Atlıboyun

Gerti özdenleni yurtu

Qumuq xalqnı artdahı dewürlerdegi tas etiwlerini syahında Atlıboyunnu atı kartalardan tayıp, dönüp getgenligi milletibizni gelejegi uçun qattı qapas uruw bolup toqtadı. Atlıboyun ejelgi zamanlardan tutup dazu saqlawçulanı, yol qoruwçulanı yurtu dep hisaplana edi. Onu aylanasındahı taw betleni, özünde narat, emen, çum terekler ösegen, arba da ötüp bolmasday ahaçlıqlar qurşay bolhan. Hali çi teregi balta bulan qırılğan, ayaz betleri arekden de görünegen, Narat töbe dep, yañız atı qalğan.

Bırında bu ormanlar qaçaqlanı, talawurçulanı iñ de süyümlü yeri bolğan. Tüzdegi xalqnı yılqıların, malın-tuwarın qaçırmaquçun, tawlardan bir boşamay, siriw bolup tüşüp gelegen talawurçular da bu boyda yaşına bolğan. Şo sayalı şawxal özünü lap inamlı, qoççaq adamların yiberip, taw qısıqnı arasında yurt qura. Atlıboyunlular, geçe demey, gün demey, şawxallıq uçun ötesiz cawaplı dazu saqlawçu, qoruwçu işin yürüte başlay. Talawur da, çapğın da xıylı az bola. Aradan köp zaman da getmeyli, yurtnu atı danğa aytıla. Qorquw-tartınıw ne zat ekenni bilmeygen, quru yabuşuw-çabuwuş bulan dolanağan atlıboyunlular el arada abur-sıy qazana. Soñ xıylı-xıylı tarixi tolqunlardan ötüp, yurt özünü qurulğan baş maʼnasın tas ete. Tek qanına-canına siñgen gerti özden xasyatın olar tas etmejek. Birinçi orus inqılapnı zamanlarında Dağıstannı gubernatoru özünü asger qulluqçularından Atlıboyunnu camyatına ayroqda bek tergew baqdırmaqnı talap ete. Yurtnu xalqı özgeler yimik baylanı-biyleni aldında tobuq urmayğanı olanı "cinayatçı" xasyatın açıq görsete wa munda ullu başgöteriwler bolma imkanlı dep yaza.

Gertidende, 1905-nçi yılnı aprel ayında atlıboyunlular xınjallağa xarmana. Yerli nayıp Camalutdin camyat topuraqlağa yes bolma süyegenine qarşı tura. Yurtğa paça asgerler giyirile. Tek atlıboyunlular, qıyınlı mühletde bir-birin yaqlap, tutğan yolundan qaytmajağın añlağanda, gubernator asgerleni yurtdan çığara. O da, baliki, alda bu kimleni yurtu bolğannı hisapğa alğandır.

Aradan zamanlar getip, bolşewikleni "Topuraq — sabançılağa" degen çaqırıwuna inanıp, Atlıboyun Dağıstanda Sovet hakimlikni boldurmaq uçunğu qanlı yabuşuwlarda ortaqçılıq ete. Soñ, dawlar-yawlar bitgen soñ birinçilerden bolup, kolxoz da qura. 1927-nçi yıl Dağıstanğa Amerikadan qonaqlay gelgen fermerlege taw respublika yetişgen üstünlükleni görsetmek uçun olanı Atlıboyunğa alıp geleler. O zamanhı kolxoznu predsedateli Hajiqasum Aliyew soñğa taba DASSR-ni Ör Sowetini Prezidiumunu Predsedateli hisapda bütün SSSR-ge tanıwlu bolajaq. Yeri gelgen soñ aytıp qoyayıq, Rossiyanı haligi Sovet Federasyasını senatoru Atay Aliyew de şo tuxumdan çıqğan.

Getgen asrunu 30-nçu yıllarında kommunist partiynı ör qurumlarını xas qararına göre, Dağıstanda tawdan tüzge göçürüwçü xozğalıw başlana. Atlıboyunlular da, özgelerden artda qalmayıq dep, minalı yerlerin qoyup, erkin, tüz awlaqlağa göçeler. Birleri razi bola, başğaları razi bolmay, göçüwül beş yıllağa yerli uzatıla.

Taw qısıqdan çığıp, tüzde yañı yurt qurğanı, baliki, tüz busa da yaray, tek nege atın alışdırğan degen sual aradan şonça yıl ötüp bugün de yürekge rahatlıq bermey. Leniñraddan başlanıp, Leninabadlar, Leninokanlar bulan uzatılıp, lap axırda Dağıstanğa yetişip, Leningent bulan toqtadı. 1957-nçi yıl kolxoznu sowxozğa aylandırağanda da yañı xozäystwoğa "ullu ataynı" atı qoyuldu. Ozoqda, atlıboyunlular Leniñe abur-sıy etegeni köp yaxşı, amma onu işin uzatıwçular yurtnu ne halğa salajağın bile bolğan busa, at alışdırıwlar bulan onça alğasamajaq edi dep oylaşaman.

Dos bolaman dep gelip, yes bolma süyeler

Biz esgergen zamanlardan soñ xıylı suw eniş aqğan. Alda har gektardan 200-300 sentner tüşüm beregen yüzüm bawlar yoq bolğan. Rossiyanı xıylı şaharlarına öz produksiyasın yiberegen çağır zawodnu darbadağını çıqğan. Xozäystwonu köp sanawdağı har türlü texnikası urlanıp, satılıp, talam-taqış etilgen. Sowxoznu bay topuraqları Mahaçqaladağı oxuw kombinatğa, MJS-ge, ilmu-axtarıw institutğa, radiosentrha, ormanlıq xozäystwoğa, 5 nomerli transport predpriyatiyege, Krasnoarmeysk yurtğa berilip, paylanıp, yerli xalqnı xıylısın sabançılıq işden mahrüm qoydu. Qalğan topuraqlar sayalı da hali de "daw" yürüle. Dert de yaqğa ösüp, şişip, gengleşip barağan yurtda tawdan geçürülüp gelgenleni sanawu yerli minalı xalqdan ese dert keren artıq.

Leningentdegi bugüngü gerti halnı suratlayğan xas belgisi — yurt administrasyami buxgalteryasını içine ot salıp yallatğan qap-qara tamları wa abzarında atıltğan granatanı yarqıçları, binanı tamlarında qoyğan hızları.

- Bir-bir taypalar şo qaydada mağa qorquwlar berme qaraylar. Tek hali bolğunça mağa kukay dep birew de aytmağan wa aytmajaq. Yurtda adillikni boldurmaq uçun dağı da bek qast etip aylanajaqman, — dey bizin bulanğı laqırda Leningent administrasyanı yañı saylanğan başçısı Ataş Qaziyew. — Menden alda işlegen yurtnu hakimleri Alimpaşa Mahammatow wa onu zamestiteli Labazan Ahmatullayew tışdan gelgen 600 adamğa zakonsuz küyde üyler qurmaq uçun topuraq satğan. Har uçastkağa, yerleşgen küyüne göre, 150 miñ manatdan başlap, 500 miñ manatğa yerli "qodu" ala bolğan. Hali özügüz hisap etip, sanap qarahız, olar camyatnı yesligin satıp, neçaqığa bay bolğan. Ozoqda, bir payın "örge de" bergendir. Rayon administrasyada, milisyada, özge paçalıq qurumlarda olanı bussahat da yaqlayğanlar yoq tügül. Şo da, ozoqda "qodusuz" yürülmey. Egerden bizin xalq awgust aynı başında Mahaçqalanı lap ullu maydanına çığıp, mitiñ ötgermegen edi busa, olar bugün talawurçu, cinayatçı işlerin uzatıp yürüjek edi.

Satılınğan uçastkalardan aylanıp çıqğanda, meni bek haleklendirgen birdağı-bir zat boldu. Haram qazançğa tarığan Mahammatow wa Ahmatullayew, yerni tübünden ötegen ullu gaz taşıyğan trassanı üstündegi topuraqnı da paylap, gişilege "üleşgen". Birleri çi üyler de qurup bitgen. Olar yañı ojağını tübünde neçik "bomba" salınğanın ne bilsin. Spesialistler bu trassanı 15 metr yuwuğuna gelip üyler qurma yaramay, şo ayroqda yaşlanı sawluğuna bek zarallı del hisap ete. Şolay edepsiz işni etgenleni tiyişli küyde zakon yol bulan taqsırlamay qoysa, bizin hukumatda adillik qalğan deygenge inanma qıyın. Mağa hali yurtnu yaşawluq masʼalaların çeçmekni ornunda, geçe de, gün de degenley, uçastkalanı satıp alhanlar bulan dawlaşma tüşe.

Gertiden de, Leningentdegileni yıldan-yıl çeçilmey turağan masʼalaları az bolmayğanı talçıqdıra. Taxşaharnı yuwuğnda yerleşgen yurtda, dağısın aytmahanda, hali de özlerde gaz, suw, yarıqlar tartılmağan oramlar bar. Başlapğı bilim beregen şkolanı qalqısı ağağanı haqında neçaqı aytılsa da, şoğar tiyişli qurumlanı yanından qulaqasağan adam yoq. Yurtnu xalqı 10-20 yıllar alda yimik, bugün de KOR-dan tazalanmay gelegen nas suwnu içeler. Onu neçaqı qaynatsañda, qarqarağa etegen zaralı taymay.

Ozoqda, şaharnı yolbaşçılarını yanından kömek bolmasa, yañız A.Qaziyew wa yurt administrasya masʼalalanı yoruqlu çeçip bajarmajağı añlaşıla. Satılğan uçastkalanı aqçasın qaytarıp, yurtnu paydası uçun qollasa çı, ondan tiziw iş bolmas edi.

Yurtnu haqında maqalä gazetge çığa bolğan soñ, Ataş Qaziyew yurt administrasyadan quwalanğan taypalar Leningentde yaşayğan milletleni bir-birine kisdirip, quwunlu halnı tuwdurmaqnı qastın etegenine ayrıça tergew baqdırmaqnı tiledi. Artdağı gezik olar, taw xalqnı mejitge cıyıp, cuma mejitni imamı İlyas haci Salawatownu güç bulan işinden taydırma qaradı. Saykimasala, ol alhamnı, bir-bir ayatlanı tüz oxumay, sıylı ramazan ay qaçan başlanağanın bilmey dep yala-yabıwlar bulan mejitge özleni adamın geltirmekni qastın etdi.

İlyas haci adilli, haqıllı, Duşanbedegi din akademyanı bitdirgen, yurtdağılar özüne abur-sıy etegen adam. Onu xatirin qaldırma biz qoymadıq. Artındahı gün yurtğa Dağıstannı muftisi Ahmat haci Abdullayewni çaqırdıq. Ol eki de yaqnı camyatı cıyılğan yerde Allahnı üyünde, mejitde şolay qılıqsız işleni etgenleni bek ayıpladı wa İlyas haci imamlıq borçların uzatajağın bildirdi.

İlyas haci Salawatow, bolğan ahwalatlanı haqında bayanlıq bere turup, bulay dedi:

- Mejitge, özü de cumagün, aqırıw-qıçırıw bulan abursuz küyde girip gelgen xalqnı başında Labazan Ahmatullayew toqtağan edi. Onu mağa açuwu bar. Şaharda mitiñ ötgerilginçe bir gün aldın ol meni üyüme geldi. Men xalqğa maydanğa çıqmağız dep aytğannı, mejitde "haqlaşıw" etgenni süye edi. Planlar da berejekmen sağa, aqça da qızğanmajaqman dep satıp alma qaradı. Men şolaylardan tügül ekenin añlahanda, qorquwlar berip getdi. Dağı açuwun neçik alahannı bilmey, yurtğa ullu ala-peleket salma az qoydu. Milletleni yaxşısı, yamanı bolmay. Olanı başın tutğanlanı bola tersi de, xalqnı oyunu yesisi de. Olaylağa Allahutaala tüz qıymatın berejek.

Ozoqda, İlyas haci tüz ayta. Milletni yaxşısı-yamanı bolmay. Tek bir-bir oğuraşlar pis muratlarına yetişmek uçun xalqlanı arasında dawnu otun yaqma hap-hazirler. Olanı yañız Allahutaalanı güçü bulan cazalap qoymay, paçalıqnı zakonları bulan da cawapğa tartma tüşe.

Bolğan cıyında göçüp gelgen xalqnı bir wakili Dağıstannı muftisine: "Bu yurtnu 80 prosenti — awarlar. Nege administrasyanı başçısın etip qumuqnu salalar?" — dep sorağan bolğan. Ahmat haci: "Sizin qumuqlağa bir de xatirigiz qalma tüşmey. Ozoqda, siz de leningentlilersiz. Munda yaşayğanığız da bola 50 yıllar. Tek siz minalı xalq tügülsüz. Aldın bu qumuq yurt bolğan soñ, başçısı da qumuqlardan ayrılma gerek", — dep cawap bergen. Birleri çi muftini sözlerine razi bolmasa da, çığıp söyleme tartınğan. Soñ da Ahmat haci awarlar, yurtnu yağasında ayrıça qaburlar açıp, munda özge milletleni wakillerin gemme qoymayğanına özünü razisizligin bildirgen. Gertiden de, dos bolaman dep gelip, yes bolma süyegenler Qumuq-tüzde hali de az tügül. Şo waqtini içinde busa Atlıboyunnu esgi qaburlarını yanında birleri üyler qurma başlağan. Tüz, bizinkiler daimge taşlağan busa, başğalar onu bek hayın eter.

Xasyatı sama qalhay edi.

Leningentde artdahı waqtilerde qurulğan yañı üyler Mahaçqalanı oramlarına qoşula-qoşulmay biri-birine yetişip toqtağan. Olanı hali ayırağan dazu yimik yañız ullu maşin yol bar. Biz neçaqı süymesek de, gün sayın ösüp terbeygen ullu şahar giççi yurtnu yutajaq. Onu atı yañız ullulanı esinde qalajaq. Tek bir zatğa umut etesen, yaş naslu özleni dazu saqlawçu ata-babalarından qalğan özden xasyatın sama unutmay, özlerden soñğulağa da siñdirer degen inanıw qala.

Opublikowano: gazeta "Yoldaş", 26 oktäbrä 2007