp, hürmet etilip bitmegen. Tarixi asarlarda, ilmu asarlarda onu atı türlü-türlü küyde yazıla. Özü yaşayğan İsfaxannı, haligi İrannı qoyup ol İndiyağa, o zaman Şaxjahanabad dep aytılağan şaharğa çığa (esgi Delini atı). Dünyağa atı aytılğan Mogollanı paçalığı. Aqsaq Temirni nasluları qurğan türk paçalıq. Onda onu sıylap, aburlap qarşılağanlar. Qalğan yaşawu şo paçalıqda ötgen. Dünyağa ne asarı bulan tanış bolğan? 1748-nçi yılda «Riöz aş-şuaro» degen asar yazğan. Qumuqça aytğanda, şairleni bawustanı degen şo asarında 11-nçi asrulardan tutup, özünü dewürüne yerli busurman, türk milletli şairleni birinçi antologyasın çığarğan, 2594 şairni haqında yazğan adam. Özü şair hisapda da belgili, 7 miñge yuwuq ekilikler yaratğan. Dünyadan getgende de onu asarları qolyazıw qaydada yayılıp turğan. Onu asarların kitapxanalarında saqlamaq har paçalıqğa da abur-sıy hisaplana.
Onu dünyağa, ekinçiley de, atı aytılmağı — Xadica dep süygeni bolmaqlıq. Ol da qumuq qız. Yuwuğu Fakir Dexlewi olanı süyüwünü haqında poema yazğan. 1903-nçü yıl iñilis tilge göçürülgen, 3230 kuplet bar. Ondan soñ başğa tillege de göçürülgen. Bulanı süyüwü de Läyla wa Majnunnu süyüwü yimik.
Hali Ali Kuli Xan Walixni esdeligine bağışlanğan cıyınnı açılğan hisap etemen. Onu ruhu şat bolsun!
1993-nçü yıl men, şair tügül busam da, «Walixni duası» dep oğar bağışlap şiʼru yazğan edim. Bizin belgili kompozitorubuz Askerxan Askerxanow şo sözlege maqam yazğan, Dağıstannı xalq artisti, Rossiyanı at qazanğan artisti Baysoltan Osayew şo yırnı yırlay. Tıñlayıq.
Baysoltan Osayewni yırlawun cıyınnı ortaqçıları xars uruwlar, razilik bulan qarşıladı.
Alim, camyat çalışıwçu Salaw Aliyewge söz berildi.
– Uniwersitetde işleygen zamanda Moskwanı uniwersitetine baqdırdı. Onda üzbekler, tajikler, türkmenler, azerbayjanlar da bar edi. Sizde dağıstanlı şairleni qaysıların bile?» — dep olağa soray edim. Üzbek qurdaşım: «Suleyman Stalskiyni şirusun şkolada oxuy»,- dedi. Soñ fars tilde çartlatıl şiʼru oxudu. Men tamaşa boldum. Bu çu sizin şairigiz Ali Kuli Xan, dedi ol. «Siz bilegenni bizge de yiber, konferensiya etejekbiz», — dedim. Aradan zaman getip, şo tanışım Wali Xojayewden 18 yapıraqlı doklad geldi. Bir türlü sebeplege göre konferensiya bolmadı. KNKO-da şo tekstni Kämil çığardı.
Soñ birdağı Moskwağa barğanda, men indiyalı Turbi degen adam bulan tanış boldum. Onu milleti urdulu edi. Ali Kulini soradım. Oho, dep, ol da onu şiʼruların oxudu. Onu haqında kitaplanı bizge yiberseñ, dedim. Rasul Hamzatowğa bergenbiz onu köp kitabın, dedi ol. Şolaylıqda, bizge onu haqında dağı maʼlümat gelmedi. Biz hali qumuq adabyatnı miñ yıllıq antologyasın çığara turabız Mikayıl Baştudan başlap, Zaynalabid Batırmurzayewge yetgençe. Şonda Ali Kuli Xan da bar, ozoqda. Asta-asta busa da, ol hali öz watanına qayta tura.
Filologya ilmulanı kandidatı, DNS-de tarix, til wa adabyat institutnu ilmu qulluqçusu Patimat Alibekowa Ali Kuli Xannı yaşawunu, yaratıwçuluğunu haqında aytdı.
– Ötgen dewürlerden berli özge paçalıqlarda yaşağan dağıstanlılar özler yaşağan ülkeleni madanyat, adabyat yaşawunda görmekli yerni tutğan. Olanı köplerini yaratıwçuluğu axtarılmağan. İranda yaşağan, soñ İndiyağa çıqğan Ali Kuli Xannı yaşawu dağıstanlılağa ötgen asruda belgili bolma başlağan. İlmu işimni üstünde işleygende İrannı, Türkiyanı belgili kitapxanalarında boldum. Antologyalarda, endiklopedyalarda Ali Kuli Xannı haqında köp maʼlumatlar bar. Ol dağıstanlı şawxallanı tuxumundan. Alini atası Mahammat Ali Xan camyat işler bulan, asger işler bulan dolanğan wa şairlik pahmusu da bolğan, şiʼrular yazğan. 1714-nçü yıl İsfaxandan Eriwanğa gelgen wa onu (Azerbayjannı, Kandagarnı) beglerbegi hakimi bolğan. 1715-nçi yıl ol daw wa paçalıq qulluqların qoyğan. Naxiçewanda geçingen. 1718-nçi yıl onu ahlüsü İsfaxanğa göçgen. Şo yıl Ali Kuli Xan madrasağa oxuma tüşgen wa yaxşı bilimler alğan, şo yıllarda şiʼrular yazmağa başlağan. Ol özünü zuqarisi Xadica bulan atalğan bolğan. Tek qısmat olanı ayırğan. Süymeklikden qıynalıp, ol İsfaxandan getgen. Har türlü şaharlarda yaşağan, 1731-nçi yıl İndiyağa, Şaxjahanabad şağarğa barğan. Onu aburlap-sıylap qabul etgenler. Ol ör asger qulluqlarda işlegen, emir bolğan, 4 miñ asgerge yolbaşçılıq etgen. Başğa kitapda yazılğan yuoyde, 8 miñ asgeri bolğan. Gunobegum Dagestani — Ali Kuli Xannı qızı. Ol da şiʼrular yazgan. Ali Kuli Xan Walix Dagestani Tarğu şawxal Eldarxannı awletini awletini awleti bolğan. Tamur teregi bulay gele: Eldarxan şawxal, Alxas Mirzaxan, Mixralixan, Mahammat Ali Xan wa Ali Kuli Xan. Bu tuxumnu wakilleri barı da Dagestani degen atnı alıp yürügen wa tarixi elin bir de unutmağan.
Camyat çalışıwçu, Calalutdin Qorqmasownu fondunu predsedateli Hüsen Adilow da söyledi.
– Haliden 300 yıl alda belgili şairibiz bolğan dep belgilemek — bayram gün. Bulay adamıbızğa Dağıstannı darajasında da bayram etilme tiyişli.
Zaman gete turup sawlay Rossiyanı da, dünya ölçewünde de Ali Kuli Xannı günleri belgilenejekge inanaman. Ullu barakalla bildirme süyemen, şairni tabıp, yıraq ellerden milletine geltirip bajarğan yoldaşlağa Salaw wa Kämil Aliyewlege. Milletni haqıl baylığın, adabyatın, tarixin aldağı dewürlerden bugünge geltirmek — ullu adamlıq, insaplıq, ullu pahmu. Walixni siz göregen bu tamğa ilingen portretin bizin belgili xudojnigibiz Abdulzahir Musayew etgen, bizin fonddan redaksiyağa şu — sawhat.
Professor Abdulqadir Abdullatipowğa söz berildi.
– Bugüngü bayram cıyın dağı da ullu darajada ötgerilme tüşegen ahwalat. Hali ötgerilegen küyü de bizin uçun xıylı ahwalatlanı esibizge saldı wa tergewübüznü artdırdı. 1991-nçi yıl Orta Azyadan bizge gelip onu haqında doklad etgenler boldu. Tek onu atın mekenli xalq arağa çığarıp yürügenler — ağa-iniler Aliyewler. Şo da — bizin madanyatıbız ösüp barağanın añlatağan bir ahwalat.
Walix özünü antologyasın ekige bölgen. Özünden aldağı wa özünü zamanındağı şairlege. Ol axtarıwçu da bolğan. Gazel canrnı iran poezyada birinçi oñarğan adam — Saadi, ondan soñ — Xafiz. Haligi iran axtarıwçular da onu axtarıwların gertiley. Dagestani degen atnı alıp yürügeni onu milli esi, milli añlawu bolğannı da añlata. Bulay bayramnı bizin taxşaharlarıbız Tarğuda da, Endireyde de ötgereyik, bu süyünçübüznü sawlay milletibizge yetişdireyik.
Şair Şeyit-Xanum Alişewa da özünü pikrusun aytdı.
– Hüsen geltirgen portretge qarağanda da, ol bizin adam ekeni biline. Men bugün haq yürekden barakalla bildirme süyemen Patimat Mahammatownağa Walixni yaşawunu, yaratıwçuluğunu haqında aytğanı, axtarıwlar yürütgeni uçun. Men ullu pahmubuznu yañı yandan tanıdım. Harigizge, onu yaşawun axtarağanığız, bulay bayram cıyın ötgeregenigiz uçun sizge barakalla. Yazıwçulanı birleşiwü de bar. Barı da şairleribizni, yazıwçularıbıznı cıyıp, birçe onu bayramın etejekbiz. Bizin madanyat barlığıbıznı, adabyat barlığıbıznı artdırağan bu cıyın bulan öktem boldum, özden boldum. Gelejekde Ali Kuli Xannı günün belgileygen bir tarx bolajaqğa men inanaman.
Şair, yazıwçu, wraç İsrapil İsayewge söz berildi.
– Men bugün bek quwandım wa öktem boldum. Haliden 300 yıl alda qumuqlanı şulay pahmulu adamı bolğannı bilgen soñ, onu süymey, aburlamay bolamı?! Yıraq dewürlerden gelgen yuwuq adamıbız hali — bizin Ali Kuli Xan. Milletibizge onu tanıtağan yoldaşlağa barakalla.
Dağıstan ilmu sentrnı starşiy ilmu qulluqçusu Hasan Orazayew de özünü oyların aytdı.
– Hali bussahat Dağıstan ilmu sentrda Ali Kuli Xannı haqında ne bar? Bu Dağıstan — onu watanı çı. Ne ilmu sentrda, ne başğa yerde onu haqında maʼlümat bar dep eşitmegenmen.
Onu atın çığarıp, xalqğa da bildirgenler barğa süyünemen, raziligimni bildiremen. 1990-nçı yılda güntuwuş masʼalalağa baylawlu konferensiya boldu. Tajikistandan Muxtarow degen alim Ali Kuli Xannı haqında doklad yibergen edi. 1986-nçı yıl professor Şixsayitow Üzbekistandan onu qolyazmasını kopyasın etdirip alıp geldi. Berliñe barğanda onu haqında giççi filmler geltirdi. Tek olanı işletme apparatura yoq. Meni hisabımda, hali etilme gerek işler, onu yazğanların göçürmek. İñ başlap, orus tilge. Bajarılsa, soñ qumuq tilge de. Ali Kuli Xannı haqındağı maʼlumatlar Berlinde, Taşgentde, Samarkandda, Kabulda, Kalkuttada, Delide, Baküde, Xaydarabadda, Stambulda saqlana. Xaydarabadda özünü zamanında yazılğan qolyazmalar da saqlana. Birinçiley, aytıp getdim, onu yazğanların göçürmege tarıq.
Şair Badrutdin Mahammatownu söylewünden.
– Xalqnı bişgenin-tüşgenin teatr görsete. Xalqnı zorluğun adabyat saqlaydır dep esime gele. Muna biz bugün 300 yıldan soñ ullu terekni tübüne cıyılğanıq da — qumuq xalqnı şolay ullu zor tamurları bar ekenni şağatlığı. Bırınğı dewürdegi unutulğan bürtükleni cıymaq uçun bek qıyın tökme gerek. Yürekde süyüw, xalqnı aldındağı borçnu kütemen degen qast bolmasa bolmay. Qıyınlıqlağa da qaramay, Ali Kuli Xannı haqında axtarağanlağa barakalla. Bizin basmaxanada qumuq poezyanı miñ yıllıq antologyası çıqma hazirlene. Ozoqda, onu içinde Ali Kuli Xan da bar. Yuwuq arada şo antologya oxuwçulağa yetişejek.
Professor Sahadulla Abusuyew de özünü oyların aytdı.
– Oxuwçu hisapda, tınşawçu hisapda bu cıyınğa gelgenmen. Cıyınnı bulay isbarlı küyde qurğanlağa barakalla. Ozoqda, Walixni bizin milletge ayan etgen — Salaw Aliyew. Rasulğa berilgen kitaplar da şo qalğan yerinde enniden soñ da turajaq edi Salaw onu haqında yazmağan busa. 17-18 yüz yıllarda bilim beriw hali yimik tarmaqlağa bölünmegen bolğan. İlmunu barı da tarmaqları birçe axtarıla bolğan. Demek, axtarıwlağa medisina da qoşula bolğan. Patimat Mahammatownağa tilewüm. Walix de medisina bulan maşğul bolmay qalma küy yoq. Axtarıwlarığızda masʼalanı şu yanına da tergew bergenigizni süyer edim. Eger şo yanı tabılsa, biz yañız şairni, adabyatçını tügül, birinçi medisina wraçıbıznı da arağa çığarar edik wa onu bulan birden-bir öktem bolar edik. Bugüngü cıyınıbızğa men bek razimen. Alda, yewropa konferensiyalağa barağanda, dokladlanı arasında aralaşdırıp, muzıkalı tanapuslar bola edi. Men tamaşa ete edim. Bugüngü cıyınıbız da muzıka bulan yürülgenine razimen, barakalla.
M.Gorkiyni atındağı Rus teatrnı baş rejissöru Skandarbek Tulparow da söyledi.
– Meni uçun xalqara ölçewde atı aytılğan ullu şairleribizni sıdırasına Ali Kuli Xan da qoşulğanı — ullu baylıq wa öktemlik. Ruhumnu göterdi, ilham geltirdi. Tez barıp sahnağa salma muştarlı boldum. Yañı umutlar tuwdurdu. Bulay adamıbız da bolğannı xalqğa bildirme, süyünçü aytma süyesen. Şulay umutlar yaratıwçuluq bulan maşğul adamğa bek tarıqlı. Şulay paydalı cıyın ötgeregenigiz uçun sizge barakalla dep aytma süyemen. Hajimurat ağaçqomuz bulan bırınğı qumuq maqamlanı soğup, yürekni birden-bir halek, öktem etdi, köp saw bolsun.
Şair Bahawutdin Hajiyew özünü pikruların aytdı.
– Tas bolğannı tabıp, tabılğannı tasbolma qoymay saqlap bolağan adamlarıbız barı açıq boldu. Men şiʼru yazma başlağanda, Qazaqnı toğuz-on şiʼrusu tügül yoq edi. Bugünlerde busa bir tomluq kitabı çıqdı. Şo da Salaw Mahammatsalihowiçni haylı harakatı bulan boldu. Barakalla bolsun. Hali Walixni de arabızğa çıqğanı neçaqı da yaxşı, öktem bolabız.
Professorlar Mawlet Musalxanow wa Malik Hüseynow, Tarğu yurtnu camyat sowetini predsedateli Wahit Wahitow da bu ahwalatğa baylawlu özleni pikruların aytdı.
Cıyınnı camın çığara turup, Kämil Aliyew bulay dedi:
– Özüme de, sizge de şulay soraw beremen. Xalq özünü qısmatına yes bolup bolamı? Bola. Bola busa, ne etse bola? Ne çaralar görse bola? Men şo sorawlağa şulay cawap berer edim. Eger de xalq özünü tiline, madanyatına, tarixine, topurağına yes bolğan zamanda, qısmatına da yes bolup bola. Qısmatına yes bolğan xalq millet bola. Ötgen asrunu 90-nçı yıllarından berli halige yerli bizin xalq, özge xalqlar da özleni qısmatına, tarixine, kulturasına yes bolmağa başlağan dewür. Şo dewür enniden soñ da uzatılsın. Uzatılsa, barı da baylıqlarıbızğa yes bolajaqbız, Ali Kuli Xannı şiʼruları da tarcuma etilejek, özge yañı adamlarıbız da arağa çığajaq. İşlesek, çalışsaq. Har kim özü işleygen yerde känt etip turmay, bolağanın etse. Söznü az etip, işni köp etme gerek. Barığızğa da cıyınğa gelip ortaqçılıq etgenigiz uçun barakalla. Şulay cıyınlanı ayda bir keren redaksiyada ötgerme göz alğa tutulğan. Köp sawboluğuz.
Razyat İlyasowa çığarğan suratlar.
«Yoldaş/Wremena», 22-02-2013