Qumuq poezyanı tarixinde Badrutdin — lap da pahmulu 2-3 şairni birisi. Onu başğalardan ayırağan belgileni biri — temasını gengligi, dünyanı ölçewünde (o dünyanı da qoşup) söyleme tawakal etegenligi.
Meni tergewlerim toqtaşdırağan küyde, Badrutdin haligi darajasına yañız pahmunu güçü bulan yetişmegen, ol bek harakatçı, cah, işleygen adam da dür. İşley degende, işge yabuşup da qalmay, yıbawnu da, yalnı da xadirin de bile, tek ol yıbanağanda da, yal alağanda da işleymi eken dep esime gele.
Meni uçun Badrutdinni lap ahamyatlı belgisi — ol milletni qıyının-dertin yüreginden öteregenlik, çeber söznü güçü bulan xalqnı teren qatlawlarındağı ağın-zarın ayan etip, tamaşağa qaldırağanlıq.
- Badrutdin, "poezyadağı uçitellerim" dep kimleni esgerer ediñ? Men qumuqlanı aytaman.
- Başlap, ozoqda, Yırçı Qazaq. Soñ Abusupyan Akayew, Temirbolat Biybolatow. Anwar Hajiyew güçlü lirik edi. Abdulwahap Suleymanowdan men köpnü üyrengenmen. Şarip mağa yañız poezyadan tügül, yaşawdan da dars bergen. Mahammat Atabayewni poezyası da mağa köp taʼsir etgen.
- Aldın yazıwçular yurtlağa, şkolalaha barıp, ullular, yaşlar bulan yoluğuwlar ötgere edi. Adamlar yazıwçulanı görüp-tanıp, soñ olanı kitapların oxuma hasiret bola edi. Hali nege toqtalğan şo merdeş?
- Aldın Yazıwçulanı soyuzunda xalq bulan baylawluq boldurağan propaganda büro işley edi. Hali de bar şo büro, tek o ne iş etegenni birew de bilmey. Şo büro tügül, soyuz özü de ne iş etegenni de bilmey.
- Şoğar soyuznu başın tutğanlar günahlımı yada zaman günahlımı?
- Zaman bir de günahlı bolmay, adamlar bar turup. Soyuznu başın tutğanlar günahlı. Şo adamlar öz borçların kütmeyler. Xizri Şixsayitow Hukumatnı başın tutğan yıllarda ol şo büroğa, yazıwçular komandirowkalağa yürüsün dep, yap-yañı awtobus bergen edi. Bir yazıwçu da minmegen küyde şo awtobus yoq boldu.
- Sen özüñ çü, Badrutdin, awtobus bolmasa da yetişesen qayda da?
- Men qaysı yurtda bolsam da, şondağı şkolağa barmağa alğasayman. Men yaşlar bulanğı har yoluğuwdan soñ özümnü şarşarda kiringende yimik his etemen, tazalanaman. Şo yazmağa da ruh bere.
- Badrutdin, biz bir-birde xalqnı añlaw darajası gerti adabyatnı añlamağa çaqı yetişmey dep bolabız. Xalqnı ör bilimli, dünya adabyatdan añlawu bulanğı, alğa getgen adamları busa milli adabyatgga üstdensuw qarayğan gezikler de az yoluqmay. Şu eki aralıqda şair ne etme gerek?
- Teren bilimli, añlawlu, talaplı oxuwçu, ne tilde yazılğan busa da, ör darajalı, pahmulu çeber asarğa baha bermey, onu oxumay bolmay.
Nege adabyatnı darajası töbenleşe bara? Nege tügül de, hali süygen adam aqça berip kitap çığara. Şiʼru yazıp, kupletler tizip kim de bola, tek çeber asarnı özünü talapları da, darajası da bar. Şolay kitaplar oxuwçunu qoluna tüşgende, o "şulaydır barı da kitaplar" dep hasil çığara, soñ göñülsüz bola.
- Sizin redaksiya da bir-birde osal kitaplar çığara.
- Tüz aytasan, bir-birde bet xatirin etip, yübiley dep, üstdegi hakimlerden buyruq bolup da osal kitaplar çığıp qala. Meni özümnü ayıbımdan da bolğan şolay gezikler.
- Yaxşı kitaplar da köbüsü gezikler oxuma süyegenlege yetişmey qala.
- Aldın ideologya, agitasya-propaganda bar zamanda şo iş yaxşı salınğan edi. Knigotorg, kitap tükenler bar edi raysentrlarda, bibkollektor işley edi.
- Badrutdin, aldın yazağan küyünde yaşayğan şairler bolğan. Aytağanım, sözünden, tutğan yolundan tayışmaylı, canların qurban etgen şairler, dünya adabyatnı aytmağanda, bizde, qumuqlarda da bolğan. Misal uçun, Qazaq, Nuhay, Zaynalabit. Artdağı 90 yılnı içinde gerti sözü sayalı 3 günge sama tusnaqğa tüşgen şairni men bilmeymen.
- Men tusnaqğa tüşmegenmen, tek tusnaqdan çığarmaqğa qol yalğağanman.
- Kimni?
- Kimni deme, neni degin.
- Neni?
- Abusupyannı atın. Abusupyan 1963-nçü yıl reabilitasya etilse de, 90-nçı yıllar bolğança onu atın aytma da yaramay edi. 1991-nçi yılda Hasan Orazayew oñarıp Abusupyannı "Payxammarnı yolu bulan" degen kitabın çığardıq.
- Özüñ girgenmisen bir de çeltirge, hukumat, sistema bulan erişip, xalqnı yaqlap?
- Çeltirge girmegenmen, tek "girgen bolğay edim şu halğa tüşgençe" degen geziklerim bolğan. "Cennetni azabı" çıqğanda, Mahaçqaladağı ullu mejitni yolbaşçılarını birisi İlyas haci belgili bir şairni de kömegi bulan o zamanğı Paçalıq Sowetni Predsedateli M.Mahammatowğa meni haqımda arza yazğan edi. Onda ol meni haqımda "tak nazıwayemıy musulmanin", "neçestiwes", "dagestanskiy Salman Ruşdi" dep yazıp, sögüp elekdey etgen edi. Yaxari, İlyas haci çi meni rayonlum, qumuq. Gelip yanıma, özü añlamayğannı menden sorap, men añlamayğannı mağa añlatıp, laqır etegenni ornunda hukumatdan taba meni taqsırlama qarağan. Şo kağız bulan meni köp injitdiler.
- Artı ne bulan bitdi?
- S.Gusayew masʼalanı terenleşme qoymadı. Ol mağa şo kağıznı da görsetdi. Kitapnı çığarma da mağa ol kömek etgen edi. Yazıwçulanı soyuzu paçalıq sawğatğa görsetgen kitapnı axırı şulay boldu.
- "Cennetni azabına" baylawlu Leonid Parfönownu "Namedni" degen programmasında seni haqıñda İlyas Şurpayewni süjeti de görsetildi. Qısğaça, İlyas hajini yaxşılığından seni kitabıña reklama boldu.
- Dür çü. Rasul Hamzatowiç de şolay degen edi. "Yüregiñe yuwuq alma, Badrutdin. Yemişi yoq terekge taşlar bulan atışmay", — dep meni göñümnü aldı. Şondan soñ Murat Askerow tarcuma etip, "Cennetni azabı" orusça Moskwada çıqdı.
- Badrutdin, men sağa hukumat bulan erişiwüñ bolğanmı, xalqnı yaqlap, yazğanlarıñdan tayışmay, erişip dep sorağan edim. Sen busa hukumat seni xalqnı wakilinden yaqlağan küynü haqında aytdıñ. Misal uçun, oruslarda bolğan Soljenisın yimik paçalıqğa qarşı toqtap turup bolağanlar.
- Biz o darajaha yetişmegenbiz.
- Busa, qıyın sorawlanı qoyayıq. Sizin nasluda, Rossiyanı aytmayman, Dağıstanğa atı belgili şairler köp. 60 yıl bolmağanlanı arasında tanıwlu yazıwçular yoq da yimik. Şairlik kasbunu sizden soñhu naslunu arasında kimge amanat eter ediñ?
- Musa Şixawow, Kazim Kazimow. Bu ekew xalq, topuraq yaratğan, xarşı teren pahmular. Soñ gele Nabiülla Mahammatow, Gebek Qonaqbiyew, dağı da yaşlardan Gereyxan Hajiyew. Bu üçewü de pahmulu adamlar. Tiştaypalardan Supyanat Mamayewa, Gögürçün Atayewa, Ruquyat Ustarxanowa, Zulayxa Atagişiyewa. Şular — toqtaşğan pahmular.
Olardan soñ gelegenlerden — Alpiyat Zakawowa. Gülsüm — pahmulu qız, bir-eki yazıp toqtap qalğanda yimik. Köp az yaza.
- Es etemisen, adabyatda, curnalistikada, ilmuda tiştaypalar yıl sayın artıp terbey. "Yoldaşğa" gelegenler de — barı da qızlar. Munda oylaşma zat bar, Badrutdin.
- Munda qorqma zat bar, Raşit.
- Şo haqda ayrıça söylerbiz. Şairleni sen aytdıñ. Prozaikleribiz barmı?
- Yaraş Biydullayew artdağı waqtide özünü pahmusu barın görsetdi, kitapları çığıp tura, tek sen 60 yıl bolmayğanlanı soradıñ çı. Gebek Qonaqbiyewni masxara xabarları yaxşı. Ol Rossiyanı İgiti Abdulhakim İsmayılownu wa Sovet Soyuznu İgiti Elmurza Cumağulownu haqında kitaplar yazıp bek paydalı iş etdi...
- Dawnu aldındağı 4-5 yılnı içinde wa dawnu yıllarında tuwğan yaşlar — bugünlerde de lap cah, pahmulu, görmekli yazıwçular, alimler, camyat çalışıwçular. Şolanı 60-nçı yıllanı romantikleri, 20 yıl aldın da hali yimik al sıdıralarda edi.
- Bizin naslu — dawnu qıyınlıqların, açlıqnı sezip, erkin yaşawnu, toqluqnu xadirin añlağan naslu. Hali 40-50 yıl bolağan naslu da qıyın dewürden ötdü. Paçalıqlar, politika sistemalar, qılıq, dünyağa qaraw, yaşawnu maʼnası alışınıp, adamlar bek başğa bolğan.
Bizin zamanda şairden aburlu adam yoq edi. Abdulwahap, Atqay, Anwar toyğa barsa, yaş da, ullu da olanı sıylay edi, yırçılar, qomuzçular olanı betlerine qarap tura ediler. Rayonlanı, yurtlanı hakimleri, yazıwçular gelse, barı da işin taşlap, olanı qulluğun küte edi.
Ozoqda, güçlü pahmu qaysı dewürde de, taşnı yarıp çıqğan terekdey, özün görsetmey qoymajaq. Enniden soñ da güçlü pahmular çığajaq dep esime gele.
- Badrutdin, bizde poezya bar, proza az, drama asarlar da zamanda bir çığa. Tek kritika tübüqaradan yoq bolğan. Tarıq da dürmü eken şo kritika?
- Kritika — gerti gözden qaramaq degen zat. Adamnı özüne baha bere busa da, yazğanına baha bere busa da, tüz söz aytılma gerek. Sızlawuqnu yarıp tazalay, soñ o qolay bola. Baylap, yaşırıp yürügen bulan yara saw bolmas. Men köp yaşdan berli de meni kritika etegenge süyünemen. Bir-birewler bizde "kritika" degen söznü tamurundan tüz añlamay. Aldın çeber asarnı peçatdan çıqğança soyuzda arağa salıp oylaşa edi. Şo zaman har adam özünü pikrusun aytıp, analiz ete edi. Köp asarlar qaytarılıp, awtor onu üstünde dağı da işley edi. Hali kim ne yaza busa da, birewge de awara tügül. Şolaylıqda oxuwçu bişmegen, darajası yoq kitaplanı oxup, göñülsüz bola.
Hali men kitap izdatelstwonu direktorunu aldına: "Resenziyasız kitap çığarmajaqman", — dep şart salajaqman.
- Soñ kim yazajaq o resenziyanı? Kimge tarıq şo? Çaqırajaq kitap çığarağan adam Badrutdinni "Teremokğa", bir şişa bite-bitmey turup: "Yuwuğum Badrutdin, yaramaymı şo resenziyanı özüñ yazıp qoysañ", — dejek. Soñ ne cawap berejeksen?
- "Men redaktorman. Mağa pahmulu yazıwçu bulan aşama-içme yaray, tek resenzya yazmağa yaramay", — dejekmen.
- Qısğası, sen kritikanı süyesen. Dürmü?
- Dür. Nege tügül de, kritika najdak kağız yimik zat: awurtdursa da, totun tazalay.
- Haliden 1-2 yıl alda Abdulla Zelimxanow "Yoldaş" gazetde seni kritika etip ullu maqalä yazdı. Şoğar süyüngeniñni bildirmediñ.
- Süyüner edim, eger tüz zatlanı yazğan edi busa.
- Muna başhalar da şolay ayta özleni kritika etse.
- Yoq, yoq. Onu birewler mağa kisdirip yazğan edi.
- Muna, tap şolay ayta başğalar da.
- Yaxşı. Şolay zatnı yazağanda faktlanı tüz qollama gerek çi. Men de yazğanman kritika maqalalar, tek birewnü de menligine tiymegenmen, yalğan da yazmağanman.
- Seniki de — pozisya. Badrutdin, şair bolmaq uçun biraz "awam" bolmağa gerek dey. Gertimi?
- Şonu aytağanlar özler awamlar.
- Köp sawbol. Onu qoyayıq. Hali men eteyim seni kritika. Men bilegen küyde, seni poezyañda formağa artıq ahamyat berilip, maʼnağa tergew yetişmey qala...
- Bolma yaray. Çeberlik de, maʼna da bir darajada bolup bolmay çı...
- Bolmaydır. Tek men aytılağan söznü çeberliginden, ariwlügünden ese onu maʼnasın, gertiligin örge salaman.
- "Ariw sözlerim bitip, gerti sözlerim qalğan", — degen sözlerimni sen bilesen çi.
- Bilme çi bilemen, tek inanıp bitmeymen... Laqırıbıznı uzatayıq.
Barı da qumuq gazet, jurnal, kitap redaksiyalanı bir etip, Milli media-xoldiñ qurma zaman bolğan degen pikru bar. Şo haqda Kämil Aliyewni ullu maqalası da çıqdı "Yoldaşda". Dağı yoğese, har redaktor özü süygen-süygenin peçat etip tura. Hukumatnı yanından da, camyatnı yanından da tergew yoq.
- "Yoldaş" gazet qumuq madanyatnı, adabyatnı sentrı bolma gerek edi. Haliden soñ "Yoldaş" gazet bizin cıyıp, adabyatıbıznı, tilibizni aylanasında paydalı işler yürüter dep men umut etemen. Şolay yoluğuwlar yürülüp de tura.
- Badrutdin, köp sawbol. Seni içiñde qaynap turağan dağı da köp oylar barnı bilemen. Olanı barın da gazetde çığarma da küy yoq.
Axırınçı sorawuma qısha cawap berseñ, tamamlaybız. Qumuq milletni ruh baylığı enniden soñ artar dep inanasan çı?
- Yañız inanıp qalmayman. Şolay bolajaqnı bilemen.
Laqırlaşıwnu etgen wa yazğan Raşit Harunow.
Opublikowano: gazeta "Yoldaş", 1 iül 2011 g.