Anadaş xalqını qısmatı daim de çeber söznü ustalarını baş tergewünde bolup gelgen. Bu yerde dünya ölçewündegi adabyatnı göz alğa tutup da, ayrıça qumuq adabyatıbıznı alıp da köp qujurlu wa ülgülü misallar geltirip söyleme bajarılar edi. Amma bu maqalabızda biz masʼalağa umumi adabyatnı gözünden tügül, ayrı bir şairibizni – Badrutdinni (Badrutdin Mahammatownu) yaratıwçuluğundan taba yanaşma qastlıbız.
Badrutdin haligi dewürdegi qumuq adabyatnı iñ görmekli wa erewüllü wakillerinden birisi ekenlikge adabyat axtarıwçular da, onu qalam yoldaşları da, oxuwçular da tezden mükür bolup bitgen. Gertiden de, haliden elli yıllar aldın qumuq adabyat harakatğa birinçi abatın alıp, ol özünü öztereçe pahmusu, xatı, asarları bulan yañız qumuq oxuwçulanı tügül, özge dağıstanlı wa Dağıstandan tışdağı başğa xalqlanı oxuwçularını da tergewün de tartma, abur da qazanma bajardı.
Badrutdinni çeber yaratıwçuluğunu janr qılıq yanın alıp söylesek, ol adabyatnı bir tarmağına, mekenleşdirip aytsaq, poezyağa amin bolup yürüygenin esgerme tüşe. Poezya tarmaqda busa şair lirikalı şiʼrular bulan yanaşa ölçew yaqdan ullu lirikalı wa dramalı poemalar da yaratğan. Badrutdinni yaratıwçuluğunu tematika yanı da bir renkli tügül. Biz munda haşıqlıqğa, Elibizge, ata yurtğa, xalqıbızğa, onu maqtawğa layıqlı ulanlarına wa qızlarına, Ullu Watan dawğa, namusğa, edep-qılıqğa wa şolay özge ahamyatlı masʼalalağa bağışlanğan asarlanı tapma bolabız. Ondan qayrı da, şair köp sanawdağı masxara-irişxat qaydada yaratılğan ötesiz qujurlu şiʼrulanı awtoru hisapda da tanıwlu. Ozoqda, bir maqalanı içinde Badrutdinni bulay köp tarmaqlı wa geng tematikalı yaratıwçuluğun sawlay qurşap söyleme bajarılmay. Biz munda art waqtilerde şair özüne ayroqda bek ahamyat berip yürüygen bir masʼalağa – anadaş qumuq xalqıbıznı qısmatın çeber axtarıwğa bağışlanğan asarlarına tergew baqdırma süyebiz. Badrutdinni bu masʼalağa bağışlanğan asarlarından «Qumuqnu qumuqğa çeçgen sırı», «Örten», «Alp yüreklim», «Muradowlanı oramı», «Eki yulduz, eki sırdaş…», «Soltanmut» degen poemaların, «Qartqojaqnı salamı», «Arseniy Tarkowskiyni qaburunda», «Qanatlarım baylanğan», «Bizge ne bolğan bugün?!», «Yaralanğan yurt awlaq», «Biz kim bolma gerekbiz?!» degen şiʼruların wa şolay köp özgelerin esgerme bolabız.
Bizin hisabıbızda, şairni qumuq xalqnı qısmatın axtarıwğa bağışlanğan asarların şartlı qaydada eki bölükge ayırma yaray:
1) qumuqlanı qısmatı haqında umumi qaydada söylenegen asarlar. Masala, «Qumuqnu qumuqğa çeçgen sırı» degen poema. Bu taypa asarlanı igiti – bütün qumuq xalqıbız. Bularda awtor sawlay xalqnı qısmatın (nede tarixdegi, nede haligi dewürdegi, nede gelejekdegi) göz alğa tutup söyley.
2) xalqıbıznı ayrıça bir görmekli wakillerini qısmatın suratlawğa bağışlanğan asarlar. Masala, Abusupyan Akayewge bağışlanğan «Örten» degen poema. Bu taypa asarlarında şair mekenli birewnü yada bir neçe adamnı qısmatın göz alğa tutup söyley. Amma Badrutdinni bu asarlarında da şo bir (nede bir neçe) kelpetden taba bütün qumuq xalqnı qaysı busa da bir tarixi kanzidegi (nede kanzilerdegi) qısmatı suratlana.
Badrutdinni qumuq xalqnı qısmatın axtarıwğa bağışlanğan asarlarına xas bolğan bir aslu alamatnı esgerme tüşe: bu taypa asarlanı barında da degenley ol anadaş xalqını talihin söyley turup, belgili üç de (getgen, haligi wa gelejek) zamannı qurşay. Demek, şair qumuqlanı haligi dewürdegi qısmatın suratlay busa da, ol şossahat tarixge de göz baqdıra, gelejegibizge baylawlu oyların da aytıp bere. Tap şo küyde, Badrutdin tarixibizden xabar beregen asar yarata busa, şo tarixge haligi dewürnü gözünden qarap baha bere, şondan bizin dewürge oşaşlı, qıyışıwlu bolup toqtayğan ahwalatlanı, igitleni, dalilleni, bizge özlerden ülgü, dars alma bolağan misallanı tapma bajara. Amma tarixge bağışlanğan asar bolsa da, gelejegibizge baylawlu yaratılğan asar bolsa da, qumuqlanı haligi dewürdegi qısmatı şairni yaratıwçuluğunda iñ birinçi yerge çığıp toqtay. Asrulanı terenine çığıp getegen bay wa igit tarixi bulanğı anadaş qumuq xalqı günden-gün öz tilin, madanyatın, adabyatın, adatların-merdeşlerin, topurağın – hasili, milli özdenligin tas etip barağanlıq Badrutdinni teren oyğa salmay, canın açıtdırmay bolmay. Şo sayalı da ol özünü «Qumuqnu qumuqğa çeçgen sırı» degen poemasında qumuqlanı namusuna tiyip, olanı milli esin ayıqdırma qarayğanday bola:
Qul-qarawaş tügülsen, Tügülsen haqılğa muq. Seni qumuqluğuña Ne bolup qalğan, qumuq?
Masʼalağa baqğan yaqda har qumuqnu tergewün birden-bir güçlendirmek, ittileşdirmek, terenleşdirmek uçun, şair qujurlu wa taʼsirli çeberlik alamatlanı – qopduruwlanı, ritorikalı suallanı – usta küyde qollay:
Sen paraxat yürüysen, Haysızlıq bar yüzüñde. Qaburuñ qazma sama Yer qalğanmı Tüzüñde?!
«Muradowlanı oramı» degen poemasında da, qumuqlanı haligi dewürdegi halın suratlamaq uçun, awtor qujurlu teñleşdiriwleni, qarşı salıwlanı, canlandırıwlanı, allegoryalanı, epitetleni, ritorikalı suallanı taba. Bu asardağı Muradowlanı tuxumunu ruh oramını başında ornalıp salınğan taş surat, canlanıp yiberip, bergen sual milletine az busa da canı awruyğan qumuqnu qulağına neçaqı bola busa da aççı çalına, onu san-sanın titiretip yibererdey halğa salıp qoya:
Yır tuwmay, maqam tuwmay Qarası bar yürekde. Güye nege bolasız Tüye bolma gerekde?!
Badrutdin qumuqlanı milli esin ayıqdırmaq uçun türlü-türlü yollanı axtara. «Bizge ne bolğan bugün» degen şiʼrusunda allegoryalı çeber suratlawlanı kömekligi bulan paraxat, innemey turağan xalqın biraz cımırlatmaq uçun, awtor haligi dewürnü imkanlıqlarından da paydalanıp, özleni milli masʼalaların qastlı küyde çeçme belsengen xonşu milletleni misalğa geltirip bere:
Tawlu eşekden tüşgen, Atın yerlegen Çeçen… Qumuq at açdan ölgen, Salınmay qalıp… biçen.
«Yaralanğan yurt awlaq» degen şiʼruda Badrutdin anadaş xalqını bugünlerdegi neçaqı da buzuq, oñsuz, bek yazıq halın ata yurtunu kelpetinden taba görsete. Şiʼrunu lirikalı igiti hali «aldın cennet bawday ata yurtuna» hatta qonaq alıp barma qorqa, nege tügül de:
Özler-özler ala busa heç edi – Yatlar gelip munda ne hal salmağan! Ot-ormannı doñuz siriw qazğanday, Namaz qılma yaşıl maydan qalmağan.
Badrutdin qumuqlanı haligi dewürdegi halın bir awur awruwğa oşata. Qaysı busa da bir awruwnu saw etmek uçun busa, şonu sebebin (nede sebeplerin) tapmasa bajarılmay. Şonu yaxşı añlayğan şair xalqıbıznı yañız bugünlerdegi awur talihin, «awruwun» esgeriw bulan tamamlanıp qalmay, çeber söznü kömekligi bulan ol şonu sebeplerin de açıp söyley. Qumuq xalqıbıznı iñ erewüllü ulanlarından biri bolğan Temirbolat Biybolatowğa bağışlanğan «Alp yüreklim» degen poemasında Badrutdin şo sebepleni mekenli tarixi misaldan, tarixde bolğan ahwalatdan taba görsetip bere. Açıq etip aytğanda, T. Biybolatow anadaş qumuq xalqını qısmatı çeçilegen inqılapnı yıllarında özüne tüşgen tiziw atlanı da, paytonnu da «qurban etip», «Tañçolpan» curnalnı açıwuna paydalandırğanı esgerile:
Tañ bilingen, Çolpan yoq Sen at oynatğan Tüzde. Paytonun qurban etme Birew tuwmağan bizde.
Qumuqlanı bugünlerdegi buzuq halını sebeplerini birisi şairni «Örten» degen poemasında da axtarıla. Poema belgili alimibiz, yarıqlandırıwçubuz, yazıwçubuz, camyat çalışıwçubuz, tarjumaçıbız, kitap çığarıwçubuz Abusupyan Akayewge bağışlanğan. Abusupyannı yimik qumuqlanı, sawlay dağıstanlılanı ruh madanyatına qoşum etgenleni tapma qıyındır. Amma bolsa bolsun, özü yañı sovet hakimlikni qabul etse de, milletibizni şo erewüllü ulanına sovet hakimlikni birinçi qurbanlarından bolma buyurğan bolğan eken: 1929-nçu yılda tutulup, ol yıraqdağı Kotlas lagerlege sürgün etilip yiberile wa şonda canın da qurban ete. Sovet hakimlik Abusupyannı yañız özün yoq etip qoymağan, onu ruh warisligin de, demek bay kitapxanasın da bolmağanday etme belsengen. Badrutdinni biz özüne tergew baqdırıp söyleygen poemasındağı «örten» degen söznü eki maʼnada añlama tüşe: tar (tuwra) wa geng (göçüm) maʼanalarında. Bu söznü birinçi – tar (tuwra) maʼnası alimni, yazıwçunu kitapxanasın yallatıw bulan baylawlu. Demek, Abusupyannı özünü abzarında onu kitapların ullu araqday etip yallatağannı natijasındağı ot, örten:
Dünyağa ot tüşgendey Yarıq etip dört yannı, Kitapxanası yallay Şayıx Abusupyannı!
«Örten» degen söz ekinçi – geng (göçüm) maʼnasında busa Abusupyannı yimik köpleni yutup getgen, bolmağanday etgen stalinizmni wahşi dewürünü, şo zaman yürülgen qıyıqsıtıwlanı, tüzsüzlükleni bir belgisi (simwolu) bolup toqtay:
Dünyanı qurşap alğan Yaxşı qarasañ enni – Yürekni nürü bulan Ot-yarığı örtenni!
Esgermege gerek: anadaş xalqıbıznı yazıq, buzuq halın söyley turup, şair yatlanı ayıplap, tışdan duşmanlanı izlep aylanmay, bu halğa özler qumuqlar, demek iç duşmanlar ayıplı ekenin taşdırıp aytıp bere. «Qartqojaqnı salamında» awtor şo pikrunu oxuwçusuna asarını baş igitini tilinden taba yetişdire:
İç aradan buzulduq da, tozulduq… Umut sizde – xatabızın tüzlegiz. Qumuqnu heç bir duşmanı bar busa, Onu da öz arağızdan izlegiz.
«Qanatlarım baylanğan» degen şiʼruda da esgerilgen pikru takrarlana, terenleşdirile, uzatıla. Awtor duşmanlar dawlar bulan gelip bizden alıp bolmağan topurağıbıznı wa şolay özge milli baylıqlarıbıznı özübüz qoldan çığarıp qoyğanıbıznı canı açıtıp ayta:
Süyegibiz çartladı – Süyeksiz köp yas etdik. Dawlar almağanların Biz özübüz tas etdik.
Bugünlerde qumuqlanı tarixine baylawlu bolup ne yalğannı da, ne buhtannı da, ne yalayabıwnu da söyleygenler köp bolğan. Sayki, Dağıstanğa çapğın etip gelgen Aqsaq Temirlege, Nadir-şahlağa wa şolay özgelerine qarşı yañız taw xalqlar yabuşup, qumuqlar busa şo ahwalatlarda birdoqda ortaqçılıq etmegende yimik, hatta şo dewürlerde xalqıbız bu topuraqlarda birdoqda bolmağanda yimik görsetme qarayğanlar bar. Badrutdin tarixibizni gerti betlerin yoq etip, şolanı özleni bir mühletlik politika, milli paydalarına qollap görsetme qarayğanlağa ötgen dewürübüzden mekenli daliller geltire turup cawap qaytara. Belgili küyde, qumuqlar tarixde bek ahamyatlı yerni tutup gelgen, Azyanı Yewropa bulan baylağan Ullu Çille yolnu boyunda orunlaşıp yaşağan. Çille yolnu boyunda yaşama, şonu namusun kütme busa kim de bajarmağan, nege tügül de şo yerlerde orunlaşmaq uçun, tarixde bir keren tügül, neçese-neçese kerenler ullu qırğın dawlar yürülgen. Çille yolnu boyunda yaşap gelgen qumuqlar da şo qırğınlarda köp kerenler ortaqçılıq etgeni, özleni topurağın saqlap bajarğanı, «Ullu yolnu namusun» kütüp bolğanı – bular barı da belgili, mekenli tarixi faktlar, daliller. Şo sayalı da «Qumuqnu qumuqğa çeçgen sırı» degen poemasında şair umumi sözlerden, hurra-patriotluq çaqırıwlardan taba tügül, esgerilgen şo belgili tarixi faktdan, dalilden taba qumuqlar tarixde tutğan yerin usta küyde görsetip qoya:
Yıllar, yollar ayıra Xalqnı duşmanın-dosun. Giççi xalq kütme bolmay Ullu yolnu namusun.
Qumuqlar yaşap gelgen Çille yolnu boyunda bolup getgen ahwalatlanı suratlamaq uçun, anadaş xalqıbız munda yammanoq «yatıp aşap», paraxat ömür sürmegenin görsetmek uçun, Badrutdin birewde de heç bir şeklik qaldırmayğan, kimni de inandırağan, mükür etegen dalilleni neçe de qujurlu, tamaşa, taʼsirli, çeber suratlawlanı kömekligi bulan aytıp bere.
«Çille yolnu çılğıyın Tuyaq bulan tarağan – Qaysı yaqdan yaw gelse, Başlap seni tuwrağan…»,
- dep, awtor ana topurağıbızda bolup getgen dawlanı, qırğınlanı suratda yimik göz aldıña geltirip salıp qoya.
«Qartqojaqnı salamı» degen şiʼrudağı «biz sadaqnı salqınında tuwğanbız», «toğaylağa bitgen qamuş qalmadı / duşmanlağa ura turup oğubuz» yimik ör çeber satırlar busa ata-babalarıbız tarixde «yağalağa yawlar gelip» er namus tergelegen günlerde özleni neçik tutup yürügenin, er namusun neçik qoççaq küyde kütüp gelgenin, duşmanlağa neçik qattı küyde qarşılıq bildirip bolğanın, ana topurağın neçik saqlap bajarğanın özlügünden añlatıp qoya:
Toğuz ayda toqsan tiret sesgenip, Tap-tabuna qulaq salıp zamannı, Biz sadaqnı salqınında tuwğanbız, Taşasında toraysaq da sabannı. <…> Qırğıy çeriw quwlarıbız taladı, Barıbıznı unutdurdu yoğubuz. Toğaylağa bitgen qamuş qalmadı Duşmanlağa ura turup oğubuz.
Şair Badrutdinni yaratıwçuluğunu öztereçeliklerinden birin söylesek, ol qumuq xalqnı qısmatın yañız milletni ölçewünde, yañız milli dazularında tügül, geng, dünya ölçewlerde axtarma qast ete. Şo sayalı da onu tuwradan qumuqlağa, xalqıbıznı görmekli ayrı wakillerine bağışlanğan asarlarında Galileyni, Brunonu, Al-Farabini, Nizamini, Nasimini, Rustawelini wa şolay köp özgelerini kelpetleri çığıp gele. Şo kelpetler busa asarlanı içdeligine, ağımına maʼna yaqdan neçe de qıyışıwlu gele. Masala, Badrutdinni «Eki yulduz, eki sırdaş…» degen dramalı poemasında da Yırçı Qazağıbız bulan birçe Şekspirni kelpeti yanaşa berile. Yañırtıw dewüründegi adabyatnı iñ görmekli wakili bolğan iñilis şair qumuqlanı Yañı dewüründegi iñ erewüllü şairi bulan anadaş xalqıbıznı qısmatı haqda oy qura, pikru alışdıra. Asarda Şekspirni kelpeti alınğanı da nehaq tügül. Birinçiley, belgili küyde, Badrutdin bu yazıwçunu eki tragedyasın – «Hamletni» wa «Makbetni» – qumuq tilge tarcuma etip, ayrıça kitap etip çığarğan (Mahaçqala, 1996 y.). Demek, Şekspirni yaratıwçuluğu bulan ol üstdensuw tanış tügül, şonu içine çomulup, neçaqı yuwuq bolup bola busa, şolay tanış. Ekinçiley de, Badrutdinni hisabında, «insanlıqnı wa namusnu yırawu» bolğan Şekspirni qumuqlanı qısmatı haqda da oy qurmağa, şo haqda bizin Qazağıbız bulan pikru alışdırmağa tolu haqı bar.
Adabyatıbıznı klasigi Yırçı Qazaq anadaş xalqı tarığan awur qısmatğa, Qumuq tüzde yürülüp turağan tüzsüzlüklege baylawlu bolup qalam yoldaşı Şekspirge xabar bere. Qumuq tüzge tawdan bir toqtawsuz sürlügüp tüşüp turağan, topuraqlarıbızğa yes bolup bitgen tawlulanı Qazaq «bulğanç taşğın» bulan teñleşdire.
Ona bulğanç taşğın, tawdan gelegen, Saparali qotanımnı yelegen… Yel tınmağan, ariw günler görünmey, Neden eken xarbuzunu zorluğu? Topuraqğa qulluq etgen erinmey, Tawça söyley pastanını urluğu…
Poemada qumuqlanı qahrumanı Soltanmutnu ruhunu kelpeti de arağa çığıp gele, çeber söznü eki ustasını pikru alışdırıwuna ol da qoşula. Bütün ömürün anadaş xalqın birikdirme bağışlağan igitibizni ruhunu soñğu naslulağa haqıl, dars berme, olağa buwarıw etip söyleme tolu ixtiyarı bar:
Taw boylarda awamlıqda teñi yoq Yazıq xalq bar, ölmes uçun açından, Oñay tüşse, urlap adam satağan. Xantaw qalsañ, haplamayğan it yimik, Artdan xapma uyalmajaq. Tawlardan Taşğan gelse, toğuz günden toñmaq bar, Amma Tüzge bağıp o xalq sürlükse, Miñ yıl toñğan bulaqları Qumuqnu Qıyamatda toñmas yimik bulğanar.
Yırçı Qazaqdan, Soltanmutnu ruhundan qumuqlanı yazıq, buzuq halın, awur qısmatın añlağan Şekspir busa, bek ajayıp bolup, bulay dep toqtaşdıra:
Töşügüzge alıp köknü yarığın, günge tuwra qarağansız tuwmadan. Qanığızda inamlıq bar, makür yoq. Deryalarday teren sizin sırığız. Ne ajayıp türlü xalqsız, türk qawum: Miñ yıllardan berli sizge har balah Yaxşılıqdan gelgen, taza yürekden!
Poemanı başğa yerinde busa iñilis şair başğa natija çığara, xalqıbız bir waqtilerde özübüzge xas bolğan tiziw xasyatlanı, merdeşleni tas etgenin esgere turup, har qumuqnu er namusuna tiyip söyleygendey bola, olanı es tapma, ayıqma çaqırağan, milletini haligi buzuq halın tüzlep, nasipli-talaylı gelejegi haqda oylaşma, qast qılma borçlu etegen sözleni aytıp bere:
Qumuq elde almaz xırlı erler yoq Tuwğanlagbrʼa ülgü bolup ösmege. Qıñır qılıç bolup yada majar oq Ters gelgenni oñ yağından gesmege.
Belgili küyde, Dağıstannı başın tutğan bir-bir hakimler sovet dewürde «Topuraq barı da xalqnıki» degen yalğan çaqırıwnu da artına yaşınıp, özleni paydasına qollap, qumuqlanı öz topuraqlarından asta-asta mahrüm ete yürügen. Şolluqda bugünlerde xalqıbız öz watanı bolğan Qumuq tüzde tawdan sürlükgen xalqlardan ese bir neçe kerenlege az topuraqnı yelegen. Qumuqlağa baqğan yaqdağı bu çapğınğa, talawurğa, pakarsızlıqğa yol salğan iñ birinçiley sovet hakimlik ekenni yaxşı añlayğan Badrutdin asarını igiti Şekspirni tilinden taba şo camyat qurumnu arağa çığarğan Leniñe de qapas ura:
Şükür bolsun, bizde Lenin tuwmağan. El arada iñ haqıllı erleni Duşman bilip, bir-bir etip buwmağan. Bulaq suwday toñğan bizin yaşawnu Buzup-bulğap, yüz yıl artğa quwmağan.
Qumuqlağa baylawlu «rahmulu», «sabur», «salamat», «çomart», «canı awruyğan», «çıdamlı» degen xasyatlawlar köp qollana. Gertiden de, xalqıbız şo tiziw xasyatlanı köp-köp kerenler görsete gelgen. Amma milletibizge xas bolğan şo tiziw xasyatlarıbıznı qorqaçlıqğa, osallıqğa teñ etip söyleme qarayğanlar da yoq tügül. Qaysı busa da bir xalqğa (şolay qumuqlağa da) güç ete, yança tursa, saburluq da, salamatlıq da, çıdamlıq da bitip qalmaqlıq bar. Şolar bitse çi, artı qalmağalğa, qan tögülüwge, dawğa aylanıp qalağanı belgili. Şo sayalı da Badrutdin Yırçı Qazaqnı tilinden poemanı bir yerinde bulay buwarıw ete:
Haq zat. Esgi kitaplanı birinde: «Bawtoğaydan aqmay turup qızıl qan, Qumuqnu işi tüzelmes»,- dep yazılğan. Birdağı yerinde busa bulay buwarma borçlu: Biz, qumuqlar, bizin qoysa, qoyğanbız. Qoymağannı gawurlağa baqdırıp, Ters awdarıp, bismillasız soyğanbız. Şolay günleni görerden bizin Allah saqlasın dağı!
Badrutdinni asarlarını igitleri qumuq xalqnı bugünlerdegi qısmatı neçaqı da awur, buzuq, yazıq ekenni añlay, amma olar bir zamanda da çı ruhdan tüşmey. Şo iñ de aslusu, nege tügül de köp qıyınlıqlardan, buzuq hallardan esen-aman çıqmaqlıq bar. Amma, poemanı igiti Şekspir de aytğanlay:
Taxdan tüşgen adamğa köp yollar bar, Ruhdan tüşseñ, dağı yol yoq örlenme. Şo halğa tüşüp qalardan da bizin Allah saqlasın dağı!
Özü Badrutdinde de, onu asarlarını igitlerinde de anadaş xalqıbıznı nasipli-talaylı gelejegine baylawlu qattı inamlıq bar. Şo inamlıq şairni qumuqlanı qısmatına bağışlanğan har asarında, har satırında degenley sezile. İñ de aslusu – şo inamlıq birdoqda kürçüsüz tügül, şo inamlıq xalqıbıznı bütün tarixi barışından özlügünden çığıp gele. Şonu busa şair oxuwçusun inandırağan küyde, onu ruhdan tüşme qoymayğan küyde ötesiz çeber ustalıq bulan görsetme bajara. «Eki yulduz, eki sırdaş…» degen poemasında awtor Soltanmutnu ruhundan, soñ Yırçı Qazaq etegen göñürewden taba qumuqlağa süyünç xabar yetişdire. Asarnı bu yeri İnjildegi bu dünyadağı xalqlanı zulmudan, azapdan qutğarmaq uçun gelejek Mahti tuwmaqlıqğa baylawlu süyünç xabarnı esge sala.
Bir başlap Soltanmutnu ruhundan bildirilgen süyünç xabarğa tergew berip qarayıq:
Cawaplanıp sizin yulduz şawlağa, Şu sözlerim yiberemen sawlağa. Sawboluğuz. Şükür bolsun Allahğa, Yulduzuma şawla qoşğan xabar bar: Qaşğasına Tañçolpandan nür alğan, İgitleni bitiminden yaralğan… Yaş tuwğan dep eşitgenmen Qumuqda, Yüreginde – Ayğazini namusu, Hamletdegi ruh qaynay, dey, qanında. İnşa Allah, milletini menligin Uyatağan cahlıq bolsun canında…
Eger de Soltanmutnu ruhundan bildirilgen süyünç xabarda: «Yaş tuwğan dep…»,- esgerile busa, Qazaq etgen göñürewden bildirilgen süyünç xabarda şo haqda: «Bir yaş ösüp gele, deyler…»,- dep aytılıp, şossahat: «Gertimi?»,- dep de qoşula. Şolay qulaqğa biraz şekli çalınağan soraw salmaqlıq bulan awtor xalqnı haysızlıqnı, innemey, paraxat turmaqlıqnı aldın alma birdağı keren de çaqırağanday bola.
Ozoqda, Soltanmutnu ruhu da, Yırçı Qazaq da esgeregen yaş bir çeber kelpet – belgi (simwol) ekeni añlaşıla. Şo kelpet qumuq xalqnı milli esini ayığıwun qurşap görsete.
Yırçı Qazaqnı göñürewden bildirilgen süyünç xabarğa da tergewübüznü baqdırayıq:
«Özdenleri qulğa döngen Qumuqda» Alpan ayaq erler yimik yürüşlü, Yılqı baqğan asil atday örüşlü. Qır awlaqday yüreginde börü bar, Gözlerinde erkinlikni nürü bar, Qantamuru qalp dewürge dönmegen, Can tamurda özdenligi sönmegen Bir yaş ösüp gele, deyler… Gertimi?
Maqalabıznı tamamlay turup, Sotanmutnu ruhundan wa Yırçı Qazaqnı göñürewünden bildirilgen şo süyünç xabarnı bizge, qumuqlağa, yuwuq zamannı içinde yaşawğa çığıp görmekni yoramaq qala. Nege tügül de, günden-gün yaşawluq halı qıyınlaşsa, buzuqlaşsa tügül, halige heç tüzelmey turağan rahmulu, salamat, çomart, qoççaq xasyatlı anadaş qumuq xalqıbızğa nasipli-talaylı günler köp tezden tiyişli de dür, halal da.
Ağarahim Soltanmuratow, Dağıstan paçalıq uniwersitetni dağıstan xalqlarını adabyatlarını kafedrasını zaweduüşiyi, filologya ilmulanı kandidatı, dosent