Awuz tilni ustazı

Qumuq til — dünyadağı bay tillerden birisi. Onu ariwlügü, tilge yımışaqlığı wa ağımlığı özüne türk tügül milletleni de tarta.

Qumuq tilni çeberligi wa baylığı til axtarıwçulanı işlerinde de, adabyat axtarıwçulanı işlerinde de halige yerli tiyişli darajada axtarılmağan. Demek, qumuq şairleni asarlarındağı söz baylıq, sözleni inçe maʼnaları geng küyde arağa çığıp, qumuq tilni özge türk tiller bulanğı aralığı, onu dünya tillerdegi yeri mekenli görsetilmegen, yazıwçular onu baylığın wa çeberligini dazuların gengleşdirgen küylerin görsetegen işler de açılmay yürüle.

Qumuq til — miñ yıllanı içinde öse gelgen til, onu awuz til darajası gün sayın öse turup, til ustaları yañırta, tüzley, tegişley turup, haligi darajasına yetişdirgen. Şo asarlarda tüz söylew normalar tegişlene, olar toqtaşa, til tezden normalaşa gele, demek, onu barı da xalqğa qollamağa borçlu talapları arağa çığa. Tüz söylew normalar şo til ustalanı tilinde öse, belgilene turup toqtaşa. Tek adabyat til xalqnı awuz tilinden başlanğan küyler hali de tiyişli darajada axtarılmağan.

Awuz til xalqnı arasındağı xabarlanı, xalqını qoççaq işlerin görsetegen yırlarında, qıyınlı, şat günlerin suratlap, oyların biri-birine ayta yürüygen yomaqlarında nasludan nasluğa tola wa çeberligi arta yürüy, söz baylıq da öse yürüy.

Belgili bolğanı yimik, qumuq yazıwçular aslu halda üyahlü yaşawun da, yurt yaşawun da, xalqara yaşawnu da, xalqını yaşawun da, Watanını tabiatın da, süyüw masʼalaların da götere. Şolanı çeçegende tildegi söz baylıqnı mekenli oñarıp, biçip qollayğan küyüne göre, yazıwçulanı birleri xalqına oyu bulan da, tili bulan da artıq yuwuq bola. Şolar «xalq şairi» degen sıylı atğa yes bola.

Qoñurawlu qumuq sözleni bir-birine qardaş etip, satırlarda sözleni oynatıp, qumuq tilni sesin ör darajada yayağan, dazuların gengleşdiregen yazıwçu dep, awuz tilni ustazı Ayaw Akawownu görsetme bola. Ayaw qumuq söznü ariwlügün, maʼnada terenligin, qattılığın, yımışaqlığın görsetip qoymay, xalqnı oyçusu bolup, onu xasyatın, turuşun ariw añlap, qumuq tilni baylığın zor artdırıp, ullu pahmusun şo xalqına qoyup gete.

Ayaw Akawownu atı bulan qumuq tilni bayıyğanın baylap qoysa, onu qumuq adabyat kulturasında etgen işin tolu görsetmesbiz. Onu atın qumuq tilni normalaşıwu bulan, qumuq adabyatnı awuz tilge yuwuqlaşıwu bulan, awuz tilge kürçüleniwü bulan, tüz söylew normalanı toqtaşıwu bulan adabyat til awuz tilden, xalq tilinden, ayrı tügülün, şolağa kürçülenip, adabyat tilni imkanlıqları ösegenni wa mekenli toqtaşağannı baylama tüşedir.

Ayawnu asarlarında yañız söz baylıq ösüp qalmağan, onda suratlaw qaydalar, teñleşdiriw qaydalar, sözdegi qoñurluq, ağımlıq tiyişli darajasına yetişgen dep aytma yaray. Onu asarlarında söz tağımlanı, cumlalanı quruluşu — sintaksis masʼalalanı çeçilegen küyü — ayrıça masʼalä ekenni unutma yaramay.

İlmuda awuz tilni sintaksisin axtarıwçuları uçun Ayawnu yomaqları — ullu açılmay turağan xazna. Soñ da, qumuq tilden praktika darslağa ullu qoşum material, qumuq til kulturasına, şkolalarda ör oxuw ojaqlanı filologya darslarında qollama bolağan material ekenni de esde saqlama tüşe.

Ayaw özünü asarlarında xalq sözleni, söz tağımlanı, qopduruwlanı xalq söyleygen küyde qollap qoymay, alışdıra, köp sanawda qollay, tamaşaların özü yaratıp, qumuq awuz yaratıwçuluqnu baylığına qoşa. Onu asarlarında xalq köp qollayğan alğışlar, aytıwlar, atalar sözleri, esgilengen sözler esde yoq yerden, tamaşa aytılğan, yaşırılıp qalıp turağan yurtlardağı sözler arağa çığa, yaşğara yürüy.

Tamaşa söz tağımlanı yerinde qollap, suratlawnu darajasın götere, añlawnu teren ete, oxuwçunu oylaşdıra. Bir-birde xalq tilinden alıp, tüz söylew normalağa girmeygen sözleni de qollay.

Olar aytıwnu tutduruqlu ete, qujurlu ete, suratlawnu güçlendire, halnı açıq ete, predmetge söylewçünü wa tıñlawçunu yuwuq ete.

Onu tiline xalq tiline yimik çaqırıw sözler, sorawlar, talçığıwlanı, süyünüwleni görsetegen ünlükler xas. Awtor olağa türlü-türlü tüsler bergen, olanı maʼna yaqdan güçlendirgen. Awuz tilde yimik Ayawnu asarlarında: da, mı, dep, xari yimik gesekçeler köp yoluğa. Olar başğa suratlaw sözler bulan da aslu halda ünlükler bulan tamaşa tüsleni bere, ünlükleni, çaqırıw sözleni qırıyında qollayğan sözler sawlay cumladağı hisni güçlendire, xalq tiline yuwuq ete, aytılışın qujurlu ete:

Wollah, qurdaş, tutmasman xari.
«Wollah, şu da yoldaşıbız» — dep bir tilim etmek de bermedigiz.
Hayt dosum, palança, — dep, bir qızğa hayt yibere.
Suwuqmurza qaray: ullu stol da qurup, özlerden tamaza da ayırıp: «Hayt wöre, Şirşow batırnı sawluğundan» — dep içip turağan türlü-türlü renklerdegi köp canlanı göre.

Gesekler, halişlik formalar köp qollanıp, aytılışnı, hallanı gertilikge yuwuq ete, awtor özünden ari teberip, köbüsü hallanı işni etegen adamğa sala, opu cawapçı ete. Şolay qayda til kulturanı talabın gertilikni, güçlendire.

«Qaysı uwatılar eken?» — dep tamaşağa-hayraña qarap dünya maxlüq da qala.
«Olay tawuşlağa çı har zamanda da baw edim, esiñni bitdiregen tawuşnu men çığarayım sağa» dep, abbezen birden qıççırıp Esenbolat da yibere.

Da gesekçe hisapda güçlendiriwnü işin ete, bu asarlarda da halnı gezigin, işni yürülüşün, harakatlar köp ekenni görsete.

Bu qopduruwnu bir darajası. Xalq tilinde köp qollanağan cut sözler halişlikler aytılışnı canlandıra, güçlendire.

Ajdaha silkinip, üstündegi topuraqların da tögüp, «hali men seni esiñni bitdireyim» dep, başların da göterip, anaqlarday awuzların da açıp, toğuz da awzundan bir küyde güçlütawuş çığarıp, güçü-günü bar çaqı qıççırıp yibere.
Oñmay-ösmey qaban da, ayuw da qalğan, oñup-ösüp at da qalğan.
Bir gün axşam qoyçu qoyların çalğa da salıp, çalnı aldında itlerine şorpa da tögüp, özünü tarıq-geregin almağa yurtğa bara.

Xalq köp yomaqlarda, özleni oylarında qollayğan -sın forma bek oñaylı alına; aldağı iñ de, ondan soñ bolajağı da bek ahamyatlı, tek artdağı bolmasa, alda aytılğanını güçü yoq degen muratnı küte.

Ajdaha da çaba tursun «bu ne tawuşdur dünyanı ökürtüp gelegen?» dep, Esenbolat dört göz bolup, dört de yaqğa qaray.
Yuwan da, Abram da yürüp tursunlar, biz geleyik Kamilge.

Halişlikleni qollawda Ayaw ayrıça ustalığın görsete. Halişlik formalar köp bolağan işleni nizamlaşdıra, köp ekenin görsete, gezigin görsete, harakatnı güçlendire.

Ulanlar qaytıp Köstekge baralar, barsa, istarşina camyatnı da cıyıp: «Qayda teriler», — dep qıçırıp tura.

Xalq tilindegi işlikleni, halişlikleni şınjır etip qollap, oylaşmasday bir tamaşa işler bolup turağanın görsete.

Men Alibekhajini zamanında qatın da alğan, dawğa barağan ulan edim.
Şmidt batır özünü işin bitdirip, çatırlanı buznu üstüne de qurup, içine sursatın da salıp, yoldaşların paraxat da etip: «Görüşgençe gün yaxşı bolsun», — dep, minip bir qaraquşğa da, göz yumup, göz açğınçağa ata yurtuna yetişip toqtay.
Papanin batır otbaşda ullu ot da yağıp, awur qazan da asıp, aslam xamur da basıp, Suwuqmurzanı qonaqlıqğa çaqıra.

Ayawnu bütün ömürü yurtda ötgen. Ol yurt yaşawnu barı da tolqunlarında aqğan, degenley, onu xalqara qazanlarında qaynağan yazıwçu. Şo sayalı yurt yaşaw bulan baylawlu sözler, awuz tilde köp qollanağan aytılışlar, şondan qayrı da tilde esgilene turağan sözler de ariw qollanğan.

Zurnayçı toy bar abzarğa barıp qayğılı, paşman küynü soğup yiberse, soğulağan naqıra-zurnay da, urulağan xars da, biyiy turağanlar da toqtap abzar tolğan xalq lam bolup qala bolğan.
Zurnay ilbisni silegeyi, qayda barıp şo zurnayçı zurnayın soqsa, şoğar da biyip, yırlap…
Ne eteyik dağı, biyiygen küynü soqsa biyimey, yılayğan küynü soqsa, yılamay turup bolmaybız, — dey xalqlar.
Turup bolmay degen ne zat, bu geçe quran oxup hujurada bolajaqman, şonda gelip zurnay soğup, meni biyitse, mükür bolurman, — dey molla.
İçine girip, eşik artda ere de turup, basıp biyiw küynü soğup zurnayçı da yibere.
Xozğala-tura, xozğala-tura turup, yabup qolundağı quranın xasige de taşlap, atılıp turup biyip molla da yibere.
Allahğa erşi boldum, adamlağa sama aytmağız, — dep tiley molla. Qadi mollanı çaqırıp betinden alıp, ayıp etip uruşa.
Bu ne zatdır sen etgen?!
Qadi, sen aytağan yerde iş yoq. Sawlar çı neçik de, hatta ölgenler de biyime yaray şunu zurnayına, — dep cawap bere.
Bular oxuwğa maşğul bolalar, zurnayçı majitge girip, salıp buwun-buwunun oynatıp soğup yibere.
Sabançı tartıp şo tanasın da soyup, quwurma-pilaw da etip, ustaznı da, muritleni de çaqıra.
Ustaz, bismilla et! — dey murit.
Sen meni mısğıllaymısan? Sen mısğıllayğanlardan tügülmen.
Soñ bular barısı da birigip ustaznı qapasğa tutalar.
Yolda barağanda mutalimni qıçıw eşegi öle.
«Ustazdan şakirti ozğan» degen zat esine gele.
Hey camyat, sizge pisirewüm yoq.
Ulanlar, sıpatığız qaçğan, ne bolğan? — dep soray.
Munu siz özügüz bilmegensiz, sizge munu kim üyretdi? — dey.
Neçe de ariw bolur, — dep istarşina yurtğa qayta.
Qaysı yurtlusan, atıñ kimdir? — dep soray.
Men çi bir qısğa ayaqlı tiştaypamandır, sen xalqnı arasında atıñ ulluğa çıqğan adamsan.
Şunu söyletmege ariw tügül, hayda, yaş dep, haydatıp getip qala.
Börü porsuqnu aşasa, aşap da qoyajaq, men xantaw qalmayım.
Börüaqam, içgi içemisen?
«Wollah, şu da yoldaşıbız», — dep, bir tilim ekmek de bermedigiz.
Yalğan aytasan, arqaña göterip alıp gelgenmisen? — dey.
Ne edepsiz söyleysen, ata-babalarıbızdan qalğan yer bu çu.
Ozoqda, şahatsız daw bolmas.
Ne boldu, tülkü, ant yetdimi? — dey.
O ölgen bulan çı dünya buzulmajaq edi, bet görse, yüz uyalır.
Olay busa sen gel meni bulan, men aytıp hağıñnı da alıp berermen, yol da qısğa bolur, laqırt ete turup geteyik.
Yaşlarbız dep yatıp turmayıq.
Yaxari, siz de qaydan geldigiz munda, kökden tüşdügüzmü, yerden çıqdığızmı? — dep soray.
Girse girsinler, özünü şawlasına özü kitap oxup turağan, betinden nür tögülegen bir adam bar.
Balalarım, bu yerge ne murat bulan geldigiz? — dep soray.

Yurt yaşawnu suratlayğan, xalqıbıznı tilindegi tamaşağa qalarday sözleni, söz tağımlanı Ayaw asarlarında neçik busa da qollap qoymay, ol şo sözleni şolay söz arağa sala çı — til kultura talaplarına xazna materialğa aylandıra. Ayaw sözleni ayawlap-asırap qollayğanı, olanı ariw cıyağanı, xalq söyleygen küynü özü de şolay söylep bilegeni ayroqda şulay gezikler ariw görüne:

Lam bolup qala; basıp biyiw küynü soğup zurnayçı da yibere; xozğala-tura, xozğala-tura turup; betinden alıp; sawlar çı neçik de, ölgenler de; maqar dandirek yimik uyup qala; bismilla et; qapasğa tuta; sen mısğıllayğanlardan tügülmen; tartıp soyup; qıçıw eşek; pisirewüm yoq; yol da qısğa bolur; betinden nür tögüle; betinden alıp; hayda, yaş, dep, haydaşıp getip qala.

Ayaw Akawownu asarları aytıwlar, atalar sözleri, alğışlar, adatlanğan söz tağımlar bulan da bezengen. Olar xabarlanı barışın ağımlı ete, çeber ete wa maʼnasın teren de ete. Ayaw birikgen söz tağımlanı, atalar sözlerin, alğışlanı wa aytıwlanı bir-birde sözlerin alışdırıp da qollay, özü yarata, xaznağa qoşa yürüy, toltura yürüy. Olanı tilde ariw yerleşdire, tilni ağımlı ete. Şonu bulan til kultura darajasın götere.

Ayağı basğannı gözü görmey, gözü görgenni ayağı basmay.
Tüşü bulan bay bolup, tülü bulan şay bolup.
Quyruq da süyesen, xapma da qorqasan.
Bir ayağıñ yerde, bir ayağıñ körde.
Qız da süyesiz, tez de süyesiz.
Börüden qorqğan qoy etmes.
Alğasağan suw deñizge yetişmes.
Sabur tübü sari altın.
Bet görse, yüz uyalır.
Yaşda üyretseñ yaşıñnı, aburlu eter başıñnı.
Üç qılsız xomuz küylenmes.
Dört toğaysız dögerçik yürümes.
Beş barmaqğa tüşgen qutulmas.
Yañız terek baw bolmas, bir taşdan qala bolmas.
Kökdegi yetti yulduz yeter yerine yetmeyli, tañ qatmas.
Segiz ögüz bulan saban salğan aç qalmas.
Bir adamnı eki gözü.
Xınjalğa bahana yoq, sabın tutğan buzmasa.
Yusup payxammar yaxşılıqğa yorasın.
Barakalla bolsun sizin hünerli etgen Aygünge de, Aygün üyretgen hünerleni bizge görsetgen sizge de, — deyler.
Köp ariw göremen, köp sawbol, ömürüñ uzaq bolsun, — dey.

Aytıwlar, atalar sözleri, alğışlar — bular barı da xabarlarda bek tiyişli yerinde oñaylı qollanğan.

Ayaw Akawow qarşı salıwlanı da ustası: Ayawnu qarşı salıwu ayrıça tamaşa. Ol lap da giççi predmet bulan lap da ullu predmetni, lap da erşi predmet bulan lap da ariw predmetni, lap da aççı predmetni lap da tatli predmet bulan qarşı salıwu bek tamaşa, onu yaşawdağı hallanı, adamlanı kelpetlerin qarşı salağan küyleri, yaşaw hallanı iç maʼnaların qarşı salağan küyleri, qarşı salıwlanı komponentlerin başğa sözler bulan bezendiregen küyleri, baylayğan küyleri — bular barı da Ayawğa xas, yañız Ayaw şolay qarşı sala.

Awtor yañız atlıqlanı, sıpatlıqlanı, hallıqlanı qarşı salıp qoymay, Ayawnu asarlarında işlikler, işlikleni türlü-türlü formaları, şo formalar bulan qollanğan söz tağımlar çatıraşıp aytılış güçlengen, bu qurumda işlikler baylanğan sözler ayrıça maʼnanı küte. Satırlarda maʼnadaş sözler, köp maʼnalı sözleni inçe maʼnaları unutula turağan sözler, birikgen söz tağımlar qarşıdaş sözler bulan yanaşa qollanıp da qarşılıq maʼnanı güçlendire, çeberlikni artdıra:

Oñmay-ösmey ustaz qala, oñup-ösüp şonu yalğanlarından qutulğap xalq qala.
İnsanlanı wa dewleni Ajdahadan qorquwunu sanawu sah bulan ölçene bolğan busa, özünü Güntuwuşunda yaşayğan Esenbolat degen nartdan Ajdahanı qorquwunu sanawu sabu bulan ölçeygen yüyde köp bolğan.
Men on yuxlap, bir uyawda esimde bar zat da tügül edi şu zatlar.
* * * Elimde kök, ne yer yoq. Kögüm — boran, yerim — buz; Buzda har gün yürüygen Qattı deñiz, aççı tuz. Köp süyegen qonağım, Yırlayım hali sağa. Qulağıñnı bek gerip, Yaxşı tıñla çı mağa.
* * * Onu sırtına minip Tüz Añliyağa baqdım, Şonça yerni aylanıp, Bir geçe, bir gün qaldım.
* * * Analardan arslan tuwğan Elmurza, Gazetlerde quwlup çığa suratıñ; Dağıstannı tawun-tüzün ökürtüp, Xalq tiliñde maqtala igit atıñ.
* * * Qartlar ülgü görsete, Yaşlar biçip tigebiz, Köp sınawlu qartlardan Ülgü alma süyebiz.

Asarlarda maʼnadaş sözler köp wa tamaşa inçe maʼnalarında qollanmaqlıq awtor yaşawnu barı da tarmaqlarını ösüwünü natijasında arağa çıqğan maʼna uyalardağı maʼnadaş sözleni maʼna yaqların açıq göregeni bulan baylawlu, soñ da til qaydaların geng küyde qollap bilmek bulan da baylawlu: artdağı maʼnadaşmı yada aldağımı maʼna yüknü göteregeni, aytılışına qaysı neçik tüs bere, qaysı maʼnanı güçlendire:

* * * Har daim yañız gezey Taw üstünde, taşlarda. Qayalarda, yarlarda Biyik terek başlarda. Haqılıñ durus, sözüñ tüz Canlanı arslanıman, İgitileni de igiti, Qurdaşlıqda yanıñman. Qabul etseñ sen meni, Daim sağa yaqçıman, Abzarıña, üyünge, Saqlawçuman, saqçıman.
* * * Bellerin bek buwup bizin atalar, Azatlıq! dep arımaylı yabuşğan, Elin basıp, taptap gelgen yawlağa «El namus», dep can ayamay çabuşğan. Biz gerekbiz olardan da ötmege, Duşmanlanı makrüsün yoq etmege, — İnsanlıqğa ilingen faşizmni Taptap, yançıp rahatlıqğa yetmege!
Bir yurtda har görgen zatnı tergep, sınap yürüygen bir qart bolğan.
Oğar qoçu dep aytmaqlığı, birewnü de san etmey, peşemey yürüygeni sayalı bolğan.
* * * — Quymurluğu tögüle Qamaşa göznü nürü. Göz salğan köp, alğan yoq Dünyanı qızıl gülü.

Asarlardağı maʼnadaş sözler qumuqnu yurt tiline, awuz tiline yuwuq, olar, qardaş sözler bulan bezenip, tilni tamaşa ariw ete, aytılışğa tüs bere.

Ayaw Akawow esgilengen sözleni de köp qollay.

Xalqnı yaşawu alışınğanda, onu tutağan alatları da, giyimi de, aşamlığı, xalqara yaşawu da alışına. Şo alışınıwlar barısı da tilde saqlana. Esgilengen sözler haligi qumuq tilde aldınğı dewürnü suratlayğanda yada bir halnı ör darajada suratlayğanda qollana.

Qumuq tilden «esgilengen sözler» bulan tezden arap, fars tillerden gelip, gelişip turağan sözler de, orus tilden olanı ornuna sözler qollanıp da taya bara.

Til, ozoqda, başğa tillerden sözler almay bolmay, tek alınağan sözler astaraq, qumuq tilni awaz quruluşuna gelişip, tilge girme tüşe; tiyişli de, tiyişsiz de sözleni tilge alıp tursa, til qata, onu ahımlığı, özünü iç zakonları bulan ösüwü toqtala. Şolay kampanya bulan işler yürülüp, köp sözleribiz «esgilene», tilden taya. Artdağı yıllarda şo masʼalalağa başğaçalay qarayğan bolup, qumuq tilde öz terminler yaratılma, tayğan sözler qaytıp gelme başlağan. Ayawnu asarlarında şo sözler öz maʼnalarında saqlanıp bolmaq onu tilin bay etip qoymay, sawlay qumuq til kulturasına qoşum bola. Esgilengen yada az qollanağan sözler xabarlarda ayrıça belgilenip görünmese de, olar onda-munda özünü maʼnasın kütüp yürüy: irişxatlıqnı güçlendire, nasihatnı teren ete. Şolağa xalq sözleni yurtda söyleygen küyler de kömek ete:

Ne bolsun, biz kösteklilerbiz, istarşina Toqay Qoysuwnu yarların sıdırığız, dep buyurğan.
Neçe de ariw bolur, — dep yurtdan ullu-ullu toğuz balbu da geltirip ayta, — muna şulanı Toqay yibergen sağa, şulanı erikge salıp, iylep, biçip, tigip ton etip yiber dedi dep berip geligiz, — dey.
Siz Toqayğa: şu men yibergen kejileni iyirip, yip etip yibersin, şo yip yetişgendoq, tonnu tigip yiberirmen, dedi dep aytığız, — dey.
Toqay taçankağa semiz atlar da yekdirip, Xasawürtğa bara bolğan.
Men de xan bar tabunda çawuş edim, — dey tülkü.
Bu toğay, bir yanı qamuşluq, bir yanı tallıq, ortası saga, yaxşı baylığı bulanğı toğay bolğan.
Salam alaykum, saban yaraşsın!
Tayaqnı başı yülle, qalğan yağı müştük bolğan.
Qoyçu bulqağa girip, habijay töbeni üstünde oltura.
Birisine qaraylar: yelbege salğan tonu, yaydaq taqğan tübegi, ayağında ağaç başmaqları.
Üçüsü de qañalı qapuları bulanğı qalağa gireler.
Aüwbek awzuna yüllesin de xabup, lapaça ton yimik yelkesin de göpdürüp, yabağı mıyıqların örge bura turup, Arslanmurzanı qalasına oñarıla.
Batmaqlanı ari yağına çığıp, oq bulan aralaş çoqmarnı qızdırıp urup Aüwbek de yibere.
Atası gelip, qızlanı üstüne, alıp gelgen kajinin de, bir gesek aş da taşlay.
Biz geleyik qızlar çıqğan maʼdanğa.
Xan at gözenler etdirip, atların şonu içinde saqlata bolğan.
Onu uçun da alaçıqnı içinde qozlağan qançıqdan eki güçük balanı alıp geltireler.
Erten xannı barı da wazirleri, wakilleri bulan özüñe qonaqlıqğa alıp gelersen.

Esgilengen sözleni birleri hali qaytıp tilge başğa maʼna bulan gele yada aldınğı maʼnanı inçe maʼnasın ala.

Tilden getgen yada az qollanağan sözleni tilde qollamaq, olar unutulup qalmay, olanı yaşamağı tilni bay ete, onu kultura darajasın saqlama kömek ete. Olar esgi gölegi yimik taşlanma tüşmey.

Ayaw esgilengen sözleni özünü asarlarında bir halnı, bir söylew darajanı görsetmek uçun, türlü-türlü hisleni bermek uçun, özü xabarlayğan dewürnü suratlamaq uçun usta qollay.

Ol özünü asarlarında başğa tillerden gelgen sözleni, aytarday, köp qollamay. Arap, orus tilden gelgen sözleni de qumuq awuz tilde söyleygen küyge ariw qıyışdırğan:

Turup bolmay degen ne zat, bu geçe quran oxup hujurada bolajaqman.
Geçe dört de mollanı da alıp qadi cuma mejitge barıp, ortalıqda oltura.
Bir yurtda «Allahnı gerti wakilimen» — dep xalqlağa wirt beregen şayıxnı özlege ustaz da etip, birewler ondan qulluq ala bolğan.
Ustaz, ne boldu? — dep soray murit.
Bir yurtda, bir qaburnu üstünde, bir şayıx zyarat açğan.
Yolda barağanda mutalimni qıçıw eşegi öle.
Munkar-nakir maläyik ölüge azap berip tura çı, olanı aqırağanın eşitmeymusan, — dey.

Bu geseklerde qollanğan sözleni tilden taya turağanları köp. Olar qumuq tilni ariwlügün artdırağan, bay etegen sözler edi.

Ayawnu, Nuhaynı tilinde şolay sözler köp yoluğup qalmay, olar söz yerinde qollanıp, ariw ağımğa tüşüp, qumuq tilni bay da ete, xalq tiline yuwuq da ete.

Ayawnu asarlarındağı bir tamaşa aytılışnı kultura darajasın ünlükler de götere, aytılışnı, şeksiz, gerti ete, çeberligin götere. Ünlükler tamaşalıq etiwnü, saqlıqnı, qayğırıwnu, hökünüwnü, buyruqnu, buwarıwnu, süyünüwnü añlatağandan qayrı, laqırnı yırılma qoymay, awuz tilni yımışaq ete, qattı ete, xalq tilinde qollanağan sözler bulan yanaşa qollanıp, asarnı tilin xalq awuz tiline yuwuq ete, qujurlu ete, çaqırıw sözler bulan yanaşa gelip, laqırnı yürütegen cawapçını laqırnı başlağan gişige yuwuq ete.

Wollah, qurdaş, tutmasman xari, — dep qaçıp getip qala.
Hirit-hirit, hay naccas, — dep bir yaqğa tayıp yibere.
Hey camyat, sizge pisirewüm yoq.
Wa! Porsuq! Çıqsana yarmaküge barayıq.
Porsuq: ahıy-ahıy, — dep yılap yibere.
Bolaman: wa, wollah, watallah, şu göregen çaqı awlaq tülkünüki, — dep ant ete.
Salam aleykum, saban yaraşsın!
Waalaykum assalam, sawbol! Qaysılaydır, Ayuwaqay?
Ha, bilemen, Yuwan degen hawçu.
Birazdan «oho» dep tawuş bola.
Hayt dosum, palança, — dep, — bir qızğa hayt yibere.
Hey, hey, o çu qoçunu dosu, hayt berip qoyamısan? — dey.
Way-way! — dep çığıp gele.
Hı, yuwuqlarım! Haribiz bir yoldan geteyik.
Yaxari, siz de qaydan geldigiz munda: kökden tüşdügüzmü, yerden çıqdıhızmu? — dep soray.
Aleykum salam, sen xoş geldiñ, qonağım.
Wöre, bu da salam ayağıñ.
Qonaqnı hınqı-mınqı, kabı-nazlanıwu da bolmay, qağıp xomuznu da alıp, çertip soğup yırlap yibere.
Ha-a, olaymu, — dep bir atılğan küyde qalanı qabat-qabat barularını ari yağına tüşe.
Oho-hoy! Tabiat da meni yanım boldu.
Ew-w! Nege bolmadıñ, osal, bir zat etim de? — dey.
Hay-hay, ulan! — dep gelip qapunu aça.
Oh, üyüñ yığılmasın seni!
Mah, dür busañ! — dep Qara dew qolundağı çoqmarın örge göterip, başından üç keren aylandırıp, Qızıl nartnı töşüne qarap urup yibere.

Ayawnu yomaqlarında, xabarlarında ünlükler çaqırıw sözler bulanda, gesekçeler bulanda özünü türlü-türlü hislerin añlatıp qoymay, olar xabarlanı aytılışını maʼnasın gengleşdire, aytılışğa açıqlıq bere, asarnı çeberligin artdıra, tamaşa qujurlu ete. Bu har maʼna bölük — ullu baylıq, ullu xazna, praktika darslağa ullu qoşum material!

Ayaw Akawow xalq aytağan küyde aytıp turmay: ol sözleni inçe maʼnaların taba, sözlege yañı formalar qoşa, yañı sözler yarata, şolluqda, adabyat tilni de baylıq dazuların gengleşdire.

Onu yañı sözleri, söz tağımları, cumlaları qumuq til kulturasını xazna bulağı deme yaray. Marjan şınjır qumuq til Ayawnu asarlarında, ayrıça tolumlu wa çeber görüne. Ayawnu teñleşdiriwleri, suratlaw sözleri ötesiz ariw, geng maʼnalı. Suratlaw sözler bir gesekde, bir oyda birinden-biri güçlene turup, ör darajağa yetişgen: oylaşmasday tağımlı, oylaşmasday maʼnalı, marjanlarday çeberli.

Bir bolğan, bir bolmağan, günlüknü gümezidey gümez bitgen dünyada, günnü güñürt yarığı da tiymeygen yerlerde; insanlar gözyaşları bulan betin-qolun cuwağan ellerde, sutur gözlü, aççı sözlü, añar tanawlu, emmek talawlu, qanlı tırnaqlı, uzun quyruqlu, qarım qarqaralı, biçilgen tişli, piç yürüşlü…

(«Toğuz başlı Ajdahanı öltürgen nart Esenbolat»).

Harisine qoşumlu takrarlawlar, esde yoqda takrarlawlağa qoşulağan awuz tilli sözler, esgilengen sözler suratlawlanı toltura yürüy.

Har zamanda, birzamanda, innırlar dögerek zamanda, çerenler dörtgül zamanda, qapçıqnı awzu kiyiz zamanda, qarğanı awzu müyüz zamanda, oraqlar orağan zamanda, ormanlar qurup qalağan zamanda, bir açlıqda, bir toqluqda…

(«Qızıl nart»).

* * *

Tawları talğır-talğır ormanlıq, tüzleri tuzlu-tüpsüz batmaqlıq, yarları yarqıç-yarqıç yarmaqlı, suwları süyrüm-süyrüm yırmaqlı, etegi deñiz, eni qol, üstüne barma tüşgenge, bek qıyınlı bir yol…

* * *

Inci-marjan qaşları, Almas, yaqut tişleri Türlü yemiş bawları Bal şerbetli suwları.

(«Arslanmurzanı qızı Eltizerxanımnı almağa süyegen Aüwbek»).

Bu söz tağımlanı, bu suratlawlanı başğa tilge göçürmege yamanoq qıyın. Çaynı bir sukaradan başğa sukarağa tögegende, neçaqı ustalıq bulan aylansa da, ağılmay qalmay, soñ da çay suwuy. Ayawnu asarların göçürgende de şolay bolmas deme qıyın.

Ayaw Akawow az söznü güçü bulan, esde qalarday suratlaw etip, şo suratlawğa xalqara renk berip bajara.

Masala, «günnü güñürt yarığı da tiymeygen yerlerde, insanlar gözyaşları bulan betin-qolun cuwağan ellerde…».

Ayawnu asarlarında suratlaw şo darajada çı, asarnı bir gesegin artına yerli oxup bolmay, ajayıplıq etip, soñ oxuysan qalğanın.

Misal uçun, Qızıl nartğa süyüngen tabiatnı şatlığı bulay:

Xum xars urup, suw biyip, Suw xars urup, xum biyip, Yer xars urup, yel biyip, Yel xars urup, yer biyip, Taw xars urup, tüz biyip, Tüz xars urup, taw biyip yibere.

Asarlanı başlanağan küyü yıraw barmaq çertip ağaç xomuzun küyleygenge oşay. Hasili, aslu ahwalatlağa bağıp soqmaq sala, yol izley. Bu xalq yomaqlanı merdeşi: «Bir bolğan, bir bolmağan…» Ayaw da köbüsü gezik şo cumladan başlay, soñ busa igitlerin suratlay:

…Güren-güren dünyanı gürülleygen ginniginde, qat-qat boylu, qar saqallı, buz tonlu, qonaq barma süyegen, qonaq gelgenni süymeygen Suwuqmurza degen birew bolğan.

Özü yaratğan sözler de, söz tağımlar da, suratlaw sözler de, tamaşa qarşı salıwlarda qumuq til kulturasını baylığı deme yaray. Şolanı başğaça tamaşaların ayrıça görsetme tüşe. Şolay söz şınjırlar köbüsü takrarlanıwlar bulan başlana:

«Har zamanda, bir zamanda…»
Bir bolğan, bir bolmağan: boranı bulutlanı buzlatağan, suwuğu yilikni sızlatağan, qayğısı deñizleni qaynatağan, zulmusu tişleni qıjıratağan, qarañı zulmat, çars tumanlı ellerde, insanlanı qarğışı bulan qaralğan, dew qarqaralı, eşek haqıllı, yabalaq gözlü, aççı sözlü, qapçıq burunlu, kiyiz qulaqlı, xortma tamaqlı Qara dew bolğan.

Ayaw özünü asarlarında tamaşa-tamaşa söz tağımlar qollağan, olar aytılışnı bek qujurlu ete. Şo söz tağımlanı arasında qumuq yurtlarda yoluğağan, awuz tilge xas aytılıwlar da az tügül.

Bu zaman sabançını yüregine çiylik gelip, üyüne qaytıp oylaşa.
«Üç günden Qoysuwnu yarların sıdırıp geltirmesegiz, men sizin terilerigizni sıdırarman», — dep getip qala.
Sen yarlanı soyup berseñ, biz de sıdırıp terilerin alıp berirbiz, — deyler.
Şular teriler, Toqay yibergen sağa şulanı erikge de salıp, iylep, sırıp, tigip, ton etip yiber, — dep.
Dorbanı çaqa taşdan tolturup, awzun da baylap, alıp gele.
Şu terekge neçe balta urğansan, neçe uwaq çığartğansan? — dey.
Sen Köstekden çıqğanlı atlarıñ neçe abat alğan wa taçankañnı degerçikleri neçe aylanğan? — dey.
Hali ağalaşıp qarayıq.
Qapğunnu yessi gelse, arçıp alır teriñni.
Men şundan başlap tüşmege tawakel etmeymen: sen meni göterip çığar.
Ayuw duwlama qaray.
Terkeme köpürnü yağında qarax çığıp turağan bir endireyli qoyçu da bolğan.
Ölmey qaytsaq, qaytıwda da şu yerde qarşılaşırbız, — dey.
Sariyek yılanlanı güyşeygenine tıñlayman.
Suwuqmurza, bular gelegenni bilip, suwuğu sıntaşdan ötegen, tawuşu dünyanı titiretegen ağulu boran, aççı yel yibere.
Aüwbekni eltip qamalğan qalasını qapusunu tübüne tığıp qoya.
Gezegenni gezegi bulan, toburğunu qara özegi bulan, emenni aşı bulan, tawlanı taşı bulan, deñizni suwu bulan, zahrunu uwu bulan, sağız sılap sazı bulan, Aüwbekni hazı bulan, tegenekni tili bulan, qonaqnı tili bulan etgen qalalarımdan quru qaldım.
Ne bolsun, şu seni qızlarıñ, üçüsü de birigip, meni töbelep, göresen, şulay qaburğalarımnı uwatdı, — dep yılap toqtay.
Dorbanı içinden çıqğan ullu çapqı biçaqnı tabup alalar.
Cinçi qatın şam çırağın yağıp, öksüz müyüşge bağıp, tamğa üç keren qağıp, qısğaça bulay cawap bere.
Obur Enem bile, eger Tabuldu qaytsa, on günden geçikmey qaytmağa gerek.
Qılanğan qılıç yimik, sınalğan asil qılıqlı, biyik kökdey begigen güçlü namuslu, üttü gözlü, saq qulaqlı, bolat töşlü, arslan yürekli.
Ajdahanı tuwrap, ullu geseklerin qomursğa süyrerdey etip taşlaylar.

Qumuq tilni imkanlıqları Ayawnu tilinde ne darajalağa da çığa. Ol sözleni, söz tağımlanı şınjır etip, zañırtıp, marjanlarday oynata. Birew de es etmesdey sözleni bir-birine tağıp, tamaşağa qalarday, söz ağımlar ete. Onu yomaqlarında sözler yazılıp qalmağan, olar söyley, olar qoñuraw yimik sesgendire.

Qadi ortalıqda biyip, maqar dandirekni yimik uyup qala.
Camyat, balta alğanı balta alıp, bel alğanı bel alıp, yarlanı yemirilte, taşlanı sürlükdüre, netse de sıdırıp bolmay, ekinçi günge çığıp, güp-güp bolup oylaşalar.
Tabuldu, özünü adatına göre, har gün hawğa yürüy.
Günbatışda bir abzar gördüm, içinde ullu bir terek bar, terekni tübünde bir bulaq bar, çığağan suw xomuz-tep bolup soğulup tura, terekni yapıraqları xars ura, butaqları biyiy.
Xalqbolat ala-saladan, Qabanxannı başın qılıç bulan çabup öltürgen.
Oktäbrxanımdan tuwğan, Xalqbolatdan bolğan ulanman.

Qopduruw Ayawnu asarlarını qumuq adabyatda takrarlanmayğan belgisi bolup, özüne xas tamaşalıqların arağa çığara: olar öz-özlügünden başğa aytılışnı güçlendiregen wa çeberleygen sözler bulan toplaşıp yürüy; qumuq tilde hali bolğunça aytılmağan, birew de eşitmegen qopduruw-halişlik baylamlar arağa çığara; birinden-biri yaxşılıqğa yada yamanlıqğa sözleni camlaşdırıp yañı sözler etip, hallanı, xasyatlanı suratlay; maʼna dazusu geng sözleni, qılıq suratlaw sözleni qarşı sala; inanmasday hallanı, harakatlanı qarşı salıp inandıra, qırıyındağı sözleni güçü bulan qurşama bolmayğan sözleni qurşata; qopduruwğa cıyılğan sözler bulan şınjırlar ete yürüy; qumuq tilni zor baylığın, çeberligin qopduruwğa cıyılğan sözler, söz tağımlar bulan görsetip qoymay, tilni bay ete, çeber ete yürüy; aytılışnı maʼnasın teren ete. Şolluqda, qumuq tilni bay türk tillerine qoşa, tarix kanzilerin terenleşdire yürüy.

Ajdahada zulmu etmek, ölüm caza bermek, edepsizlik, uyatsızlıq, wahşilik, qılıqsızlıq başındağı tügünü sanawundan köp bolsa da, rahmu, adillik, namus, yah, edep — şu zatlar biri de Ajdahanı qarqarasında barmaqdan aylanmağa çaqı da bolmağan.
Buzlağan deñizleni buzların çartlatıp, tübündegi tuzlu suwların çaçıratıp, tawlanı-taşlanı qartıllatıp, köknü yüzün köküretip, yerni yüzün ökürtüp…
Uzatğanda, dünyadan qulaçı aylanağan uzun bilekleri bulan köknü yüzün qaplağan bulutlanı cıyıp quçagjına alıp, Şirşow batır «taşday qattı, tawday qalın buznu urup, ayası bulan yaya»…

Qopduruw bir de eslemesdey küyde, qarawullanmayğan küyde yerlerden alına.

Qopduruwnu güçlendirmek uçun Ayaw sözleni formalar qoşup da, qoşmay da takrarlay; sözleni ne türlü belgilerin de arağa çığara wa olanı xonşu sözlege usta baylay:

Gezegini gezegi bulan, toburğunu qara özegi bulan, emenni aşı bulan, tawlanı taşı bulan, deñizni suwu bulan zahrunu uwu bulan, sağız sılap sazı bulan, tegenekni tili bulan…

Harakat maʼnalı işlikleni qollap da qopdura:

Soğula xomuz, qağıla tep, yapraqlar xars ura, butaqlar biyiy.

Halişlikleni takrarlay, har yañı takrarlanıw güçlendiregen sözler bulan bezene:

Awzuna yüllesin de xabup, lapaça ton yimik yelkesin de göpdürüp, yabağı mıyıqların birin örge, birin töben de bura turup…
Tawuşunu güçünden tawlar bir-birine urunup uwalıp, içindegi sın taşlar çartlap-çaçırap, kökler ökürüp, yarlar qartıllap, deñizler tolqun taşlap, qazanlar yimik qaynap yibere.
Ajdahanı cinli çeriwlerin yel borayğan xumnu çañı yimik buraçalap-buraçalap alıp, yaq-yaqğa taşlap, sal-süyeklerin ayaq tüpğe salıp taptap, tawlanı tarmaqlarından, tüzleni ayazlarından qan özenler aqdırıp, gertiden de saw dünyanı tamaşağa baqdırıp qoya.
Yaman küyde açuwlanıp, açuwunu güçünden açığan xants yimik pışğırıp, cıyrılıp, cirgençik tüsge de girip, tawlarday başların da göterip, anaqlarday awuzların da açıp, arqalıqlarday tillerinden zahrulu uw, gözlerinden uçğun otlar da çaçıp, ayağı basğannı gözü görmey, gözü görgenni ayağı basmay yaman küyde qazaplanıp, altı sanı bulan azaplanıp, dünyanı bir yağın qara tütün aldırıp…

Oylaşmasday söz tağımlar: ayağı basğannı gözü görmey, gözü görgenni ayağı basmay yimik formalar, qopduruwnu dağı da bek qopdura.

Üçünçü betdegi mülk forması (-ı + -n) takrarlanıp da qopduruwnu da güçlendire, bolağan işge söylewçünü qarawun da görsete, ohar yuwuq da ete; -lar forma köp busa da, sansımayğanın görsete:

Özünü çeriwlerin de, ajdahanı börülerini qarşısına arslanların, enemlerini-albaslılarını qarşısına arnawutların wa alpawutların, kikimawların-qarğalarını qarşısına qaraquşların-qarçığaların, suwtüp xortmalarından aylanıp yüzegen yüzüwçülerin…

Ayawnu asarlarında teñleşdiriw ötesiz qujurlu yürüle. Birde de eslemesdey teñleşdiriwler asarlanı canlı ete, olanı maʼnasın teren ete, tilini çeberligin artdıra. Teñleşdiriwü xalqğa yuwuq. Teñleşdiriwlerden tüzewlü paydalanıp bajarağanlıq — yazıwçunu aslu çeberlik alatı bolğan ekeni Ayawnu asarlarından görünüp tura.

Ayaw aslu halda yimik degen söznü qollay. Şo söz neçe türlü bek tamaşa sözler bulan cut bolağanına qarama yaray:

Qadi ortalıqda biyip maqar dandirekni yimik uyup qala.
Abanı art etegini qat-qatından girip, yerden suwurulup çıqğan qazıq qadi aylanğan sayın abanı etegi bulan yelpillenip, çançelekni qanatları yimik aylana bolğan.
Qalaç aşalğannı bilgende, tülkünü qulağı eşekni qulağı yimik töben sallanıp qaldı.
«Hali buzlatıp müyüz yimik etip qoyayım çı», — dep çatırğa gire.
Suwuqmurza: «Ondan sağa qaytıw yoq dep, buzlanı beşik yimik çayqaltıp, harsillek yimik harsilletip, buraw yimik buralandırıp yibere».
«Tegin-tegin giriw bolmas» dep, buzlanı tirmenni elegi yimik atalap çatırğa gire.
Suwuqmurza qaray: oymaqlanı içinde altın yüzüknü almas qaşı yimik yırtıllap, ullu stol da qurup, özlerden tamaza da ayırıp…
Gemeler biçaq bişlaq gesegen yimik, buznu gese turup, Suwuqmurza yetişe.
Qursaqdan nasibiñ bar eken: stolumnu tolu zamanında ajjalğa talaw yimik qarşı geldiñ.
Aüwbek bir zatda aytmay, atılıp eretura, awzuna yüllesin de xabup, lapaça ton yimik yelkesin de göpdürüp…
Tüşü bulan bay bolup, tülü bulan şay bolup, qar bulan qan qoşulup, buzlap külte yimik bolğan mıyıqlarını üstünden qolların sıypay.
Suwuğan haqılını üstüne suwuq qıraw da salıp, aldındağı gün oçaqdan tüşürülgen şorpa yimik suwup qala Aüwbek.
Siriw-siriw qarğaların wa suwtüp xortmaların — barın da cıyıp, aşatıp-içirip, quturup, ala-saladan sam yel tiygende yimik alaslandırıp, sorawsuz-sorğusuz geçeden ertenine yelikgen yel yimik etip Esenbolatnı üstüne oñarıp salıp yibere.
Siz ot-yalın, ala-topan yimik bolup aldığızğa qarşı gelgen zatnı da taptap-yançıp, ot salıp yallatıp…
Esenbolatnı çeberli çeriwleri, Ajdahanı cinli çeriwlerin yel borayğan xumnu çañı yimik buraçalap-buraçalap alıp yaq-yaqğa taşlap…
Esenbolat çığarğan ala-topannı güçünden, taw artı yerli Ajdahağa urunup, tamğa tiygen qar xola yimik çaçılıp gete.
Esenbolatnı tawuşunu güçünden tawlar bir-birine urunup uwatılıp, deñizler tolqun taşlap, qazanlar yimik qaynap gete.
Oñup-ösüp Andi taw yimik bolup Arslanmurza qala, oñmay-ösmey, beti bişgen mişik yimik bolup Aüwbek qala.
Ajdaha awuzlarından yanıwlu yalın, añar tanawlarından tumannı yimik qaynar pus yiberip, özünü qolundağı insanlağa günnü yarığın tiymege qoymay güñürt etip saqlay bolğan.
Esenbolat, atawlar çaqı adilli, Edil yimik erkinli, tüz awlaqlarday tüzlüknü yessi, qılanğan qılıç yimik sınalğan asil qılıqlı… gök deñizleni içindegin de, gök bulutlanı üstündegin de bir yimik göregen üttü gözlü bir nart.
Men har zaman insanlığımnı yürütegende yimik, sen de nagäh mağa taba yanda ajdahalığıñnı yürütseñ, o zaman dosluğubuz çaqı yüz pay duşmanlığıbız bolur, bizin arabızda, — dey.
Şo tawuşnu güçünden Aüwbekni suwuğan haqılını üstündegi suwuq qıraw da irip, labizini yimik bolup art yanı da yibip, sah-sah etim gerip gözlerin de açıp, dörtde yaqğa qaray.
Qarağanda ne göre: ekide qoluna tamurların da suwurup alğan ullu çınar terekleni de tutup, batmaqlıqnı üstündegi ullu walğa da minip ere de turup ajdaha-buw yimik ökürüp turağan Arslanmurzanı göre.
Qoluna bir müyüzler yimik zatlar tiye, çırmap tutup, tartıp yibere.

Şolluqda, qumuq tilni ör darajadağı ustası, yırçısı Ayaw Akawow özünü asarlarında yazıw esdelikde yimik awuz yaratıwçuluğun asırap-ayawlap saqlap qoymay, olanı har türlüsün toltura, qujurlu yerlerin dağı da toltura, özü yaratıp, olanı dazuların gengleşdire. Demek, onu tilini dazularında qumuq söz baylıq olay da, bulay da göçüp turmay, yañıra, yañı-yañı sözler, söz tağımlar etile, ariw, bek tamaşa çeberlikler biri-birin toltura yürüy, söz ağımğa sala, esgilengen sözleni xonşu sözler bulan qollap, yañırta, olanı tilde ariw yerleşdire. Ayaw qumuq adabyat tilni awuz til materiallar bulan toltura. Bu awuz tilni sintaksisni üstünde işleygenlege, şkoladağı oxuwçulağa, studentlege ullu xazna. Ayawnu yaratıwçuluğuna zor söz baylıqğa yimik qarap qoymay, qumuq tilni normalaşıwu bulan, qumuq adabyatnı awuz tilge yuwuqlaşıwu bulan qarama tüşedir.

Nurammat Olmesow. Qumuq yazıwçulanı tili wa poetikası. Maxaçkala, 2011

Ayaw Akakew. Müyüzdey Suwuqmurzanı kiyizdey etgen batırlar