Har adam, ergişi bolsun, qatıñişi bolsun, haqılbalıq bolğan soñ, yaşawda özünü yerin tapma qast ete. Yaşağan adam kasbusun özünü ustalığına, hasiretligine göre saylasa, ullu üstünlüklege de yetişme bajara. Dağı da qast etme ilham alğandan qayrı da, kasbusundan, etegen işinden lezzet alma da bola. Ahlüsünden de tüzelgen busa, olay adamğa nasipli dep aytmağa yaray.
Nasipli adamlanı arasına men Buynaksk rayonnu gözel yurtu Ağaçqalada yaşayğan Alxan ağawnu da qoşar edim. Özü de meni bulan razi bolmay qalmas.
Alxan Abdurahmanow 1948-nçi yılda Ağaçqala yurtda tuwğan. Onu ullatası Hasan Abdurahmanow baljibinler saqlayğan, cibinçilikni haqında yaxşı añlawu bulanğı adam bolğan. Alxan ağawğa da, ozoqda, ullatasını kasbusu taʼsir etgendir. 1964-nçü yılda Alxan Abdurahmanow sınawlar ötgeregen stansiyada baljibinçi bolup işleme başlağan. Şo stansiyada işleygende yaş kasbuçuğa «şpanka» ciyeni çeçegine bir sahatnı içinde neçe cibin gelegenni, neçe çeçekde neçaqı nektar cıyıp bolağannı bilmek uçun tapşuruw berile.
Cahil zamanında ötgergen sınawlanı haqında Alxan ağaw tamaşa sağınçlıq bulan xabarlay. «On eki million çeçekden bir kilo nektar (bişip bitmegen bal) cıyıp bola», – dey Alxan ağaw.
– Onu üyleri Ağaçqalanı gözel yaşıl terekler boylağan tawnu üstünde yerleşgen. Abzarını yağasına barsañ, tüpde – terende neçe türlü otlar ösegen, baljibinleni saqlama oñaylı yerler köp bar. Gertiden de, adamlar da aytağan küyde, bulay taza hawası, niʼmatlı yerde saqlanğan cibinlerden taza, gerti bal alınmay bolmaydır.
Alxan ağawlağa meni Buynaksk rayonda lap da taza balı bolağan, köpden berli cibinçilik bulan maşğul, sınawu bulanğı adam dep alıp barğan ediler. Alxan ağaw abzarın hali oñarağan küyde tübüne omuzlu taş tutup oñarmağan. Abzarında saqlanağan baljibinlege oñaylı küyde türlü yaşıl ösümlükleni ösmege qoyğan.
Alxan ağaw 1964-nçü yıldan 1967-nçi yıl bolğunça sınawlar ötgeregen stansiyada işlegen. Soñ, asgerge çaqırılıp, Sewastopol şaharda üç yıl qulluq etip qaytğan. Asger borçların kütüp gelgen soñ, sınaw görsetiw ağaçlıq xozäystwoda işleme başlağan. 1988-nçi yılda busa Alxan Abdurahmanow, Ör Qazanışdağı sowxozğa çaqırılıp, cibinçi hisapda onda zahmat tökgen.
Alxan ağaw cibinçilik tarmaqda köp sınaw toplağan. Ol, cibinçilikni haqında yazılğan kitaplar bulan da paydalanıp, cibin saqlawda, bal bolduruwda köp üstünlüklege yetişgen. Ol cibinbalnı paydasından qayrı da, cibinni xapdırıp, sawluğun yaxşılaşdırıp bolağannı haqında da xabarlay. Alxan ağaw hisap etegen küyde, poliartrit awruwnu başlapğı waqtisinde 300 cibinge, awruwnu örçükgen zamanında 700 cibinge xapdırıp, tolu küyde saw etme bola. 700 cibinni birden xapdırma yaramayğanın, Alxan ağaw esgergen küyde, men de oxuwçulağa esgereyim. Özü Alxan ağaw eki yılda bir keren 1000 cibinge xapdırtaman dep esgere wa bulay dey:
– Cibin xapğan soñ qarqarama güç gele, sawluğum yaxşılaşağannı özümnü qurç, cah aylanışımdan his etemen. Şolay da, gözleriñni göregeni de yaxşılaşa. ekijumalıq cibinni ağusu lap da paydalı dep hisap etile. Balnı har gün, ayroqda yaş yuxlama yatğınça yarım sahat alda yutmay, awzunda bolğan çaqı uzaq qoyup aşasa, haqılını, bilimini ösüwünde ullu paydası bar. Olay da, cibinler boldurağan yañız balnı tügül, perganı, balawuznu (propolis), analıq sütnü (matoçnoye moloçko) paydası dağı da asuwlu.
Qulluq etse, xadirin bilegen canlar
Alxan ağawnu cibin yaşiklerini sanawu 200-ge yetişe. Ol cibinlerden balnı alağan küynü haqında ullu ustalıq bulan xabarlay: «Cibinlege tergewlü yanaşsa, yaxşı qulluq etse, olar – xadirin bilegen canlar. Cibinlerden taza bal almaq uçun paydalı ösümlükleri bulanğı talalağa, biçenliklege, taw betlege alıp çığabız. «Açaqan tala», «Bağdat tala», «Qalqı tala», «Culat tala» – bular barısı da yuwuqdağı talalar. Tek bu yıl yazda, taw betlerde çaq salqın ekenge, abzarda saqlağan cibinlerden balnı qolay aldıq. Ösümlüklege tatlilikni günnü isiwü bere. Gün az busa, cibinlege cıyma bal da az bola.
Bizde, Dağıstanda, analıq sütnü de az boldura, onu sebebi cibinçiler onu alağan küynü yaxşı bilmey. Mende 50-nçi, 60-nçı yıllarda belgili cibinçiler, ilmu qulluqçular yazğan kitaplar bar. Gelip sorayğanlar bolsa, üyretme, añlatma bolaman.
Hali, ozoqda, aldan ese, balnı boldurmağa çetim. Nege tügül, siwilizasya ösgen sayın, cibinge işleme qıyın. Cibin sputnik antennanı tolqununa tüşse, özünü programmasın tas ete wa ne etegenin bilmey ölgünçe aylanıp tura. Tek bizde, Dağıstanda, bal boldurmaq uçun cibinlege aşamlıq baza – ösümlükler, terekler köp. Ondan qayrı da, Kawkazdağı kültüs cibin işleme tınç, yımışaq xasyatlı cibin dep hisap etile. Şolay da, «ukrainskaya karpatka» degen cibin köp bal boldura. Oğar fenomenalnıy dep aytıla. Men esgergen eki de cibinni çataşdırıwda bolğan cibinlege bal bolduruwda «çempion» dep aytmağa yaray.
Cibinni yaşiklerde ösdüregende özleni uçup çığağan waqtisi bola. Tez uçup çıqğanı bişgen, yaxşı işleme bolağan cibin dep sanala. Bir-birde olar, güp bolup, (oğar orusça pçelinıy roy dep aytıla) uçup getip qala. Olanı izlep, tabıp, qonğan terekden cıyıp alıp gelebiz».
Alxan ağaw özü o saqlayğan kültüs kawkaz cibin yaşikleni, betinde torsuz, qolğaplarsız başın açıp, cibin taqtalanı çığarıp görsetdi. Men de, yaşiklege yaxşı yuwuq barıp, surat çığardım.
Alxan ağawğa: «Siz balnı boldurağan qaydalanı yaxşı bilesiz, har yıl neçe kilo bal alasız?» – dep sorayman.
– Balnı neçaqı köp alsañ da, onu barısın da xayır uçun satma yaramay. Nege tügül, cibinleni qışdan çığarmaq uçun bal gerekli bola. Misal uçun, 10 miñ cibinge qışdan çıqmaq uçun 8 kilo bal qoyabız. Ayroqda fevral, mart aylarda bala çığarağan waqtisinde balnı cibin köp aşay. Bir yaşikde busa 5 miñden 50 miñge yerli cibin saqlana. Bir yaşikden köp bolğanda, 20 kilo bal almağa bajarıla. Tek ana cibinler saqlanağan yaşiklerden 5–8 kilo tügül bal alma bajarılmay. Getgen yıl boldurğan bal 800 kiloğa yetişe edi. Aldağı yıl 1 tonnadan artıq bal alğan edik.
Alxan ağawnu esdelikleri
Har qaysı işde yimik, cibinçilik kasbuda da çetimlikler, oñaysızlıqlar yoluqmay qalmay. Ör Qazanış sowxozda işleygen waqtimde bir yıl barı da cibin qırılıp qaldı. Sebebin bilip de bolmay turabız. Desem de, şo yıllarda konserwa zawodğa ot tüşüp, göbük suw bulan söndürgen ediler. Onda qalğan şekerni cibinlege aşatma berdi. Yallayğan otnu söndürmek uçun göbük qollana. Göbükge busa ximya maddalar qoşula. Şonu özübüz yaxşı añlasaq da, ölgen cibinleni analiz etmege laboratoryağa yiberdik. Analizleni hasillerin tüz çığarmay, qaytarıp bizin ayıplı etip yiberdiler. Axırda da, Yaroslawl oblastdağı Rıbinsk şahardağı laboratoryağa yiberip, tüz hasiller çığarıp geltirdik. Biz aytağan küyde, cibinlege aşatğan şekerni ağusunu zaralından qırılğanın isbat etgen soñ, tölewden qutulduq.
Baljibinni xapğanı paydalı busa, telijibinni xapğanı zarallı ekenni barıbız da bilebiz. Alxan ağawnu sınawlarına göre, telijibin üstügüzge qonsa da, oğar qoluğuz bulan tiymesegiz, xapmay.
At tuyağın tay basar
Uyasında ne görse, uçğanda da şonu eter dep ullular nehaq aytmağan. Alxan ağawnu ulanı Cabrayıl da, atası tañlağan kasbuğa tüşünüp, hali cibinçilikni sırlarına üyrenip, qast etip çalışa.
– Cabrayılnı, yaş çağından tutup, harakatçılığı es etile edi. Ol şkolanı da ör qıymatlağa bitdirdi. SPTU-nu da tamamlap, Moskwa institutnu yüristler hazirleygen fakultetin qızıl diplom bulan bitdirdi, – dep, xabarlay ulanını haqında wa bulay uzata. – Giççiden tutup, baljibinler bulan dolanmağa da hasiret edi. Men de oğar purşawluq etip turmadım. Hali abzarda qoyağan cibin yaşiklege men qulluq etemen, qırğa alıp çığağanların Cabrayıl özünü boynuna alğan. Cabrayılnı cibinçilik bulan baylawlu ullu umutları bar. Cibinçilik bulan maşğul bolmaq uçun Türkmenyağa getip işlemege xıyal ete. Bizde cibinçilikge paçalıq yanından köp az tergew berile. Türkmenyada, Yewropada yimik cibinçilik bulan maşğul bolağan adamlağa, iş görsetip bajarsañ, yaxşı qıymat berile. Olar başğa paçalıqdan gelip işleme süyegenleni, tergewler ötgerip, işni bajarağanın añlağan soñ, saylap ala. Cabrayıl şolay tergewlerden ötgenligin wa imkanlıq bolğandoq, çaqırajağın bizge añlatğanlar. Ulanımnı umutları yaşawğa çığar dep esime gele.
Cabrayılğa biz de üstünlükler yoraybız.
Alxan ağaw qonaqlağa özünü «balkümesinden» sawğatlar da berdi. Bulay taza bal mağa az yoluqğan dep aytsam, qopduruw bolmajaq.
«Yoldaş», 21-09-2012