Dağıstanda sowetleni hakimligi toqtaşdırılğandan soñ, qısğa boljalnı içinde Babayurtğa rayon sentrnı — respublikanı ullu administrasya quruluwunu — statusu berile. Demek, WSİK-ni 1929-nçu yılnı iün ayını 23-ndegi qararı bulan Babayurt rayon qurula.
Respublika arxiwni wa özge dokumentleni materiallarına kürçülenip, biz bu yurtnu tarixini haqında qısğaraq xabar bereyik.
Kawkaz dawu başlanğınça al waqtilerde de Terik özenni boyu bulan özlege tayanmaq uçun punktlar, beklikler qurulma başlay. Olağa arqa tayap, paça qurumu şo boylarda qonuş tapğan yurtlanı xalqların qısma wa tozma uruna. Şonu natijasında paça armiyanı regulärnıy bölüklerini de, yerli xalqnı da arasında köp türtüşüwler bola. Özleni tawtüp boylardağı pozisyaların bekleşdirmek uçun, general Yermolownu ştabında Qızlar-Çirürt boylardağı bekliklerini aralıqlarındağı traktda (ullu yolda) bir neçe postlar qurma toqtaşalar. Traktnı bizin rayondan ötegen geseginde Dibirow, Qanbolatow wa Qaziürt postlar qurula.
Yaxsaysuw özende köpür qurmaq uçun yer görsetiwge baylawlu bolup birinçiley 1819-nçu yıl esgerile. Şoğar göre, rayon bulan birge, özünü yübileynı Babayurt da belgiley.
1820-nçı yıl paça hukumatında qumuqlardan pristop bolup işleygen biy Musa Xasayew (Usmiyew), Terik bulan Solaq özenleni arasındağı topuraqlanı bir gesegini yesi, özü bulan yuwuqdan tanış birinçi darajalı özden Mahammat Dibirownu çaqırıp, oğar "Yaxsaysuw özenni sol yağasındağı topuraqlanı bir payına, şo özende köpür qurma ixtiyar da bulan, tolu küyde wa warislikge berme de bolağan yoruqda yeslik etmek uçunğu" gramotanı tapşura. Murat traktnı boyunda qurulğan postlar bulan baylawluq tutmaq bolğan.
Dibirowğa giççirek buram wa köpür qurma bajarıla. Şo köpürge de Mahammat köpür dep aytıla bolğan. Köpürnü qırıyında yaşawluq binalar (kazarmalar), tergew etegen başnä, atlar, ögüzler saqlanağan aranlar wa qarawul etiw bulan maşğul bolağan adamlar uçun özgetürlü binalar qurula.
Köpürge yuwuq boyda eki aradağı yurtlardan, otarlardan gelgenler yaşawluq üyler, töleler qurma başlay. Şolluqda özüne Mahammat köpür (post) dep aytılağan yurtğa kürçü salına.
1825-nçi yılda paça Rossiyanı asgerlerini güç etiwlerinden azap çegegen wa Yaxsaysuwnu geçiwünde (Borağan geçiw) yerleşgen başğa qumuq yurtnu — Yaxsaynı xalqı, qıyıqsıtıw-qısıwlağa qazaplanıp, başgötere wa Yermolownu asger bölüklerini ör asger çini bulanğı ekew öltürüle, yurtnu yallatma imkanlığını ullu qorqunçluğu tuwuluna. Özüne qarşı turağanlağa "Kawkaznı tındırıwçu" general Yermolow şolay yanaşa bolğan.
Uzaq qalmay Yaxsaynı awullarını birisi (Zaxawul) tolu küyde dağıtıla, aktiv küyde başgötergenler busa hızarlawlağa tarıy. Yaxsaynı xalqı, makän tikgen yerlerin qoyup, özenni ağımını töben boyundağı geçiwde (Taş geçiwde) yerleşe. Şolluqda yañı Yaxsay qurula. Zaxawulnu xalqı busa dağı da eniş tüşe wa Mahammat köpürnü boyunda — haligi Babayurt yerleşgen yerde — orunlaşa. Munda xalqnı sanawu wa yaşawluq üyler artma başlay. Şolluqda, Yaxsaysuwnu ağımını boyu bulan yerleşgen yañı eki yurt bir-biri bulan baylawlu bola.
Şo zamanlarda, XIX asrunu ekinçi yartısında, tüz boyda eki de özenni arasında amalğa gelgen yurtlar "Duw Terikni" wa örde esgerilgen başğa özenleni taşğınlarını natijasında dağıtıwçu suw alıwlağa tarıy. Ala-saladan bolağan qattı taşğınlar ullu-ullu terekleni, köp qatlawlu laynı, qayırnı tüz boylağa sürlükdüre, topuraq, qayır, xum qatlawlar özenleni yağalarında, butaqlarını tüp boylarında yata. Şo sayalı özenleni ağımı alışına, töben boyların suw ala, batmaqlıqlağa aylana. Şonu natijasında sawlay yurtlar yer yüzünden yoq bola, topuraqlar quruğanda busa esgi yada yañı atı bulan qaytara arağa çığa.
Mahammat köpürnü yuwuq arasında yerleşgen yurt bulan da şolay hal tuwuluna. Yani, har türlü yıllarda onu atı 6-8 keren alışına. Demek, oğar Dibirow awul, Mahammat köpür yurt, Mahammatürt, Esgiürt, Yaxsaytüp, Qaplanowka degen wa başğa atlar berile.
XIX asrunu axırlarına Mahammat köpürnü qıbla boyundağı yerleni batmaqlıqlağa aylanıwu yañı taşğın seller bulan güçlene. Kawkaz daw tamamlanağan zamanda traktnı rolü taya, adamlanı yerlerin alışdırıwu wa yük taşıw toqtala.
Yaxsaysuwnu art-artından (1908-1914 yy.) bolğan taşğınlar köpürnü wa yurtnu bir bölügün suw alıwlağa tarıta. Natijada munda yaşama bajarılmayğan bola. Yurtlulanı tergewü Mahammat köpürnü temirqazıq boyundağı yerleni (üç çaqırım arekde) suw almağan töbeçik bölügüne baqdırıla. Suw alğan yurtnu xalqı muna şu yerge göçme başlay. Baş waqtilerde bu yañı yurtnu mekenli atı bolmay, oğar esgi atları aytılıp tura. Yurtğa yañı at neçik berilgeni belgisiz küyde qala. Dokumentlerdede Babayurt deygen atnı arağa çıqmaqlığını tüz tarxı esgerilmey. Kraynı üyreniwçüler: Q.Qazanbiyew, D.Dibirow, R.Abakarow, M.Satiyew yimik yoldaşlar wa başğaları geltiregen har türlü daliller, pikrular arağa çığa. Tek, şeksiz küyde belgili ekeni yimik, 1760-nçı yıllarda yañı yerde — Xasawürtnu da, Yaxsaynı da arasındağı territoryada Yamansuw özenni sol yağasında — Babayurt degen yurt arağa çığa. Şo yurt özüne Murtazali Qaplanow Baba Seyitow degen adamğa sawğat etgen topuraq gesekde (DR-ni sentralnıy paçalıq arxiwi, 105-nçi fond, ekinçi ofis, D.-32) yerleşgen. Baliki, haligi Babayurtnu atı şo adamnı atı bulan baylawlu bolup amalğa gelgendir.
Eki yandağı giççi yurtlardan göçüp gelegenleni hisabına yañı Babayurtnu xalqını sanawu çalt küyde artma başlay. 1926-nçı yılğa munda yaşawluq etegen abzar-üyleni sanawu 120-ğa yetişe, adamlanı sanawu busa 800 bola. Esgi Babayurtda (Mahammat awulda) yañız 160 adam qala.
Dağıstanda sovet hakimligin toqtaşdırıwdağı ağwalatlar bolşewikleni üstünlügü bulan tamamlanğanda: "Qazaqlar gele!" yada "Bolşewikler gele!" degen xabarlar yurtlulanı rahatsızlandıra. Bir-birine qarşı turğanlanı emissarları, adamlanı kepine-halına taʼsir etmek muratda, gelip-getip terbey.
Özüne mıçığışlar da, yurtnu camyatını wakilleri de qoşulup, Qamış oträdnı başında Zaynalabit Nuhayewiç Batırmurzayew de bulan 1919-nçu yıl ötgerilgen syezdi belgili politika ahwalat bolup toqtay. Qumuq-mıçığış daw-inqılapçı komitet qurula. Babayurtğa Soltansayit Qazbekownu geliwü wa onu inqılapnı, yañı hakimyat qurumnu masʼalasını haqındağı söylewün yurtlular razilik bulan qabul ete.
Sowetleni hakimligi toqtaşdırılğandan soñ, yurtnu yaşawu camyatnı aldında toqtağan masʼalalanı kollektiv qaydada çeçiw bulan alışınma başlay. Olay da, yolbaşçılıq etiwnü wa iş yürütüwnü qaydaları da alışına.
Yurtda sawluq saqlaw punktnu, aptekni (1927 y.), gidrometeostansiyanı (1929 y.), basmaxananı qurulmaqlığı, oxup-yazıp bilmeygenlikni bütünley taydırıwğa baqdırılğan wa başğa işleni başlanmaqlığı yañı yaşawnu alamatları hisaplana. Soñ da, yurtda baylawluqnu uzeli (1930 y.), agropunktnu kürçüsünde maşin-traktor stansiya (MTS) qurula. Yurtnu yuwuğundağı tatawullardan alınıp, toñdurup içegen bulğançıq suwnu ornuna, buraw urup, artezian suw çığarıla. 1936-nçı yıldan tutup, yurtda kinofilmler görsetilme başlay. Şo yıl başlapğı şkola da qurula, 1937-nçi yılğa şo şkola yetti yıllıq oxuw ojaqğa aylana. Şu işler bulan yanaşa, yurtlulanı yaşawluq-madanyat qulluqların kütegen özge idaralar da işleme başlay.
Yurtlulanı yaşaw wa madanyat halın yaxşılaşdırmaq muratlarda çalt küyde yürülgen bu işler yañız bir on yıllıqnı içinde kütüle. Tek, ne amal, alğa barıwda alınağan şo abatlar Ullu Watan dawnu başlanıwu bulan çanalay. 1941-1945-nçi yıllarda yürülgen Ullu Watan dawda bizin Babayurtdan 117 adam ortaqçılıq ete. Watannı azatlığı uçunğu yürülgen dawlarda olanı köbüsü canların qurban ete.
Aradan yıllar gete, dawnu yıllarında bolğan buzuluwlar tezlik bulan ayaqğa turğuzula. Rayonda yerleşgen kolxozlar, sowxozlar ekonomika yaqdan bekleşe, olanı birleri million manatlar bulan xayır ala. İşleni maşinleşdiriw ör darajağa göterile, mexanizatorlanı zahmatına ör qıymat berile, arağa Sosialist Zahmatnı İgitleri çığa.
Respublikada Babayurt rayonnu ekonomika yaqdan ösüwü inqılapdan alda başlanğan ullu suğarıw sistemanı quruluwu bulan baylawlu bola. Şo quruluşda respublikanı barı da xalqlarını wakilleri ortaqçılıq ete. Suğarıw sistemalanı Babayurtda qurulğan uprawleniyesi, şonda işni salınğan darajası respublikanı geng ölçewlerdegi proyekti bolup toqtay.
Soñğu yıllarda yurtnu wa rayonnu xalqını yaşaw halı yıl sayın yaxşılaşa. 1960-nçı yıl bizin rayon sentrda may wa bişlaq hazirleygen punkt işleme başlay. Soñğa taba bu punkt gengleşe, bekleşe wa ör san yanı bulanğı aqqatıqlar çığarağan zawodğa aylana. Ullu zawodğa aylanğan bu predpriyatiye sawlay Dağıstanğa, hatta tış ülkelege de mal yiberegen darajağa yerli öse.
Ullulaşğan kolxozlar wa sowxozlar aşlıqlardan mol tüşüm alağan bola. Şonu kürçüsünde haywançılıq tarmaq çalt küyde gengleşe. Göçüwül haywançılıqdan alınağan produksiya rınoknu taʼmin etegen bola.
Rayonnu yoruqlu yaşawunda dağı da 20 yıl aradan gete. Barı da yurtlarda degenley orta şkolalanı qurulmaqlığın kultura inqılabı bulan teñleşdirme yaray. Babayurtda beş şkola, şolanı arasında axşamğı şkola da iş göre. Şkolalanı bitip çığağan yaşlanı arasında ör oxuw ojaqlağa tüşegenlerini sanawu yıl sayın arta. Bu şkolalanı bitip çığağanlanı birleri, ilmulanı kandidatları, doktorları bolup, ösüwnü ör Darajasına yetişe.
Artdağı eki onyıllıqnı içinde rayonnu sentrı Babayurtda, ambulatoryası da bulanğı rayon bolnisa qurulup, paydalandırıwğa berile. Madanyat qala qurula, özünde sportnu har türlü curalarından respublika yarışlar ötgerilegen sportqala işlene.
Transport kommunikasyalar bulan taʼmin etilgen yaqdan bizin yurt respublikada alda yürüygenleni birisi hisaplana. Onu territoryasından taba respublika wa umumirossiya maʼnası bulanğı yollar öte. Yurt tolu küyde gaz wa elektrik yarıq bulan taʼmin etilgen.
Babayurt yıl sayın gengleşe, onda yaşayğanlanı sanawu da arta. Bussahatğı waqtide olanı sanawu 15 miñge tarmaşa. Yurtnu asfalt tutulğan bir-bir ullu oramları, plitka tutulğan trotuarları, oramlarındağı tazalıq, isbayılıq yürekni quwandıra. Yurtnu ariw etip oñarıwğa baylawlu yürülegen bu işlerde rayonnu bugüngü başçısı A.Hanaqayewni, onu iş yoldaşlarını, rayon sentrnı aktiwini rolü ullu.
Artdağı onyıllıqnı içinde, ülkede başlanğan alışınıwlar, işsizlikni artmaqlığı bulan baylawlu bolup, biz neçaqı süymesek de, rayonnu xalqını cahil taypası ülkeni başğa regionlarına getme borçlu. Şo busa Babayurtnu wa sawlay rayonnu gelejekdegi ösüwüne, sözsüz küyde, ters taʼsir ete. Ozoqda, bussahatğı waqtide tuwulunğan krizis uzaq zaman uzatılma küy yoq. Yañı zamanlar gelir, ösüwnü yañı yoluna bağıp alışınıwlar etiler buğay.
Babayurt respublikanı tüz boyunda yerleşgen, yañız dağıstanlılar uçun tügül, sawlay ülke uçun da açıq. Babayurt, biz sağa üstünlükler wa daimlik cahillik yoraybız!
Opublikowano: gaz. "Yoldaş". 21.08.2009.