Baxtiyar Ahmatow Mahaçqalada tuwğan wa ösgen. Şahardağı bir nomerli şkolanı bitdirip, Rostow paçalıq ekonomika uniwersitetni Mahaçqaladağı filialında ekonomika fakultetni finans-kredit bölügüne oxuma tüşe. Onu tamamlağan soñ, atı esgerilgen ör oxuw ojaqnı yüridiçeskiy fakultetinde zaoçno oxuy wa, yürisprudensiya kasbuğa yes bolup, diplom ala. Baxtiyar Ahmatownu atı bugünlerde saw dünyağa da belgili demege yaray. Ol tutuşup yabuşuwdan yaşörümleni arasında ötgerilgen çempionatlarda dünyanı çempionu, Yewropanı, Rossiyanı çempionu bolğan. 2008-nçi yılda Pekinde ötgerilgen Olimpiya oyunlarda gümüş medal qazanğan. Üç keren dünyanı kuboguna yes bolğan, eki keren Yarıginni kubogun utğan. Hali-halilerde Baxtiyar Ahmatow "Yeldaş" gazetni redaksiyasında qonaqlıqda boldu. Şondan paydalanıp, redaksiyanı camyat bölügünü redaktoru Baxtiyar bulan laqır etgen.
* * *
- Baxtiyar, sportnu yoluna tüşgeniñe ne sebep boldu?
- Mağa toğuz yıl bolağanda, atam sportnu tutuşup yabuşuw curasın uşatağanğa göre, meni "Dinamo" degen sportşkolağa bergen edi. Ozoqda, şo çağımda sportda meni ne añlawum bolsun? Har gün trenirowkalağa yürüy turup, şoğar tüşünme başladım, yüregim de isindi. Şolay bolmağan busa, baliki, bugünlege yerli sport bulan dolanmas edim. Yeri gelgende esgerip qoyayım, şo yıllardan tutup, bugünlege yerli meni yabuşuwğa üyretgen adam Rossiyanı at qazanğan treneri İmanmurza Aliyew boldu. Men oğar bek razimen, üstünlüklerime de onu bulan birçe ortaq zahmat tögüp yetişgenmen.
- Hali-halilerde Yewropanı çempionatında ortaqçılıq etip Germanyadan qaytğanıñ köp bolmay. Sen bizin üstünlükler geltire turup üyretgensen. Ozokda, sportda bir uta, bir utdurağannı da añlaybız. Tek biz şondan sen altın medal alıp geler dep qarawullay edik. Ne boldu? Şoğar hazirlenme zamanıñ yetişmedimi?
- Tüzü, şulay sorawğa har yerde cawap bere turup da yalqğanman, takrarlamağa süymey edim. Ne eteyik, mağa şonda üst gelmege buyurmağandır dağı.
- Baxtiyar, yaşawuñda seni atıñnı arağa çığarğan ne yimik esde qalğan ahwalat boldu?
- Ozoqda, yaşawda esde qalar yimik mühletler kimniki de bola. Men maşğul bolağan sportnu tutuşup yabuşuw curası Olimpiya oyunlağa giregenni barığız da bilesiz. Şonu uçun da, Pekinde birinçiley Olimpiadada ortaqçılıq etip, gümüş medal bulan sawğatlanğanlıq meni uçun ahwalat da, bayram da boldu.
- Busa, sen şonu natijası bulan razi qalğansan?
- Qaysı sportsmen de yarışlarda birinçi yerni almağa qast ete. Razi qaldıñmı dep soray busağız, barıbız da, Allahutaala bizge ne buyurğan busa, şonu görebiz, buyurğannı da alabız. Ohar şükürlük etip, neçik razi bolmay bolaman dağı? Har kim qast etse, üstünlüklege yetişejek. Men şoğar inanaman.
- Sen busañ da, başğa sportsmen bolsa da, utdurtup qoysağız, özügüznü neçik his etesiz? Yüregigizde oñaysızlıqlar tuwulunamı?
- Tüp boluwnu, utduruwnu "aççı yemişini" tatıwın sezmeseñ, üstünlügüñnü xadirin bilip, ohar tolu küyde baha bermege bolmaysan. Yaşawda har adam bir tüp, bir ör bola. Şonu biz barıbız da bilebiz. Sport bolmay, başğa tarmaqda busa da, çalışağanlağa, işi natijalı bolsun dep, üstünlüklege yetişmek uçun yaşawnu köp türlü çetimliklerinden, qıyınlıqlarından ötmege tüşe. Tınçlıqda örlükler bolmay çı.
- Yaxşı sportsmen bolmaq uçun, adamnı neçik xasyatı bolma gerek? Har sportsmenni, baliki, üstünlüklege eltegen sırı boladır?
- Yarışğa, xalini üstüne çıqğanda onu taktika, texnika yaqdan ustalığı bolma geregi açıq. Sportsmenni qılıq yanını haqında esgere busaq, onu muradın yaşawğa çığarma talpınağan, bek tergewlü, çıdamlı, özünü güçün, imkanlıqların tolu küyde qollap bolağan xasyatı bar busa, şolar üstünlükge eltejek. Ondan qayrı da, sport adamnı çınıqdıra.
- Terrorçular dep, ixtiyarlanı yaqlayğan qurumlanı kulluqçuları xas çaralar ötgerip, bolmağanday yoq etgen cahilleni arasında belgili sportsmenler de bar edi. Köpler sportsmenler tonawçular bolup qala dep hasil çığara. Bir taypanı arasında tuwulunğan şolay oy seni yüregiñe tiymeymi?
- Tüzü, men terrorçular bulan da qatnamağanman. Olanı arasında bir taypa sportsmenler bolğanı da barıbızğa da açıq etildi. Geçingen adamlanı haqında aytmağa ariw tügül. Şo masʼalanı başğa yanına tergew etme süyer edim. Ozoqda, sawluq bulan saw-salamat yaşamaq — bizin uçun bir borç. Respublikanı yolbaşçıları yaş naslunu yañız sportğa tartıp, şo tarmaqğa tergew berip qoymaylı, olağa iş yerler de ete busa, yaşaw şartlar boldura busa, şo masʼalä da çeçilejek edi. Har kimge paydalı zahmat bulan maşğul bolma imkanlıqlar yaratılsa, olanı tarıqsız işlege qoşulma çolası bolmajaq edi. Şo qaydada iş görülse, yaş naslunu oramnı taʼsirinden saw-salamat yaşawğa qaytarma bolajaq edi.
- Sen "Yedinaya Rossiya" degen partiyanı yaş naslu qurşalğan bölügüne de giresen. Partiynı ortaqçısı bolmaqnı maʼnası barmı? Partiyalar köp bolğan uçun da, olanı xalqğa paydası tiyemi?
- Partiyalanı köplügü lap da aslu masʼalä tügül. Olanı san yanına, işin yürütegen qaydasına ahamyat berme tüşe. Göz alğa muratlar tutup, arağa masʼalalar salğan uçun bolmay. Olanı barın da yaşawğa çığarma, camyatğa iş yerler etme, xalqnı yaşawunu darajasın yaxşılaşdırma da tarıq. Birlerini göz alğa tutağan xıyalları da bolmay, barları olanı yaşawğa çığarma da qaramay. Şo sayalı da, olanı birisi yaxşı, başğası yaman dep aytmağa bolmayman. "Yedinaya Rossiyağa" baylawlu aytsam, onu paçalığıbıznı Prezidenti, Hukumatıbıznı premyer-ministri, respublikabıznı Prezidenti de yaqlay. Açıq etip aytsam, şo partiya bizin paçalığıbıznı, respublikabıznı yüzü demege yaray. Men de onu yaqlayman.
- Siz yaş naslu qurşalğan "Yedinaya Rossiyada" ne yimik işleni toraytasız?
- Biz aslu halda narkotiklege, terrorçuluqğa qarşı çaralar ötgerebiz. Yaş naslunu, camyatnı sawluğun da çınıqdırıp, saw-salamat küyde yaşamağa çaqırabız, propaganda etebiz. Ondan qayrı da, bizin partiyanı ortaqçıları bulan har türlü forumlar da ötgerile.
- Baxtiyar, artdağı waqtilerde xalq arada belgili sportsmenler politikanı yoluna tüşgen. Aytağanım, birleri rayonlanı başçıları bolğan, başğaları özge qulluqlanı boynuna alğan. Xalq arada daim yañız sport bulan maşğul bolup, oğar tergew etip gelgen adamlar ne iş torayta degen oy da tuwulunğan. Yañız sport bulan dolanıp gelgen adamlağa, özünü yolundan tayışıp, başğa qulluqlanı tapşurma tarıqmı eken?
- Şo masʼalanı başğa yanına tergew etgenigizni süyer edim. Misal uçun, rayonlarıbıznı başçıları bolğanlanı alıp qarayıq. Babayurt, Qızlar rayonlardan qayrı, özgelerini yolbaşçıları sportsmenler tügül. Nete, örde atları esgerilgen rayonlardan ese, başhaları türlenip, çeçeklenip, ekonomika-sosial yaqdan ösüp alğa getgenmi dağı? Men yolbaşçıları sportsmenler tügül rayonlanı camyatı artıq yaxşı yaşay, olanı yaşawluq şartları da tiziw dep aytmağa bolmayman, his etmeymen. Şo rayonlarda da xalq uçun iş yerler yoq, yaş naslu ne bulan maşğul bolağannı bilmey. Şo rayonlarda da, başğa, korrupsiya, uruşbatçılıq toqtalıp da turmay. Xalqğa ne yaxşılıq geltirgen dağı başğalar. Adamlanı qısmatın, halın oylaşğanmı ayroqda bizin qumuq rayonlanı başların tutğanlar. Nete, xalq olağa razimi?
Sportsmenmi yada başğa tarmaqda çalışağan adammı dep qaramağa tüşmeydir. Başğa masʼalä, şo bir yerge yolbaşçı etip belgilenegen adamnı iñ başlap haqılına, añlawuna, xasyatına ahamyat berile busa. Şo yolbaşçı sportsmenmi yada muallimmi — iş şondan hasil bolmay çı. Onu harakatından, añlawlarından, qılığından köp zat hasil bola. Men sportsmenmen dep tügül aytağanım.
Ozoqda, yañız sportğa tergew etip, dağı yaqdan añlawu yoq adamnı men de yaqlamayman. Tek, meni hisabımda, sportsmenleni köplerin özgeler bulan teñleşdirgende, olar göz alğa muratlar da tutup, şolanı yaşawğa çığarma harakat etegen, üstünlüklege talpınağan, imkanlıqların, pahmusun tolu küyde qollayğan xasyatı bek his etile. İñ başlap şo qılıqlar, men oylaşağan küyde, yolbaşçılarda bolmağa tarıq. Eger ol sportsmen busa da, şo adamda xalqnı hayın etegenlik, ohar canı awruyğanlıq bar busa, yamanmı dağı. Sportsmenge, ozoqda, yañız özünü şo tar soqmağı bulan yürüme tüşmey. Onu har-bir masʼaladan, bar yaqdan añlawları, yaşawğa özünü göz qarawları, pikrusu bolmağa tarıq. Bırınğı zamanlarda yaşamaybız çı biz. Hali yañı XXI asruda yaşaybız. Bilimlerin, añlawların artdırma süyegenlege neçaqı bola busa da imkanlıqlar da yaratılğan. Sportğa bilimi yoq adamlar qurşala dep oylaşağanlar bulan birdoqda razi tügülmen. Har kim, öz yerin tabıp, camyatğa, xalqğa paydası tiyegen işge tüşünme tarıq. Rayonnu başın tutğan yolbaşçılar özleni şo qulluqğa saylağan xalqnı da, Allahutaalanı da aldında cawaplıqnı his etme gerek.
- Sen, ör oxuw ojaqnı bitdirip, eki türlü kasbuğa yes bolğansan. Sport bolmağan busa, ne bulan maşğul bolajaq ediñ yada trener bolup işlermi ediñ?
- Ozoqda, yaşawda özümnü mekenli yerimni tapma qarajaqman. Tek trener bolup işlermen dep esime gelmey. Men özümnü biznesim bulan maşğul bolup, haq yüregimden xalqğa payda geltirme qarajaq edim. Politikağa baş qoşmasa da, adam özüne mekenli iş de, yaşawda yerin de tapsa, şo tañlağan tarmaqda da payda geltirip bola.
- Baxtiyar, sen onda-munda yarışlağa, trenirowkalağa barasan. Ayroqda qatıñişiler ojaq bolğanda tergewnü köp süye. Ahlüñ bulan sır çeçmege zamanıñ yetişemi?
- Men ahlü yoldaşımnı qoşmay aytayım. Nege tügül, atam-anam, ağa-inim de meni üyahlüm. Ozoqda, yuwuq adamlarıña, dos-qardaşıña, qurdaşlarıña tergew etme, qatnama, sır çeçme, zamanıñnı köp yanın olar bulan yiberme süyesen. Tek olar barısı da sportsmen ekenimni, halımnı, onda-munda barma tarığımnı añlaylar. Şo yaqların da göz alğa tutup, dos-qardaş, yuwuq adamlarım meni yaqlay. Bir yılnı yetti-segiz ayın men har yerlerde, turnirlerde, çempionatlarda yada trenirowkalarda ötgeremen. Tek har zamanda da men ahlünü, onu masʼalaların birinçi yerge salaman. Şolay bolma da gerek.
- Haligi yaş nasluda, ayroqda qızyaşlarda, ne yimik xasyatlanı uşatasan. Neger tergew etesen?
- Men ayrıça qızyaşlanı haqında aytma süymeymen. Umumi alıp, analiz etme qarayım. Dağıstan — Kawkaznı bir gesegi. Bırınğıdan berli gelgen bizge xas köp ariw adatlarıbız bar. Şo adatlarıbıznı köp süyüp qabul da etgenmen, olar meni de ruhlandıra, hayran da ete. Bugün de biz qatını-ereni bulan şo adatlarıbıznı saqlama, olağa göre yaşaw qurma da gerekbiz. Şo adatlarıbıznı birew de hawadan alıp, oyundan çığarmağan. Olar bırınğıdan berli ata-babalarıbızdan nasludan-nasluğa berile gelgen.
- Qarağanda, sen adatlarıbızğa tergew etesen. Haligi zamanda olanı yürütegenler köboqda az çı.
- Geligiz, şo haqda da oylaşıp qarayıq. Bugünlerde oramda qalğan yaş nasluğa ne zat taʼsir etgen? Olanı Yewropanı kulturası, yaşawu, turuşu suqlandıra. Yewropa yaşaw şonça da bek taʼsir etgen çi, hatta xonşulanı, yuwuq, dos-qardaşnı, yaşlanı ata-anası bulanğı, bir üyahlünü içinde yaşayğanlanı bir-birine yanaşıwu, aralıqları da alışınğan. Haligi yaş naslunu köpleri yaşawnu görgen, sınawu bulanğı ata-anası bulan haqlaşmay, özler süygenni etip, qarar çığarıp qoyalar.
- Seni laqırıña tıñlağan adam sende bek patriot hisler barnı eslemey qoymajaq.
- Men oʼzümnü maqtama süymeymen. YAğadan qarağanlar men neçik busam da his etedir. Ozoqda, har kim özünü xalqın, topurağın, rayonun, respublikasın süyme, olağa canı awrumağa tarıq. Özünü xalqın wa onu masʼalaların birinçi yerge salıp, tiyişli küyde yaqlap bajarma da tüşe.
- Bizin gazetni oxuwçularına, yaş nasluğa yorawlarıñ...
- Bar yaqdan, çınığıp, sawluğuğuz bulan saw-salamat yaşamaqnı yorayman. Göz alğa muratlar da tutup, şolanı yaşawğa çığarma harakat etmekni, üstünlüklege talpınmaqnı, imkanlıqlarığıznı, pahmuhuznu tolu küyde qollap çalışmaqnı, xalqına payda geltirmekni yorayman.
Laqırlaşıwnu yazğan Paxu Haybullayewa.
Opublikowano: gazeta "Yoldaş", 22 aprelä 2011 g.