«Esnegende esge gele zamanlar» degenley, esli bolğanda, yaşda görgen, yaşda bolğan zatlar çaqda-çaqda esge gele. Bussahat da göz aldımda Mahammatnı birinçiley yurtda onunçu klaslanı matematikadan wıpusknoy ekzameni bar gün görgenim. Ol gözeldiriklerin aq kostümunu kisesine de suğup, Leninni pamätnigini kürçüsüne minip toqtağan edi. Ötüp barağan Mahammat, ata-analanı tilewüne göre, turnama bulan ekinçi qabatdağı klasnı doskasındağı masʼalanı oxuy bolğan eken. Soñ yurt xabarlayğan küyde, masʼalanı çeçip, qırğa hajatına çıqğan bir yaşdan berip de yibergen. O bolma gerek ol Xasawürtdağı peduçilişeni birinçi kursun tamamlayğan yaz.
Aradan xıylı zaman getip yuwuqdan tanış boldum. Mahammat o yıllarda Terik boydağı Aqbolat yurtda muallim bolup işley edi: «Qızıl qanatın taşlap batdı güneş Terikge» («Terik yağada»). Qattıgünler busa yurtğa gele edi. Ol gelgende, yaşdan berligi yuwuqları buxgalter Mawledin Abdulow (cennet ahlü bolğur, arabızdan getdi), muallim Mahammat Qanamatow, şkolanı kitapxanasını zaweduüşiyi Xizri Hajiyew (Caminat Kerimowanı birinçi muallimi, onu Mahammat bulan yoluqdurğan adam) axşamlar kitapxanada cıyıla edi. Şiʼru yaza dep toğuzunçu klasda oxuyğan meni de çaqıra edi. Mahammat geçorta bolğança bizge özünü şiʼruların oxuy edi: «gogan cıyıp yada busa bürlügen, çıt gölegin qoruy turup bölekden, hali çığıp gelir buğay yaşlığım, gök gözlerin yırtıllatıp arekden» («Yaşlığım»); «inçe beliñ iyelegen quçaqda, gül çeçekli waqtiñ gele oyuma… …yaşlığımda çeçegiñe aldanıp, yemişiñe qaldım hali hasiret» («Alma terek»); «Çatır tüpde stollanı qurğanlar, çabıwullap çawuş gele qarşıma, çañ çığarıp çançılalar ulanlar, çaqda-çaqda çağır çığa başıma…» («Toyda»); «…zal tolğan xalq dawnu ari tebere. Zaman-zaman xalq urağan güçlü xars, zalplar yimik zalnı çayqap yibere. Atayını tobuğunda olturup, narısta da xalqğa qarap xars ura. Tek atayı bolmay rahat olturma, çığıp getme tura töşden yüregi. O talçığa, o talpına xars urma, tek netersen, dawda qalğan bilegi» («Zalda»). «Bayrağım» degen birinçi poemasın da ol bizge şonda oxuğan. Şo axşamlar oxulağan şiʼrular, poema haliden elli yıl alda «İzley qalğanman» degen kitap bolup çıqdı. Yeri gelgende aytayım, kitapğa «Qurdaşıma» degen şiʼrusu da girgen, satırlanı baş harpların oxuğanda, kimge bağışlanğanı açıq bola:
Laqır da yoq, köpden birni saylasam, Azizlerden kim aziz dep oylasam, Tanış-dosnu tay-tay etip taylasam, İñ de aslam yanın sağa berirmen, Pay-pay etip yüregimni paylasam.
Mahammatnı birinçi kitabın oxup, arisine-berisine qaramay tuwrasın aytağan Atqay ağaw: «Mahammat köpleribizni belbawuna qısdırıp getejek», – dedi. Kitapdağı asarlanı maʼna yaqdan terenligi, çeberligi taʼsir etgen Kämal Abukow: «Mahammatnı kitabı qumuq adabyatnı şıplığında geçortada xaparsızdan atılğan tübek tawuşday boldu», – dep baha berdi.
Olanı artı bulan belgili kritik Kämil Sultanow kawkaz şairleni yaratıwçuluğuna bağışlanıp orusça çıqğan kitabında bulay yazdı: «Mahammat Atabayewni yaratıwçuluğu bulan qumuq poezyada yürekni iç sırların açağan yañı dewür başlandı, ajayıp pahmulu şair teñleşdirme teñi yoqday şiʼrular wa poemalar yazıp, yaşlığı Ullu Watan daw yıllarına ras gelgen özünü naslusunu atından seyley».
Bu yerde Kämal bulan baylawlu birdağı bir zatnı esgereyim. Ol bizge uniwersitetge qumuq adabyatdan dars berme gelgende: «Birinçi leksiyamnı meni teñlim, siz halige yaxşı tanıp bitmegen, qumuq adabyatnı yañı tuwğan yulduzu Mahammat Atabayewge bağışlayman. Onu yaratıwçuluğu bulan yuwuqdan tanış bolsağız, ol sizin lap da ayawlu qurdaşığız bolajaqğa şeklik etmeymen», – dedi.
Men uniwersitetni birinçi kursunda oxuyğanda Mahammat zaoçno ekinçi kursda edi. Sessiyalağa giççi qara çumadanın tolturup aqça da alıp gele edi. Tek gostinisağa barmay Abdulmanap Porsuqownu da, meni de bulan birçe tura edi (o zamanlarda yazlıq sessiyalar qırq günler uzatıla edi). Bir gezik geç bolğança yaxşı yıbaw da etip yatdıq. Tañda uyanğanman, Mahammat Sergey Yeseninni «Anama» degen şiʼrusun qumuq tilge göçürüp tura. Erten çaylanıp bitgende, onu bizge oxudu:
Sen hali de sawmukensen, qart anam,
Men de sawman, salam sağa yaşıñdan,
Axşamlanı bitip-bitmes şawlası,
Qoy, taymasın üyübüznü başından.
Ondan soñğu yıllarda Mahammat A. Puşkinni, M. Lermontownu, Qaysın Kuliyewni şiʼruların qumuq tilge göçürdü. Bizge qardaş balqar xalqnı şair qızı Tanzilä Zumaqulowanı «Amallarım ayawlu», Rasul Hamzatownu «Meni Dağıstanım», S. Mixalkownu «Barğan edim Kawkazğa», M. Bajownu «Tonqu tay» degen kitapları bulan qumuq oxuwçulanı tanış etdi; türk xalqlanı lap bırınğı asarı «Şam qıznı xabarı» degen poemanı tarcuma etip, oxuwçulağa yetişdirdi.
Üstünde on yetti yıl işlep, Mahammat busurman dünyanı sıylı kitabı Qurannı qumuq xalqnı tarixinde birinçiley çeber tarjumasın etdi wa kitap etip çığardı.
Mahammat eki yıldan uniwersitetni qoyup, Moskwağa Maksim Gorkiyni atındağı adabyat institutğa tüşdü. Köp getgen busa aradan yıl getgendir,ondan «Urlanğan accal» degen poemasın alıp geldi wa «Dosluq» curnalda (bugüngü «Tañçolpan») peçat etdi. Getgen asrunu altmışınçı yıllarında adabyatğa ullu da, giççi, bilimli de, bilimsiz de bek hasiret edi. Yurtlarda kitap yetişmeygen sayalı, yazıwçulanı köbüsü asarların xalq cıyılıp oxuy edi. «Urlanğan ajjalnı» da axşam narädğa cıyılğanlağa Yaxsaydağı «Prawda» kolxoznu baş agronomu Arslanali İdrisow oxuğan.
Ekinçi qattıgün yurtğa gelgende, atabız dawda qalıp, biz, üç de yaşnı ösdürüp, daw yıllardan berli kolxozda zawsklad bolup zahmat tögüp turağan Cahbatım (anam) mağa bulay xabarladı: «Urlanğan ajjalnı» Arslanali oxup bitgende tiştaypalar mawullap qaldı, süyeksiz yas etegendey, erkekler yaşırtğın gözyaşların sibirip çıqdı kantordan. Dawnu aqubasın çekmegen adam barmı yurtda? Mahammat yüregibizdegi qayğılağa neçe de taʼsirli sözler tapğan… Allah oğar uzaq ömür bersin! Bir yalğan söz yoq. Men edim şo aç yıllar ekmek beregen kolxozçulağa iş günlerine, yasın namazdan tañ qatğança Mahammat özü de gele edi ekmekge. Gezigi gelgençe o da, onu teñlileri de yuxlap qala edi...»
1970-nçi yılnı yazbaşında sawlay respublikağa tanıwlu Dağıstannı Ministrler Sowetini Predsedateli Alipaşa Calalowiç Umalatow (men de onda işley edim), koridorda meni toqtatıp: «Mahammatnı meni yanıma alıp gelseñ, biraz laqır etme süye edim», – dedi. «Gelirmen», – desem de, güçden süyrep haran eltdim. Alipaşa Calalowiç oğar kitapların çığarmağa kömek etmege süygen. Özge adam barı da qıyınlıqların aytıp, kömek tilejek edi. Mahammat özünü salamatlığından: «Allahnı yaxşılığından, planğa qoşulğan bulay da», – dep, yalğan aytıp çıqğan. O busa obkom partiyanı da, Madanyat ministerligini de Mahammatğa tazza gözükgen waqti edi quru Qumuqtüznü, Yaxsaynı haqında yazıp turasan dep. Üstewüne, Qumuq teatr onu hakimleni pışdırıqların açağan «Altın qaz» degen pyesasın da salğan edi. Pyesanı eki keren görsetip, repertuardan taydırdı, kitapların basmaxananı planından çığardı, yırların radiodan yırlamağa qoymay edi. Şolaylıqda, Mahammatnı kitapları, azından, on yıllar sama çıqmay turdu. Allah razi bolğur, Alipaşa Calalowiç, Mahammatğa tıñlamay, özünü sipteçiligi bulan üstdegi hakimleni xatasın tüzledi. Ondan qayrı, ahlüsü bulan birewleni podwal üyüne sıyınğan şairge özü bussahat da yaşap turağan üç üylük kwartirni de berdi.
* * *
Mahammat artdağı yıllarda şiʼru bulan üç pyesa yazdı. «Oçar-Haci» – Dağıstannı xalqları özleni erkinligi uçun Rossiyanı paça hukumatı bulan yabuşuw yürütegen waqtide qumuq-orus aralıqların suratlay. «Duşman bizin arabızda» – Ullu Watan dawnu yıllarında yurtlular yüregi awrup frontğa yiberegen aşamlıq mallanı urlayğan namart hakimleni wa namusun-yahın tas etip, dawdan qaçıp, yol boyda adamlanı tonap yaşayğan qaçaqlanı haqında.
«Waliqız» – bırınğı xanlanı dewürün suratlay busa da, haligi adam aralıqlanı, halallıqnı wa namartlıqnı haqında yazılğan. Qumuq teatrnı başçılarını da, rejissörlarını da bilimine de, pahmusuna da sözüm yoq, tek milletini pahmularına baqğan yaqda, yımışatıp aytğanda, biraz yüregini totu barmı eken degen paşman oy gele. Yoğese, Mahammatnı dört pyesasını birisin sama sahnağa salar edi. Dağısın aytmağanda, örde esgerilgen küyde, partiya tusnaq etgen «Altın qaz» altmışınçı yıllardan ese, bugünge bek qıyışıwlu. O yıllarda alağanlar, beregenler yüzden bir yoluğa busa (işinden quwalanardan yürekde qorqunç bar edi), hali pakarsızlıqlar tiştaypanı başındağı tükden köp: sawlay elibiz, detsaddan Kremlge yerli alış-berişge aylanıp qalğan.
«Yoldaş» gazetde teatrnı tezden berligi qarawçusu Malika İbrahimowa getgen yılnı repertuarın gözden geçire turup: «Eki aynı içinde (noyabr–dekabr) bir sama qumuq awtornu pyesası görsetilmeygeni yürekge awur tiye…», – dep yaza. Soñ tiyişli soraw da bere: «Olay bolğanda, biz öz teatrıbızğa milli teatr dep nege aytabız?» Bu soraw türlü-türlü cıyınlarda tezden berile, amma cawaplanağan yoq. Yada qarawçulanı sansımay, yada, biz bilmeyli, yaşırtğından teatr priwatizasya etilingen…
Mahammatnı şiʼruları öz xalqına yetişse de, onu Allahutaala bergen şairlik pahmusu millet dazudan arek çıqmay, başğalağa ayan bolmağan küyde qalıp tura. Şo da bek talçıqdıra. Köbüsü gezikler, ayroqda özge milletleni wakilleri, yazğanların ana tillerinden alda, orus tilde çığarmağa qast ete ediler. Mundan barıp, tanışlar da, tarjumaçılar da tabıp, kitapların Moskwada basmadan çığarıp, mıyığın balta gesmesdey bolup gele edi. Adabyat institutunda orus yazıwçulanı arasında oxup turağan Mahammat busa, salamatlığından orus tilde kitap çı neçik de, şiʼru sama çığarmadı. «Urlanğan ajjalnı» dawnu ortaqçısı, pahmusu bütün Soyuzğa belgili şair Rimma Kazakowadan alıp bir tomaq tarjumaçığa berip, poemanı sıpatsız, çıraysız etdi. «Atalar qayda?» degen yır da, tarcuma etilinmey, yañız qumuq milletni dawda can bergen erlerine etilingen yas bolup qaldı.
Bolma yaray, şo sayalıdır, art waqtilerde ol bir-bir asarların orus tilge özü göçürüp başlağanı da, olanı ayrı-ayrı kitaplar etip çığarğanı da. Misal uçun, «Poxişennaya smert», «Poslednäya nadejda».
Mahammat köp-köp erewüllü erleribizni, aziz tiştaypalarıbıznı atların xalq arağa çığardı, unutulğanların esibizge saldı, tanımayğanlarıbıznı tanıtdı: «Wısşaya mera» – Mahammat Apaşewni; «Bolşaya mama, rodnaya zemlä» – yigirma beş yıl Qayagent rayonnu başçısı bolup turğan Umrazyat Cabrayılowanı; «Zawetnaya meçta» – daw yıllarda Mıçığış Respublikada gaz promışlennostda qıyın tökgen dağıstanlılanı; «Zow añela» – pahmulu alim Abdurahim Qandawurownu; «Çaşa terpenya» – taxşaharıbıznı başçısı Sayit Amirownu; «Çelowek iz legendı» – Yırçı Qazaqnı; «Swätaya prawda» – süyümlü şairibiz Caminat Kerimowanı.
Mahammatnı poezyasını çeberligini çeri yoq. Olanı xalq awuz yaratıwçuluğundan ayırmağa qıyın. Üç yüzden de köbü xalq yırlarına aylanıp bitgen. Qırq-elli yıllanı içinde onu yırların yırlamağan yırawçu qalmağan desem, yalğan bolmas. Dağıların esgermegende, Rossiyanı xalq artisti Burliyat İbrahimowa altmışdan da artıq yırın yırlay.
Xatı da bay, atı da bay Mahammatnı yaşaw wa yaratıwçuluq yolun terenden tındırıqlı axtarıp Kämal Abukow «Lübow blagodarnaya» dep kitap yazıp çığardı. Yaşdan berli yuwuğuma Kämal bergen ör bahanı tübüne raziligimni bildirip, men de süyüne turup qol salaman.
«Yoldaş», 08-02-2013