Qumuq xalqnı aytıwları wa atalar sözleri nasludan-nasluğa ejelden berli warislikge berile gelegen hikmatlı sözlerdir. Bu cura sözler de xalqnı az kalimalar bulan qurulğan, amma içinde geng wa teren haqıl xazna saqlanağan, qapyası wa tüzewlü ritmikası bulanğı cumlalardır. Bulay bütün cumlalarda xalqnı qılığı, xasyatı (haligi terminler bulan aytğanda, mentaliteti), haqıl-bilim darajası, tarixi de munaman dep açıq küyde görünüp qala. Olarda bırınğı sözler, haligi zamanda qollanmay qalağanları da, köp yoluğa.
Şonu uçun da, har xalqnı aytıwların wa atalar sözlerin cıyıp-toplap, olanı qorup saqlamaqnı maʼnası da bek ullu. Bizin maşğur alimleribiz yaxsaylı Mahammat-apendi Osmanow (1883 y.), Alimpaşa Salawatow (1939 y.), qazanışlı Abusupyan Akayew (1903 wa 1912 y.), birinçilerden bolup, aytıwlarıbıznı alay ariw asırap cıyıp, kitaplarında da basıp çığarğanlar, demek, olanı tas etmeyli, ayawlap saqlamaqnı hayın etgenler wa gelejek naslular uçun da özleni wasyatlarıday yazıp qoyğanlar.
Qumuq aytıwlanı sovet dewürnü yıllarında da cıyğanlar boldu: qazanışlı Bilal Alibekow wa İbrahim İbrahimow, babayurtlu Atay Atawow, botayurtlu Alimxan Tatarxanow wa Arslanbek Hadulow, adiläñıyurtlu Rawza Hajiyewa, köstekli Alimsoltan Qalsınow, cüñüteyli Abdurahim Qaziyew wa İbrahim Kerimow, yaxsaylı Haybulla wa Zyaw Dayibowlar, ötemişli Zalimxan Ustarxanow, endireyli Yaraş Sotawow, haydaqlı Suhmanat Omarowa wa xıylı dağıdalar. Olanı cıyğanlarından birleri basılıp çıqğan, birdağıları busa qolyazmalarda saqlana. Ayrıça kitaplar etip, bizin aytıwlarıbıznı cıyıp, olanı basmadan çığarğanlar ayroqda barakalla sözlege tiyişli; olar — tarğulu Bahawutdin Mamayew ("Sınalğan sözler wa aytıwlar", 1972 y.), cüñüteyli Abdurahim Abdurahmanow ("Aytıwlar wa atalar sözleri", 1983 wa 1991 yıllarda).
Aytıwlardan xıylıları geseklep-geseklep, "Dosluq" almanaxda, "Tañçolpan", "Dağıstanlı qatın", "Qarçığa" degen curnallarda, "Yoldaş" ("Lenin yolu") respublika gazetde wa har türlü rayonlarda çığarılağan rayon gazetlerde de zaman-zaman basılıp çıqdı wa haligi zamanda da çığarılıp tura.
Qumuq xalqnı aytıwlar wa atalar sözler xaznasına tış ülkeli alimler de ahamyat bergeni belgili. İñ belgililerini atın tutup aytmaqnı da layıqlı göremen: olardan majar (weñriyalı) alim Yülius Nemet (1911 y.), qırım tatarlı profesor Bekir Çobanzade (1926 y.), nemis alim-axtarıwçu Bernd Şerner (1978 y.) iñ başlap esge gele.
Ötgen yılda da görmekli ahwalat bolup, bizin ötesiz süyündürdü. Demek, Türkiyada qumuq aytıwlanı wa atalar sözleni eki ullu cıyımları basılıp çıqğan. Olanı birisin Ankara şahardağı ullu uniwersitetini birisini dosenti Çetin-bey Pekajar hazirlep çığarğan. Türkiyanı taxşaharında basılıp çıqğan bu cıyım kitap şaylı ullu ölçewde, 418 sahifadan qurşalğan. Bu işni yaşawğa çığarmaq uçun, bizge belgili türk alim Çetin-bey artıq darajada zahmat tökgeni açıq küyde görünüp tura, munda hay neçik de çığarayım degen nemqoray küydegi yanaşıw birdoqda yoq. Birewüleyine, türk alim bu işine mekenli, salmaqlı küyde, etek çalıp, bel bügüp degenley, özün ullu cawaplıqnı tübünde görüp, tındırıqlı küyde işlegen. Munu ayrıça esgeregenim birdoqda maʼnasız tügül. Bu darajadağı cawaplıq his bizin Dağıstandağı köp-köp alim atlı keslege birdoqda yetişmey. Aytmağa süyegenim, bir giççirek kitapçanı basdırıp çığarsa da, için xata-yañılışdan tıqma-tıq etip tolturup çığaralar, tekstleri köbüsü halda tergelmegen bolup çığa, olay taypa kitaplanı qoluña dağı almağa da süymeysen.
Dosent Çetin-bey çığarğan kitapda bir de xata yoq demege yarayğan küyde, o gerti-ör ilmu darajada etilgen iş. Kitabına qoyulğan at: "Qumuq türklerinin atasözleri. İnceleme. Metin. Dizinler" ("Qumuqlanı aytıwları. İlmu gözden axtarıw. Tekst. Görsetiwçü indeksler").
Kitapnı gökşılt tüsdegi cıltın Tarkowskiy şawxallanı Kapirqumuqda yarbaşnı üstünde XIX asruda qurulğan taxqalasını suratı bezey. Teksti, ozoqda, haligi Türkiyada qollanağan latin alifbanı harpları bulan yazılğan. Demek, qumuqça aytıwlar da şo latin harplar bulan yazılıp berile. Bu kitapda geltirilgen 3006 (üç miñ altı) da aytıwnu barısı da Türkiyada qollanağan haligi türk tilge de bek usta küyde tarcuma etilip de berilgen. Göçürülgenden qayrı da, bir-bir geziklerde, olanı türkçe ekwiwalentleri, yani, maʼna yaqdan bizin aytıwğa tüz gelegen, tek başğaça sözler bulan quruluşğan türk aytıwları da görsetile. Misal uçun, qumuqlardağı "Tegenek çaçğan yüzüm cıymas" degen aytıw-türkçege "Diken eken üzüm toplamaz" dep tarcuma etile wa bu aytıwnu türkçe ekwiwalentin — "Ne ekersen, onu biçersen" dep de geltirgen. Bu meselde kitapnı oñarmaqlıq da axtarıwçunu alimlikde ör darajasını belgisidir.
Çetin-bey qumuqça aytıwlanı harisin sanawlar bulan nomerlep-nomerlep bergen busa da, masala, olanı wariantların ayrı-ayrı küyde geltirmey, bir nomerni tübünde geltire. Misal uçun, "Boyuma göre boy tapsam da, qılığıma göre qılıq tapmadım" degen aytıw da, "Boyuma göre gölek tapsam da, yüregime göre yürek tapmadım" dep, aldağısını wariantın da geltirip, olanı ekisin de bir (674-nçü) nomerge salğan. Olay bolğanda, bu kitapnı içinde, wariantlanı da qoşup sanasa, 4 miñge yuwuq aytıw wa atalar sözleri yerleşdirilgen.
Aytıwlanı latin harplağa aylandırıp beregende, biz hali Dağıstanda qollap turağan kiril (orus) harplardan tüz küyde transliterasya etilgen, heç yerde yañılış yoq. Olanı türk tilge göçürülgen küyleri de yaxşı. Xatalar bek siyrek yoluğa. Misal uçun, birin geltireyim.
"Toraylarıñ toraysa, toğuz elge biyke ediñ" degen aytıwnu türkçege -
"Balalarıñnı balaları össe, toğuz elge soltan bolur ediñ" degen maʼnada türkçe tarjuması bar (№ 2379). Amma "toray" degen söz — balanı balası degen zat tügül, "giççi yaş, ömür yaş" degen maʼnadağı söz. "Biyke" de — soltan degen maʼnadağı söz tügül, "biyni qatını", "biyni qızı" yada "tiştaypa hakim" bolma yaray. Tüzü, başğa sahifada bu söz türkçege tüz küyde göçürülgen — "biyke-prenses, asil kadın" dep (s. 89).
Qumuqça aytıwlanı tarcuma etegende, ozoqda, 1969-nçu yılda Moskwada basılıp çıqğan "Qumuqça-rusça sözlükden" paydalanğanı görünüp tura. Tek o sözlük neçaqı da az kalimanı qurşay, munda qumuqlanı söz baylığında dağı da köp bar kalimalar, ayroqda esgi sözler yer almağan, nege dese sözlüknü ölçewü aytarday ullu tügül. O sayalı da, Çetin-bey aytıwlarda yoluqğan xıylı-xıylı kalimalanı tüz küyde göçürmek uçun xıylı dolanğan.
Qumuq tilde, özge tillerde yimik, xalqnı yaşaw-turuşuna göre baylanğan öztöreçe sözler, xas terminler az yoluqmay. Olanı da türk oxuwçulağa añlatmaq uçun Çetin-bey xıylı zahmat tökgen. Har sahifanı tübünde degenley, olay sözlege qısğaraq bayanlıqlar bergen (şawxal, özden, çanka, çarıq, qaptal, oçar, çögür, baranta, qalmuq çay, kürze, Eney, Abay, tawke, tümen, manat yimik wa özge añlatıwlağa).
Bir-bir tüz añlatılmağan sözler de yoluğa. Birin esgereyim — Asxartaw. Bu sözge "Dağıstandağı bir tawnu atı" dep bayanlıq berile (s.52, 58, 61). Amma bizin geografyada bulay atı bulanğı taw yoq, tek folklorubuzda (aytıwlarda, yommaqlarda, wayahlarda, xalq yırlarda) busa şo bir köp biyik tawnu atı hisapda esgerile. Yañız qumuqlarda da tügül, bir-bir qardaş türk xalqlanı awuz yaratıwçuluğunda da, legendalarında "Asxartaw" degen uydurmalı geografya at yoluğa, misal uçun — üzbek eposda, noğaylarda, qazaxlarda, qırğızlarda.
Kitap tizilgen küy yürekde razilik tuwdura. Aytıwlar alfawitni gezigi bulan berilgen wa onu uçun, izleygeniñ bolsa, onu tapmağa ötesiz oñaylı. İzlegeniñni tapmağa dağı da bek tınç etilgen küyü bulay. Qaysı busa da bir aytıwdağı ayrıça bir kaliması tügül ese esiñde qalmağan busa, kitapnı artındağı "görsetiwçüler" (indeksler) kömek etejek. Onda, bu kitapdağı barı da aytıwlanı içinde esgerilegen çaqı kalimalar harisi görsetilgen, wa şo kälima qaysı nomerli aytıwda tabılajağı belgilengen.
Ondan qayrı da, Çetin-beyni bu kitabını 390-418-nçi betlerinde türkçe-qumuqça sözlük de berile. Demek, bu — gelejekde, inşallah, hazirlenejek ullu "Türkçe-qumuqça sözlükge" alınğan birinçi kürçü abat busa yaray dep yorayman.
Haligi kitaplarda, alyaqda yoluqmayğan yada ötesiz bek siyrek yoluqğan hayranlıqlar tabıla. Misal uçun, munda (357-389-nçu betlerde) "Kalimalanı sıqlığını (takrarlanıwunu) görsetiwçüsü" bar. Demek, bu kitapdağı aytıwlanı içindegi har söz munda neçe keren qollanğanı görsetile. (Bulay "görsetiwçüleni" qurağanda, ozoqda, kompüterleni kömekligi tiyegeni belgili). Misal uçun, bizin aytıwlarda iñ de köp qollanağan söz — "bolmaq" degen kälima eken (har türlü gölemlerde: boldu, bolğan, bolur, bolsa wa özgeleri), qumuq aytıwlarda 589 gezik qollanğan. Aytağanıq, "görmek" degen söz — 99 keren, "tarıq" — 10 keren, "gerek" — 11 keren, "gerti" — 19 keren, "yalğan" — 20 keren, "ekinni" — 1 keren wa ş.b.
Dosent Çetin-bey Pekajar yañız qumuq aytıwlanı, olanı tarjumaların, "görsetiwçü" syahlanı, añlatıw-bayanlıqlanı berip qoymaylı, aytıwlanı ilmu gözden geçirip, olanı üstünde axtarıw işler de yürütgen. Misal uçun, ilmu-axtarıw bölükdegi bir-bir paragraflanı atların esgerip qoysam da, Çetin-bey ne temalanı üstünde işlegenligi belgili küyde görünejek: "Qumuq aytıwlanı haqında etilgen axtarıw işler", "Bırınğı türk tildegi wa Türkiyadağı türk tildegi aytıwlanı qumuq tildegileri bulan teñleşdiriw", "Qumuq aytıwlanı öztöreçelikleri", "Yañı aytıwlar" wa başğaları. Bu bölüklerde qısğaça, tek maʼnalı küyde, muratğa qıyışıwlu küyde çeçilgen axtarıwlar bar.
Çetin-bey özünü bu kitabın ayawlu muallimine — Türk elinde köp belgili alim professor Ahmet Bijan Erjilasunğa bağışlağanı da maʼnalı çığa. Bu professor sawlay türk dünyasında maşğurluq qazanğan alim, qumuq türkologlar bulan da baylawluğun üzmey.
Türk alim Çetin-bey Pekajarğa bu kitabı uçun barakalla aytıp yada yazıp qoymaq azlıq ete dep esime gele. Qumuq xalqğa o har zamanda da ullu hürmeti bulan yanaşğan: qumuq tilni terenden axtarıp, dissertasya yazdı, köp-köp maqalalar çığardı, Türkiyada yaşayğan qumuqlar bulan da yuwuq aralıq tutup, olar bulan dosluq yürüte; aldağı yılda "Qumuq adabyat" degen ullu antologyanı hazirleygende cah küyde özünü ortaqçılığın boldurdu — qumuq folklornu, bir xıylı şairleni wa yazıwçulanı asarların türk tilge çeber tarcuma etip, şo antologyağa giyirip, özü redaktorluq da etip, peçatdan çığardı (2002 y.).
Çetin-bey, Türkiyadağı qumuq yurtlulağa (Ataköy, Yawuköy), ayroqda-aslusu qumuqlardan çıqğan türk professor Cemalettin Aqürekge wa polkownik Tewfik Zeñiñe, özünü barakallasın bildire. Bular kitapnı basmadan çığarılmağına inandırğan, iştahlandırğan, kömek qolların uzatğan "türk-qumuqlar". Köp sawbolsun olar da, Dağıstandağı qumuqlardan da olağa barakalla bolsun! İşlerigiz sıralı, oñ bolsun!
Dostum Çetin-bey, sen Dağıstanğa, özüñnü yuwuqlarıñnı yanına, bayağı, haliden 10 yıl alyaqda bir keren tügül gelmediñ. Tek, dağı neçe gelseñ de, mundağı qurdaşlarıñ, arqadaşlarıñ seni dağı da gözley, birisi de seni unutmağan.
Yañı kitabıñ bek bahalı sawğat — yañız Türkiyadağı qumuqlar uçun tügül, Dağıstandağı qumuqlar uçun da, sawlay türkologya degen zor ullu ilmu tarmaq uçun da görmekli wa salmaqlı kitap. Barakalla bolsun özüñe, taza etilgen muqayatlı ilmu işiñ sayalı!
Opublikowano: KNKO: Westi. Wıp. № 12-14, 2006-2007, Maxaçkala..