Kadır-Murza — kumıkskiy letopises iz Amirxankenta (Käxulay), cil i tworil w konse XVIII — naçale XIX ww. İspolzuya mestnıye istoriçeskiye istoçniki, predanya i skazanya tarkowskix kumıkow, napisal w 1780 g. swoy traktat "Anci-name".
Rukopis dannogo soçinenya w naçale 60-ıx godow XX w. obnarujil w liçnoy biblioteke mestnogo bibliofila Kadiyewa Payzullı iz Käxulaya izwestnıy literaturowed S. M. Aliyew. Fragmentı yego on wperwıye opublikowal w 1974 g. w almanaxe "Dosluq" (№ 3, 1974). W posleduüşem eti fragmentı woşli i w drugiye izdanya — "Rewolüsyadan aldağı qumuq adabyat" (sost. S.M. Aliyew, G. Akayew. Maxaçkala. 1976); S. M. Aliyew. Asrulanı seze gelgen asil söz.(M.-la. 1989. S.47-58).
Nijepublikuyemıy fragment "Anci-name" wzät iz poslednego izdanya i dayetsä w originale.
[...] Anjide awadanlıq bolsa, barı aylanağa awadanlıq bola, bolmasa — barı aylanada qıyınlı hallar yaşar edi. Bu şahar har-bir işinde Gelbaxğa, Endireyge tayanır edi. Munu adamı şonça bagatur, igit edi çi, eger de qapusunu aldında yüz gişi busa — miñ gişi gelse de toqtatar edi.[...]
[...] Anjini diwanbaşı bir biy batur Qart-Qojaq bolğan. Onu eki ulanı bola. Ullu ulanı Temiş eline namart bolup çığa. Onu inisi Aybek eline-xalqına halal. Temişni Aybekge açuwu bar. Bu açıwnu başı bir qız uçun. O qız atı aytılğan igit İsaqnı qızardaşı, İsaq Gürjüde yaşay, qıznı yüregi busa — Aybekde.
Şaharnı duşman çapğanda, diwan bek Qart-Atay Tengirini wa olay da özleni bırıñı özge allahları — Awamçını, Alawnu atın tugup, Temişni nalatlay. Qart Ataynı barı umutları hali endi Aybekge baqğan. Ol atalanı adatların, geçingen anasın esgerip, Aybekge nasihat ete. Çıdamlığı bitgen Aybek eki de gözü soqur Qart Atayına yır bulan ant ete.
Quyular qazıp etti qat,
Sañıznı
Kamarini
taşı yerge tüşgünçe,
Ol
elbuznu
qawman
dep,
Cawabım hazir meni sorawğa!
Daw yabuşuw başlap şaharnı yağasında, soñ şaharda yürüle. Qara asgerli duşman, olanı atlısı wa yayawu biyik çırlanı qurşapalğanlar. Har teşikden aç gözlü duşman qaray. Bütün şahar örtende, anjililer siğrulu güçge yimik qarayğan Kamari degen yar da yallay, yalınları bulutlanı güydüre, qart qatınlar, quçağında giççi yaşları bulanğı gelinler barıp, sıyınğan Taşlıqolnu wa özge yerleni boz tütünder buwğan, ya Alawdan, ya Tengiriden kömek yoq.
Anjiden aylanadağılağa bulay quwun yibereler:
Duşman qastlı şarşarlağa at mindirip içirme,
Umutu bar
Aylançlarda
qozalaq
Araq
Bulqanlılar
Küremetni
kür başında duşman bar,
Qaz quwunğa
pişenk bermey
- ne xabar?
Ne qobağan qopğan eken
Qarayğa
Yantıq taşğa
Xomurolnu
Anjige heç bir yaqdan kömek yetip bitmey. Şahar yallay, xalqı — ullusu-yaşı-qartı yabuşuwlarda qırılıp puç bolğan. Aybek de igit küyde öle. Onu geleşmişi Ayqız Tengirige bağıp bulay yalbara:
yırıqlar
Ayğız busa sihruçu qız bolğan. Ayğız Tengiriden kömek bolmajaqnı bile, ormanlanı yessi Alaw wa Awamçı yetişer buğay, umut ete. Şolağa özleni başına tüşgen halnı bildirmek uçun hawalağa Aybekni biydayaq quşun çüye.
Sañarnı
Tengiri kökde Biydayaqnı Artlan tawğa yetme qoymay, oğar yol bermey, Alawnu da terbenmes yimik bir yarğa yabuşdurup qoyğan. Ol ayrılma bolmay. Kök kökürep yañur yawa. Alaw neçik de qutulup, yel alaman dese de, onu qara bulut qaplay. Nartlar, başında Alaw da, Awamçı da bulan, Anjige kömekge dep, yolğa tüşeler. Tengiri olanı aldında tawlar turğuza, yeller götere, suwlar aqdıra. Alawlar barı qıyınlıqlardan öteler. Axırda Tengiri dewler bulan birigip, günnü yüzün qaplap, dünyağa qarañılıq taşlay. Awamçı bulan Alaw busa yar betlerde emen süyrep ullu otlar yağıp, yol alıp gele. Bulağa kömekge şirin tawuş Sañar qoşula. Sañar sorluqğan gülleni tiriltegen Awamçını yırın yırlay. Geçeleni tuñunda nartlağa özünü awazı bulan yol görsete.
Bular yetişeler. Bir yaqdan Sañarnı yır tawuşu oʼküre. Başğa bir yanda duşman bulan yabuşuw yañıdan qızışa. Duşmanğa taw da qarşı, suw da qarşı. Nartlar aylanağa yaşawluq bermeygen dewleni quwup, tüpsüz quyulağa salıp, üstüne tüye taşnı qaplay. Duşman da artğʼa tartıla.
Öz eline namart çıqğan Temiş suwsapdan yanğan duşmanğa suwnu yerin görsetip qoya. Duşman çapğının yañırta.
Anjililer igit küyde yabuşuwlar yürütse de, şaharnı duşmandan qorup saqlama çaqı güçü çatmay. Zamanında özge qumuq ellerden kömek de yetişip bitmey. Duşman şaharnı yelep toqtay. Temiş ullu şatlıqda. Tutğan naccas muradına yetermen dep, süyüne. Arap asger başçısı oğar miñ dinar altın aqça da bere, buzulğan şaharnı diwan-begi etip de belgiley. Saw qalğanlar şaharnı çet taw betindegi beklikge (Örqalasına) qamalıp toqtağan. Qamalğanlanı arasında Ayğız da bar. Duşman, dağı küyde o beklikge girme bolmağanda, onu içindegi xalqnı aşdan-suwdan qırqıp, ullu otlar yağıp, tütünge buwup öltürme toqtaşa.
Sihruçu Ayqız duşmanğa bulay yazıp bildire:
Ayğız qaladağı barı da adamlanı yaşırtğından çet ağaçlıqlanı boyun tutup İrğan wa Balq şaharlağa yibere. Üçününçü gün Temiş qalağa gire. Ayğızğa yuwuqluq etme süye. Qalanı lap biyik minmarına minip olturalar. Ayqız Temişni xaparsızlanma qoyup qısıp özüne tartğan halda qaladan uçup öle. [...]
Leksika Diwanbaşı (diwanbek) — oyçulanı, haqıl beregen hukmu gesegen adamlanı (wazirleni) başın tutğan gişi. Awamçı, Alaw — busurman din gelginçe qumuqlanı ata-babaları qulluq etgen allahları (xudayları); Awamçı — awçuluqnu, ormanlıqnı allahı, Alaw busa otnu, yalınnı allahı, "yessi" bolma imkanlı. Sañız — Tarğu tawnu günbatış betindegi tala. Kamari — bırınğı xabarlarına göre, türkleni lap ullu adamı Töreni üçünçü ulanı. Bu yerde oğar bağışlanıp etilgen qalanı haqında aytıla busa yaray. Elbuz — el buzup gelegen duşmanlar degen maʼnada busa yaray. Qaw — qawdan, quruğan ot. Taşlıqol — Tarğunu lap üstdegi Çağarawuluna yuwuqdağı qol. Aylançlar — Tarğutawnu güntuwuş betindegi Aylanmalar degen yer bolma yaray. Qozalaq — munda "qozqulaq" yada "qazayaq" ot bolma imkanlı. Araq-taw — Bulqanlılar — bulğar yada balqar qawumlar bolma yaray. Küremet — taşdan işlengen yerni tübünden taba suw ötgermek uçun etilgen çorğa, tatawul (wodoprowod). Pişenk bermek — ot yağıp, signal raketalağa oşayğan bırınğı alatlanı, qurallanı atıp, quwunlu halnı başğalağa bildirmek. Qaray — munda: yada xazar dewürden tamur alağan qarayımlanı (xalq), yada Qıray degen wilayatnı, kraynı (bu söz — türk söz) atı busa yaray. Yantıq taş — bırınğı qumuqlar sihrulu güçü bar dep inanıp, qulluq etegen, sucda qılağan taş. Xomurol — "Xomura qol" degen yerni yada bir beklikni atıdır. Yırıqlar — duşmanlar. Sañar — qumuqlanı busurman dewürden aldağı bir allahı bolma imkanlı.
Literatura: KNKO: Westi. Wıp. 8-10. Maxaçkala. 2002/ 2003. S. 27-36.
Opublikowano: S.M. Aliyew. Qumuq adabyatnı tarixine sapar // "Dosluq", 1974, №3; Rewolüsyadan aldağı qumuq adabyat. Xrestomatya. Mahaçqala. 1981; K.M. Aliyew. Targu-name. Leksikon. Maxaçkala. 2001. S.63-69.