Qızlarlı Abdul-Hüseyn bizge qoyup getgen qol yazıwlanı üstünde axtarıp işler etgende (Qızlar şaharğa barıp, onu kim bolğanlığı wa yaşawu neçik getgenni bilgende), onu "Amanxoru" wa özge qol yazıwlu asarları bizin qumuq adabyatnı dazuların gengeşdiregenge wa tarixi maʼnasın terenleşdiregenge mende şeklik qalmadı. Bu maqalanı muradı — oxuwçulağa İbrahim Abdul-Hüseynni yaşawu wa yaratıwçuluğu haqda aytmaq, onu asarlarını ideya-estetika maʼnasın belgilemek bulan, bu asarlanı qumuq adabyatnı tarixindegi yerin görsetmek, yazıwçunu "Amanxor" atlı romanında ayrıça toqtap, onu çeberlik wa ideya yaqların xasyatlamaq, qumuqlanı birinçi romanında güntuwuş xalqlar bulan orus xalqnı adabyatlarını merdeşleri neçik qurşalğannı görsetmege qast etmekdir.
A.-H. İbrahimownu günlük defterinde Qızlarda yañı açılğan muzeyge cawap hisapda berilgen bulay yazıw bar:
"Ayawlu yoldaşlar!
Har adamnı gözünü nürü yimik ayawlu, özünde yaşlığın yibergen, yaşawunu birinçi abatlaların alğan, özünde birnçiley taza wa teren hisler hakitgen, yüreklege bek yuwuq eli, yurgu, yeri bola.
Tuwğan yeribizge hasiretlik, haşıqlıq bizge ananı sütü yimik halal, olay hisler unutulmay, daimlikge saqlana. Şo sayalı ol yerge Ata yurtum, Ana elim deybiz. Men Qızlarda tuwğanman wa Qızlarda ösgenmen, yaşawumnu köp yanın Qızlarda yibergenmen. Öz xalqım uçun az çalışğanmanmı, yoq ese ne etgenmen, özügüz qararsız... Tek, men özüm, özümnü tanığanlı, har alğan abatımda, har etgen işimde xalqımnı getgenin, gelejegin oylay edim. Şunu birew añlasa da, şo mağa tamanlıq ete...
Mağa yaşamağa az qalğan, awruw gün sayın qarqaramnı qurşap ala... kökde yañı tuwğan ayğa qarasam — üç-dört bolup görüne, yulduzlal da şolay... kitap oxup, yazıw etip bolmayman.
19 oktäbr 1961 y."
Aradan birdağı yıl getip, 1962 yılnı 7-nçi sentäbrinde Abdul-Hüseyn Qızlarda geçindi.
Zaynulabidinni1 ulanı Abdul-Hüseyn İbrahimow 1890 yılda Qızlarqalada tuwğan. Zaynulabidin özü de arapça-farsça teren bilimi bulanğı adam. Ol ulanı Hüseynni, özü beregen darslardan qayrı, yaşdanoq madrasağa wa orus şkolalağa salıp oxutğan.
Abdul-Hüseyn 13-14 yıllıq çağından başlap ullu atası Alini wa ağasını bay kitaplarından iştahlatʼan, onda yoluğağan arap wa fars klassikleni kitapları yaş Hüseynge bek taʼsir etgen. Ol Saadinni, Hasiret Amirni, Nizamini, Xafizni poemalarından, yırlarından bek ilham alğan wa olağa oşatıp özünü de şiʼrular tizegen gezikleri bolğan. Abdul-Hüseynni şolay yırları onu maktap çağında yazılğan defterlerinde saqlanğan.
Örüm çağına yete turup türk, rus, arap, fars, qalmuq tilleni yaxşı üyrengen yaş yazıwçu, ol tillerde yazılğan köp sanawdağı kitaplar bulan tanış bolğan, köp xalq xabarların yazıp cıyğan. Hüseyn özü qast etip bilimin günden-gün toltura. Rus adabyat yazıwçunu tergewün özüne ajayıp bek tarta, bara turup ol orus klassika adabyatnı özüne ülgü hisap ete. Puşkinni, Lermontownu, Gogolnu, Tolstoynu2 qast qılıp oxuy wa olanı taʼsirligi bulan özü orusça şiʼrular, xabarlar yazmağa uruna.
Hüseynni yaşdan berligi tergewlü xasyatı öse, ullu bola turup birden-bir bekleşe. Yazıwçu bizin bulanğı bir laqırında: "Esimde qalır degenge inanğança, lap osal yazağan şaqığa inanğan qolay",- dey edi.
Gertiden de, Abdul-Hüseyn yaşawdan har alğan sınawun, har eşitgenin, har görgenin, ahamyatlı busa, yazıw defterlerine giyire turğan. Muna, yazıwçunu şu esgerilgen xasyatı, tergewlügü onu barı da asarlarında öztöreçe belgi qoya.
Yıraqlağa sapar birinçi abatdan başlana degenley, giççi zamanından berli oxuwnu-yazıwnu tatıwun añlap gelegen yaş yazıwçu 1910 yıl Qızlarqaladağı qumuqlar uçun çalışa, yañı bilimni xalqnı arasında yaymaq muratda öz xarjı bulan köp yerlerden yazıp oxuw kitaplar geltirte.
Abdul-Hüseynni wa olay da özge bilimli qızlarlılanı qastı bulan, olanı talabına göre, 1910 yılda şaharda "Hayat" — "Yaşaw" atlı şkola açıla. Ol şkolada arap, fars, qumuq tiller bulan yanaşa, orus til de üyrenile wa dünya ilmularından darslar yürütüle bolğan.
Abdul-Hüseyn ol şkolada türk tillerden wa olanı adabyatlarından dars berip, köp yıllar işley. "Hayatda" orusçadan dars beregen uçitelleni atların yazıwçu özünü bir kitabında ullu hürmet bulan esgergen.
Atası wa babası geçingen soñ, eki de xozäystwonu hayı Abdul-Hüseynni üstüne tüşe. Xozäystwonu qıyınlı halına da qarap, ol 1916 yılda uçitellikni qoyup taymağa borçlu bola.
Xozäystwo işler bulan maşğulluqda yazıwçu yarlı sabançılar bulan tığıs yuwuqlaşa, olanı qıyınlı yaşawun görüp, oylu şiʼrular yazmağa uruna. Abdul-Hüseyn özü de aytğanlay, ol tez añlay: insannı qır görünüşü, onu tabiatı bir-birde taş yimik qattı busa da, yüregini tereninde busa ol gülnü yimik asil wa yımışaq bolmağa bola; süyse ol bizin özüne isindire. Yüzüm bawlardağı yalçılanı haqında ayta turup, Abdul-Hüseyn bulay yaza: "Men olanı turuş yaşaw halın, xasyatın, pikru etegen küylerin, umutların tergey bola edim, eger de men yaxşı añlağan zat bar busa, o da — olar (yüzüm bawlarda işleygen yalçılanı ayta) başlap görünegen yimik açıwlu wa qahrulu xasyatlı adamlar tügül, olar har zamanda da olay turmaylar, tıñlasaq, bir-birde olanı muñlu wa zañlı yırlarında neçaqı güç, umutlar, qastlar bar. Ayıp etme yaramas, olanı xasyatını qattılığı — yaşawnu qıyınlığından, yüreklerinde busa prostoy insanlıq wa ruhluluq bar..."
Bütün Rossiyada göterilgen rewolüsya yabuşuwlar qızlar sabançılanı wa işçileni klass yabuşuwğa birikdirgen. Hali Abdul-Hüseyn Qızlardağı rewolüsya harakatnı aktiv çalışıwçusu. Onu 1917 yılda qurulğan Sowdepge çlen etip işçiler-sabançılar bir tawuşdan saylaylar.
Sosialist rewolüsyanı soldatı Abdul-Hüseynni Qızlar rewkom qumuq partizan oträdnı komissarı etip belgiley. Şo bir waqtini içinde ol rewtribunalnı çleni etilinip de saylana.
1918 yılda sentäbr-oktäbr aylarda Qızlarğa Biçeraxownu asgeri çapğın ete. Şaharnı günçığış yağın saqlağan qumuq partizanlar, başında komissarı Abdul-Hüseyn bulan, bolşewik Xoroşew wa Dyakownu asgerleri gelgençe biçeraxowçulanı şaharğa girme qoymay tura.
Yazıwçu qızıl partizanlanı rewolüsya birlikge, bolşewiklege sıqlaşmağa, duşmanğa qarşı yabuşuwda qayratlıqğa çaqırıp da şiʼrular yazğan.
Abdul-Hüseynni oträdından köpler XI qızıl armiyağa qoşulup, Aştarxan boyda. Sarisınni tübünde klass duşmanlağa qarşı yürülegen dawlarda da ortaqçılıq ete. Sarisın frontdan Abdul-Hüseynni oträdından 8 adam saw qayta. Özünü oträdındağı qızıl partizanlanı igitligin, qumuq wa orus partizanlanı arasındağı dosluqnu suratlap, Abdul-Hüseyn patriot ruhda "Ananı yüregi" dep ullu xabar yazğan. Bu xabarda bolşewik Alaw İsmayılownu kelpeti berile.
Dağıstanda Sovet hukumat üst gelgen soñ, partiya Abdul-Hüseynge türlü-türlü yerlerde iş tapşura. 1921 yıl ol Qaranoğayğa rewkom qurmağa baqdırıla wa özü yañı qurulğan rewtribunalnı predsedateli etilip saylana.
1924-1932 yıllarda Abdul-Hüseyn yüstisya ministerligini sistemasında işley, bir neçe gezikler Qaranoğay uçastkanı xalq sudyası bolup saylana, xalq milisyasını naçalnigini wa prokurornu yerinde qulluq ete.
Abdul-Hüseyn öz işinden qayrı kraynı camyat yaşawunda ullu sipteçilik görsetip çalışa. Yazıwçu okrug wa bütün Dağıstan partkonferensiyalanı delegatı etilip köp kerenler saylana.
Abdul-Hüseyn 30-nçu yıllardan tutup, 1957-nçi yılğa yetginçe türlü-türlü xozäystwo qurumlarda işley. Ol 1957-nçi yılda pensiyağa çıqğan. Hukumat qulluqların küte turup, Abdul-Hüseyn Dağıstannı köp rayonlarında bolğan wa yaşağan: Derbentde, Mahaçqalada, Qarabudaxgentde wa olay özgelerinde.
Ol artdağı yıllarda ata yurtu Qızlar şaharda yaşay edi wa şaharnı camyat işlerinde ortaqçılıq ete edi. Ol Qızlarqalada pensionerleni qastı bulan açılğan yañı muzeyge material cıya edi.
Abdul-Hüseyn bizge qoyğan xıylı qol yazıw kitaplar bar. Onu adabyat warisligi bulan başlapğı tanışlıq da üyreniwçüleni cawaplığın artdıra, ondağı ideya-estetika maʼnağa gerti wa tiyişli bağa bermekni talap ete. Abdul-Hüseynni qol yazıwlarını içinde şiʼrular, xabarlar, qapyalı aytıwlardan başlap powestlege, romanğa yetginçe türlü-türlü canrlı asarlar yoluğa. Olanı birleri qumuqça, birleri arapça, birleri orusça, türkçe, farsça, azerbayjança yazılğan. Şo sayalı da hali bussahat şo asarlanı tındırıqlı üyrenmey turup, Abdul-Hüseynden qalğan adabyat warislikni haqında yazma bajarılmay. Yazıwçunu yazıw defterlerini atların esgereyik:
- "Moye detstwo i yunost" — orus tilde powest.
- "Amanxor" — roman.
- Absiyahgentni tarixi.
- Tatarxannı wiläyatını tarixi.
- Şiʼru macmua — türk tilde.
- Nasihat xabarlar: "Yaman gelin wa yaxşı qayın ana", "Yaxşı gelin wa yaman qayın ana".
- "Serdse materi" — orusça.
- "Zapisi komissara" — orusça yazılğan zametkalar.
- Ata yurtum Qızlar — ullu yır.
- "Şiʼru cıyım" — arab, fars, türk tillerde wa başğaları.
Abdul-Hüseynni — "Meni yaşlığım" degen powestin, "Ananı yüregi" degen xabarın, "Amanxor" degen romanın ayrıça alıp qaramağa tüşe.
Yazıwçu "Ananı yüregi", "Ata yurtum" degen asarlarında Ullu Oktäbr sosialist rewolüsyanı yıllarıyadağı ahwalatlanı gerti realist qaydalarda suratlama qast etgen.
Yaşlıq wa rewolüsya, rewolüsyaçı qayratlıq wa Kommunist partiya bulan birlik, klass duşmanğa öjetlik wa sosialist rewolüsyanı üst gelejegine, onu iñ de sıylı insanlıq xasyatına inanıw — muna bulay hisleni uşatğan pahmulu yazıwçu Abdul-Hüseyn.
"Men bütün ömürümde unutma bolmasman,- dep yaza İbrahimow "Meni yaşlığım" degen powestinde,- neçik unutma bolursan yaşlığında özleni awamlığı sayalı birewler yüregiñe qara yara salsa; yüregimni bir qan tamuru üzülgen gün boldu men Lidanı tas etgen gün. Baliki de, qısmat şolay bolma yaray, yoq, qısmat tügül edi, ol esgi adat, şariat sebep bolup bolğan meni yaşawumdağı bek ullu tragedya edi".
Yazıwçu özünü yaşawundağı bir-bir epizodların gerti küyde xabarlap, dinçilik wa insanda bolağan taza süyüw hisler heç bir zamanda qıyışıp yaşama bolmağanın yazğan. Eki haşıq: qumuq ulan Abdulla wa orus qız Lida şo qara tumanlı yaşawda birleşip özleni nasibin qurma bolmaylar wa nasibine yol tapmay, iñ sıylı wa taza insanlıq hislerinden umut üzme borçlu bolalar.
Hasili, Abdul-Hüseyn birinçi powestindenoq xalqlanı internasional dosluğun yaqlawçu, esgilikge qarşı yabuşuwğa çaqırğan yazıwçu yimik arağa çığa.
Bu ideyalanı Abdul-Hüseyn ondan soñ yazğan asarlarında dağı da bek güçlendire. Onu "Ata yurtum Qızlar", "Ananı yüregi" degen dokumentli xabarlarında yazılğanğa göre, Oktäbr sosialist rewolüsya xalqlanı bir-birinden ayırmay, esgini ari taşlay, hali endi klass birlik, klass duşmanğa betge-bet turup yabuşuw yürüle, orus partizanlar qumuq yurtnu yaqlap can bere, qumuq partizanlar orus şaharlanı art tınışına yetginçe yaqlay.
"Amanxor" Abdul-Hüseyn İbrahimownu lap ullu asarlarından. Yazılğan küyüne, özünde göterilegen masʼalalağa qarap bu asarğa xalq romanı dep aytmağa yaray. Romannı yazmaq uçun Abdul-Hüseyn xalq xabarların, legendalar, yırlar, olay da qol yazıwlu wa peçat kitaplardan materiallar cıya turğan. Ol fars, türk, orus tillerde yazılğan kitaplardan paydalana.
Tarixi kitaplardan belgili bolğan küyde, Amanxor gerti, 17-nçi yüz yıllarda yaşağan adam, onu haqında ol dewürlerdegi alim Mahammat-Apendini kitaplarında maʼlumatlar berile. Onu haqında bugünlerde de Terik boy qumuqlanı wa özge xalqlanı arasında xabarlar aytıla, yırlar yırlana.
Qızlar şaharnı qıbla yanında, Terikni esgi ağımı bolğan yerde bir göterinki görünegen yer bar, o yerge hali de "Amanxor töbe" dep aytıla. "Amanxor töbege" qızlarlılar subay tallanı salqınında gezeme baralar, ayroqda, bayram günlerde cahiller onda hayran ösgen terekleni salqınında yal almağa cıyıla.
Abdul-Hüseyn bu romannı yazağanda xalqnı arasında saqlanğan xabarlardan, yırlardan başğa, 17-18-nçi yüz yıllardağı ahwalatlanı gertileygen, tarixi gerti bolğan — Terik boy sabançılanı baş göteriwlerini başçısı Amanxor etgen işleni yazğan Mahammat-Apendini tarixi wa sapar kitaplarından, türk yolawçu alim Ewliya Çelebini "Syahat-Name" kitaplarından paydalanğan. Yazıwçunu atası Zaynulabidinni qol yazıwlarında da Qızlarnı tarixine baylawlu bolup Amanxornu, ol dewürdegi yaşawnu haqında köp materiallar tabulğan.
Şo örde esgerilgen alimleni kitaplarını üstünde toqtap, olanı yazılış qaydalarını ayrıça başğalıqları hakında aytmağa, romannı kompozisya quruluşu, onu ideya-estetika baylığı bizin borçlu ete. Nege tügül de, asarnı yazılğan qaydaları Mahammat-Apendini, Çelebini kitapları bulan tığıs baylawluqda, obşiy Güwtuwuş türk, fars, arab adabyatlanı tradisyalarına da yuwuqluqdadır. Ondan qayrı da, romannı yazılmaqlığını tarixi çeber prozanı yaratıwluq dewürüne epsiz açıq şahat. Aldan berli yürülüp gelgen tradisyalağa, yañı yaralıp gelgen merdeşlege, prozanı wa özge epiçeskiy ullu canrlanı tuwulunuwuna "Amanxor" ullu pamätnik bolup toqtay.
Köbüsü axtarıwçular toqtaşdırağanğa göre, prozanı baş tarmaqları nasihat wa qılıq kitaplardan, yolawçulanı sapar namelerinden, etnografya suratlawlardan, xalq yomaqlardan, xabarlardan başlana. Xalq xabarlar yazıwçunu aldına salınğan muradına tabii bolup, yazıw asarlağa gire. Buğar har adabyatdan köp misallar almağa bajarıla. Nizamini, Saadini alayıq. Tarixi gerti faktlar bulan yanaşa xalq xabarlar, aytıwlar yazıw adabyatğa neçik qoşulğanı olanı asarlarında da yaxşı görüne.
Abdul-Hüseynni romanı "Amanxor", özünü ideya-çeberlik belgilerine qarağanda, qumuq yazıw prozanı köp bırınğı zamanlardan gelegen tradisyaları bulan baylawlu. İdeya-estetika yanından bu asar özünden alda yazılğan Nuhay Batırmurzayewni powestlerinden xıylı alğa çıqğan, qumuq prozanı sosialnıy wa estetika maʼnasın gengleşdirgen. Romannı aslu motiwi yarlı ulanlar klass yabuşuwda görsetegen igitlik, qoççaqlıq. Amanxor ol yabuşuwnu başında toqtağan.
"Amanxornu" yazmaq bulan Abdul-Hüseyn rewolüsyadan aldağı bizin prozadağı tradisyalanı begetgen, uzatğan.
Yazıwçu 1914-nçü yıllarda igitlikni, klass yabuşuwlanı temasına baqmaqlığına bütün Rossiyada göterilip gelegen rewolüsya harakatlar mekenli sebep bolğan.
Abdul-Hüseyn igitlik temada ullu asar yazmaq uçun Terik boy qumuqlanı, noğaylanı xalq igiti Amanxornu haqındağı yırlağa, xabarlağa, legendalağa ahamyat bere. Amanxornu haqındağı yırlar özleni yaşawunda bir neçe dewürlerden ötgen bolma gerek. Başlap xalq Amanxornu haqında yırlar çığarğan, soñ onu haqında xalq xabarları, legendalar yürülgen, artda da şo legendalar, yırlar yazıw kitaplağa girgen. Köp yazıwçular, şairler Amanxornu igitliginden ruhlanğan wa onu maqtap yırlar, poemalar yazğan. Rewolüsyadan alda bir neçe yaxsaylı yırawlar Amanxornu maqtap köp yırlar tizgen bolğanlar. Biz bu kitapda "Amanxornu yırı" dep yaxsaylı Alçaq yıraw çığarğan yırnı berebiz.
Şolay yırlanı, legendalanı, kitap materiallanı 1908-nçü yıldan tutup cıyıp, Abdul-Hüseyn 1915-nçi yılda özünü romanın yazıp bitdire. Bu roman üç wariantda yazıla. Folklor qaydalarda çeber küyde yazılğanlığına da qaramaylı, tarixi ahwalatlağa artıq köp tergew berip yazılğan, tarixi ahwalatlar alğa çığıp, ol ahwalatlanı yürütegenler — adamlar artğa salınıp yazılğan sayalı, romannı birinçi wariantı tarixi asarğa parx bere. Şo sayalı bolmağa yaray, birinçi wariantda romannı gesekleri bir-birine sıqlaşmağan, onu üç de bölügü ayrı-ayrı xabarlağa oşağan. Birinçi wariantdağı bu kemçilikler awtor özü qollağan materiallanı taʼsirinden qutulup bolmağannı, ahwalatlanı kelpetli tarixi añlawlar bulan görsetme bajarılmağanından bolma gerek. Şu sebepli onda Amanxornu kelpeti tolu sosial-camyat maʼnasında açılmağan.
Ekinçi wariantda busa, awtor romanın bu taypa kemçiliklerden azat etme qarağan, amma olardan tolu küyde qutulmağa bolmağan. Xabarnı üç-dört bölükge paylağan; "Tatarxannı xabarı", "Absiyahgentni xabarı", "Amanxornu xabarı", "Amanxor bulan Dilbarxanımnı xabarı". Roman bulay almaşınıwlardan soñ, ölçew yanından gengleşgen, tek alda esgerilip getgen yimik, material yaxşı birikdirilmegen, "Absiyahgentni", "Tatarxannı" xabarları romannı tutaş ağımından aride qala.
"Amanxornu" üç de wariantı bulan tanış tügüller "Tatarxannı xabarın" tarixi asarğa, "Amanxor bulan Dilbarxanımnı" — çeber powestge hisaplap, peçatdan kitap etip çığarağanda "Amanxor bulan Dilbarxanımnı" ayrı çığarma tarıq degeni yañız şu örde esgerilgen kemçiklerden bolğandır dep oylama yaray.
Gertiden de, romannı ekinçi wariantı şolay pikrulağa geltire. Romanda alda aytılma tiyişli süjet ağımlar artda gelip, artda bolma gerekleri de alda yazılıp, asarnı kompozisya tizilişin buza, oxuwçunu romannı har ayrı bölügü bir kitapmıken degen oyğa sala.
Amma "Amanxornu" üçünçü wariantın busa yazıwçu quruluş yanından tüz tizgen, romannı gezikli ağımğa salıp, bölüklerin sıqlaşdırğan; üçünçü wariantan "Absiyahnı tarixi", "Tatarxannı tarixi" degen bölükler tayğan. Olar "Amanxor bulan Dilbarxanım" degen tutaşğan xabarğa siñen. Şulaylıqda awtor tarixi ağwalatlanı tuwradan-tuwra aytıp qoyağan küylerden ari tayıp, tarixi yaşawnu çeber kelpetler bulan suratlağan, romannı maʼnasın güçlendirmek uçun ortaqçılıq etegenleni sanawun artdırğan, birinçi wa ekinçi wariantlarda alğasap aytılıp getgen yerlerin terenleşdirgen, kelpetleni tolumlaşdırar yimik yerlerine köp ahamyat bermege qast etgen.
Şu örde yazılıp getgen dalilleni de göz alğa tutup, "Amanxornu" üçünçü wariantın bar küyde ayrı kitap etip çığarmaqnı ariw gördük. Qumuq adabyatnı rewolüsyadan aldağı dewüründe yazılğan birinçi romannı bizin oxuwçularıbız ullu süyünç bulan qabul etejegine mende şeklik qalmadı.
Romanda 17-18-nçi yüz yıllardan alınıp Terik boy xalqlanı yaşawu tiziw çeber kelpetler bulan suratlana, awtor ol dewürdegi camyat qurumnu, sosial yabuşuwnu, yaşawnu çeber söznü güçü bulan ayan-açıq etip yaza.
Asarlarda berilgen sıylı ullu ideyalar: qara xalqnı, yarlı taypalanı yüreklerinde bolğan bir-birine sönmeygen dosluq wa zulmuğa qarşı yabuşuwda birlik, xalqnı nasibi uçun çalışıw, taza insan aralıq, taza süyüw — bugünlerde de romannı maʼnasın tas etmey saqlay. Romannı yazmaq bulan bizge awtor ötgen dewürlerdegi tarixi ullu şairni, Amanxornu — camyat çalışıwçunu kelpetin yaratğan, bizin oxuwçuğa şulay bırınğı şairleni, yırawlanı yaşawun, olanı camyat aralıqdağı yerin, pasih, çeber dünyasın aça wa türlü-türlü zahmatçı qardaş xalqlanı — qumuqlanı, tezikleni, noğaylanı wa olay da Terik qazaqlanı çeber söz yaratıwçuluğunda yürülgen tarixi baylawluqlanı, olar bir-birine etegen kömekleni, xalq idellanı bir xalqdan başğasına neçik göçegenni, şo meselde xalq aradağı dosluq neçik bekleşegenni suratlağan.
Romannı süjet barışı bir ahwalatdan başğasına, bir yurtdan başğa yurtğa, bir xalqdan başğa xalqğa göçe: biz başlap Amanxor üyahlüsü bulan Aştarxan tatarlanı arasında, soñ qalmuq batırlar bulan, artda endirey, bawtoğay qumuqlar bulan, orus qazaqlar bulan qatnaşağanın görebiz. Bu ellerdegi yarlı taypanı bir-birine dos etegen, barın da birikdiregen zat — klass duşmanğa öjetlik. Romanda dağıstan xalqlanı qısmatı bir-birinden ayrılmay, olanı dosluğunu tradisyaları bırıñı zamanlardan berli bekleşe gelegenligi inamlı görsetile. Qumuq sabançılağa Tatarxannı, Soltanmahmutnu zulmusuna qarşı yabuşmaq uçun orus qazaqlar, qalmuqlar wa aştarxan saniatçılar kömekge geleler. Amanxornu lap inanğan yuwuğu qıpçaqlı Abdulmusawar. Ol halapçılanı (baş göteregenleni) sawut güç bulan taʼmin ete wa qalmuq halapçılar bulan dosluq aralıq yürüte.
Tatarxanğa busa özü yimik zulmuçu orus paçanı wa qalmuqlu Ayukxannı yanından kömek tabula, paça asgerleri gelip sabançılanı xozğalıwun toza.
Amanxor, har oñaylı gezik gelgen sayın, yarlılanı xanlanı zulmusuna qarşı yabuşuwğa çaqıra, pasih xabarlar, nasihatlı yırlar aytıp Tatarxannı, onu wazirlerin, barı qurumun söge, gelejek günler nasiplidir dep yorap, sabançılanı xansarayğa çapğın etme hazirley.
Xannı zından tusnağından qutulğan soñ, Amanxor halapçılağa paça asgerleri wa Tatarxan bulan Ayukxannı asgerleri qarşı turğannı bilip, özü yañız barıp, Tatarxannı öltüre. Amanxor yañız etgen şo igitlik Tatarxan xanlıqnı buzulmaqlığında bek ullu rol oynay.
Awtor o dewürlerdegi yaşawğa üstdensuw qarawlardan ari, ol sabançılarda "Yaxşı xanlıqğa, yaxşı hakimlikge" inanıw barnı bile. Olar: "Rahmulu hakim busa yaşawnu barı qurumu tüzelejek edi" dep oylaylar; şo oylağa ipanıp, yarlı sabançılar Tatarxannı zulmusundan çığıp, Soltanmahmut biyni wa Ayukxannı bulan rus paçasını zulmularına tüşegenni Abdul-Hüseyn özünü romanında gerti, realist qaydada inamlı küyde yazmağa qast ete.
Romannı ekinçi yartısında Amanxornu öz nasibi uçun yabuşuwu zulmuçulağa qarşı yabuşuwu bulan qoşula. Yazıwçu asarını bu bölügünde insannı nasibi bütün xalqnı nasibinden ayrılmay qurulma gerekli ideyasın bek qujurlu küyde, çeber qaliplerde yürüte.
Zulmuçulağa qarşı yabuşuwlarda hali Amanxor yap-yañız çığa, özünü geleşmişi Dilbarnı xorlama süygen Soltanmahmut biyni öltürüp, ondan açuw ala. Amma güç esgi dünyada, hakim klasslanı qolunda, yarlı taypalar neçaqı ullu igitlikler görsetse de, yaşawda wa xalqnı añlawunda gelejekge yollar açılıp bitmegen. Awtor ol dewürdegi şu gertilikni bar küyde yazğan. Şu yadeyalanı çeber küyde yarata turup, Abdul-Hüseyn İbrahimow Amanxornu anası Şamsuqumarnı, qızardaşı Sayit Kawsarnı, Patimatnı, süygen dosu Dilbarnı unutulmas çeber kelpetlerin yaratğan.
Biy taypalar hilla qurup, Amanxornu tutalar wa xalqdan yaşırtğın dar ağaçlağa ileler. Bu qayğını göterip bolmağan Dilbar da Terikni tolqununa atılıp öle. Şulaylıqda, romannı har igiti esgi dünyanı zulmusuna öztöreçe baş götere.
Roman çeber yazılğan realist epizodlar, Amanxornu warisliginden qalğan teren maʼnalı şiʼrular, nasihatlı xalq xabarları bulan bezengen. Yazıwçunu prostoy xabar stili romanın yeñil oxuta. Qısğaça aytğayada, Abdul-Hüseyn İbrahimownu yaratıwçuluğu, onu romanı "Amanxornu" maʼnası, muna, şulay.
Opublikowano: İbrahimow-Qızlarlı A.-H. Amanxor. Tarixi roman. Maxaçkala, Dag. kn. izd-wo, 1976. 184 s.