Bizin ata-babalarıbız, at ölse – maydan qalır, igit ölse – atı qalar dep, asrular boyu seze gelgen maʼnalı, asil kalimalanı qoyup getgen. İgitleni atların daimge es dünyabızda saqlamaq uçun, har türlü yollanı, amallanı qollaybız. Yaşawdan getgen qahrumanlarıbıznı esdeligin yüregibizni, oyubuznu tereninde saqlamaq muratda, biz de olanı atların oramlağa, şkolalağa, yurtlağa har türlü qurumlağa qoyabız, esdelik taşlar salabız. Şo belgileni yanından, bizge sıylı, özden xasyatlı adamlarıbıznı atları qoyulğan oramlardan öte busaq, şo adamnı yarıq yüzü, asil işleri göz aldıbızğa gele, yürekde tamaşa hisleni tuwdura. Hasili, bizin dört de yanıbızda ruhu aylanağan yimik olanı his etebiz. Hürmetli oxuwçum, siz olar bulan men ne aytma süye eken dep oylaşa busağız, laqırımnı maʼnasın, yüregimni güye yimik talap turağan dertleni açıq etme qarayım çı. Siz de bilegen küyde, bir neçe yıl alyaqda S.Qazbekownu oramını atın alışdırıp, canı da paraxat bolup bitgençe, şoğar A.Mahammattahirownu atın qoydu. Şo zaman igitibizni menligi de yerge uruldu, cin qaqğan yimik bizge de qapas berildi. Biz ne etdik, ne çara gördük? Gertisi, şo masʼalağa baylawlu «Yoldaş» gazetibizni betlerinde köp sesleniwler, razisizlikler çıqdı. Hatta redaksiyabızda özge milletleni bir-bir wakilleri de qoşulup, «dögerek stolnu» aylanasında pikru alışdırıw ötgerildi, qarar da qabul etilindi. Wollah, biz şolay osallıqnı etme birewge de qoymasbız dep, şo masʼalanı boynuna alıp aylanağanlar da boldu.
Bir waqti olanı birisi redaksiyağa gelip: «Paxu, bizin qutlasañ da yaray, biz aytağan boldu, Qazbekownu atı yerinde qaldı», – dedi. Tüzü şoğar inanıp, ne yaxşıdır xari dep bek süyüngen edim. Bu gezik bizinkiler işini artına çıqdı dep qoyğan edim. Amma habas oylaşğan bolğanman.
Aytağanım, yaznı bir gününde telewizordan Dagestan» degen teleradiokampanyanı muxbiri yerli yañılıqlarda A.Mahammattahirownu atı qoyulğan oramda oğar esdelik taş salınajaq dep maʼlümat berdi. Şonu eşitgende, qanım qaynap, başımdan ot-yalın ötüp getdi. Yaxari, şo durus tügüldür dep, har yerden axtarıp qaradım. Gertiden de, şo oramnı masʼalası çeçilmey, bugünge yerli özüne «qonuş» tabıp bolmay hawalarda gezey.
Ondan soñ, Mahaçqala şaharğa 155 yıl tügül, ondan köp artıq bola degen masʼalä arağa çıqdı. Şo haqda da bir neçe keren qumuqça da, orusça da daliller bulan bizin gazetibizde maqalalar berildi. Tek netersen, şo, bayağı, sesleniwler, xabarlar bulan şo da basılıp qaldı. Heç onu çeçmege artına tüşgenleni de bilmeymen. Dağı neni aytayım, Dağıstanda sovet hakimligin qurğan adamlardan lap birinçisi C.Qorqmasowğa hali de pamätnik salıp bolmaybız. Ayıp iş tügülmü?
Dağıdan da bek meni qazaplandırıp, yüregimni müyüş-quwuşuna yerli örçükdürgen dağı da bir iş boldu. Günahlarından Allah geçsin, bir zamanğı premyer-ministribizni A.M.Mirzabekownu menden ese özge köpler yaxşı tanıy bolğandır. Meni hisabımda, onu yimik öter haqıllı, özden xasyatlı, menligi bulanğı adamıbız hukumatnı başında bolmağandır. Qumuqlağa da, özgelege de xıylı kömegi tiydi, Dağıstannı hayın etip, köp qıyınlıqlardan da çıqdı. Neçese tolqunlanı başından da ötgerdi. Amma qajımadı, iyelmedi. Uzun söznü qısğası, deñizge yuwuqda yerleşgen oramğa onu atı qoyulğanda, neçe de quwanğan edim. Başım kökge tiye qaldı. Dağıdan da bek oğar esdelik salğanda quwandım. Tek şu süyünç uzaqğa barmay, şatlığımnı axırı qarsalaw bolup qaldı. Nege desegiz, şo tolu küyde onu atı qoyulğan oramnı qanna eşekni quyruğu yimik qısğartıp, bir buççağına A.Mirzabekownu atın berip, ondan da köp yanına busa özgesini atın qoyğan. Tamaşa tügülmü? Yada siz de meni yimik ajayıp bolmayğan bolğanmısız?
Bir adamnı atın alışdırıp, başğasını atın qoyağanlıq merdeşge aylanıp tura. Bizin belgili adamlarıbıznı Watanını, xalqını aldındağı qulluqlarına baha beregenler kimlerdir? Zaman da, xalq da özleni igitlerine tezden berli qıymat berip bitgen. Eger de, gertiden de, hakimler oramlanı atların alışdırma süye busa, bir başlap xalqdan sorap bilsin. Meni hisabımda, oramnı atın alışdırağanlıq şo tarixni alışdırağanlıqğa teñ gele. Şo haqda men Yırçı Qazaqnı tamurları teren getgen çeber, bek güçlü maʼnalı poezyasını eki satırın misalğa geltirip, sorawuma özüm cawap berme süyemen.
Erenleni üç başğadır tabunu, Arğumaqğa teñ etmegiz yabunu.
Ne uçun bizin qıyıqsıta eken? Nege tügül, biz, ayıp etmegiz, olturğan yeribizde awzubuz bulan quş tutup turabız. İnternetde de, gazetde de, har yerlerde de işibiz söz bulan bite. Haqıl üyretmege, ulludan alıp söyleme bolağanlar köp. Amma, az söylep, asil söylep işni başına taş salağanlarıbız yoq. Bir yayağıbızğa urğanda, birisin de salağan xasyatıbız qaçan tayajaq?
«Yoldaş», 16-11-2012