Dağıstan öztöreçe tabii şartları bulanğı agrarnıy respublika hisapda tanıwlu. Muna şo sayalı da munda güzlük awlaq işleni ötgeriwnü boljalları da başğa-başğa bola.
Aytmağa süyegenim, yem hazirlew, awlaqlanı, baw-baxçalanı tüşümün qaytarıw tüzlük boydan başlanıp, tawtüp wa taw rayonlarıbızda dawamlaşa...
Şolaylıqda, bugünlerde tas etiwlersiz qaytarılğan tüşümnü asuwlu küyde qollamaq uçun çaralar görüle. Saylamlı qabaq, qoz, habijay, kärtop, soğan wa şolay başğaları, aşalğanı aşalıp, satılğanı satılıp degenley, qalğanı qurutulup-tazalanıp, qış saqlawğa salına.
Aytağanıq, kürleni, töleleni, bejenleni de aldanoq tazalap aqçabıp, taxçalanı sırlap-tizip oñarma tüşe.
Yıl yılğa oşamay. Bu yıl da ülkebizni özge boylarında yimik çaq ayrıça yawunlu bolğanın hisapğa alıp iş görmese bajarılmay.
Demek, yañı tüşüm uçun saqlawğa salınağan urluqlanı san yanı buzulmasın uçun tiyişli çaralar görmege tüşe. Şonu uçun daçaçılar da urluqlanı marganes suw bulan çayıp, 40-50 gradus issilikde 5-6 sahat saqlap, karton kağız, qumaç dorbalarda bawuqluq yoq yerlerde saqlasa, san yanına zaral bolmas.
Yapıraqlar sarğaya
Adatlı halda baysan ayda aylana yaqdağı bawlarda wa ormanlıqlarda yemiş beregen wa duw qalğan terekleni yapıraqları sarğaymağa başlay wa noyabrni ortalarına taba yap-yalanğaç bola...
Yapıraqlar ne sayalı tögülegenini öztöreçe sebepleri de bar. Tegenek yapıraqlı terekler yıl boyu yap-yaşıl tura. Nege desegiz, olanı yapıraqlarını yasalğan qaydası-qalibi tereklege tamurlarından taba siñip gelegen bawuqluqnu artıq darajada hawağa uçma qoymay tübünde saqlay.
Yapıraqlı terekler, eger de qışda da yapıraqların tökmey edi busa, ozoqda, şolar suwu yetişmeyli qurup qalajaq edi.
Tabiatnı tizilişine, merdeşlerine göre yapıraqlar sarğayıp tögülegeni paydalı. Saw yılnı boyunda yapıraqlanı, tüşümnü qorup saqlamaq uçun köp güçün tas etgen tereklege yal alma, yañıdan güç cıyma tarıq bola.
Şonu hisapğa alıp, adatlanğan küyünde, har yıl yemişi çöplenip, yapırağı tögülgen bawda da yemiş terekleni küylewüçler wa suw bulan tolu küyde taʼmin etmege taklif etile.
Taklif bizden – iş sizden!
Quşlar uçma hazirlene
Awlaqlarda, baw-baxçalarda ösdürülgen tüşümleni qaytarıw asta-asta Dağıstannı taw wa tawtüp boylarında da tamamlana.
Bırınğı Xazar deñizni boyu bulan temirqazıqdan qıblağa bağıp 500 çaqırımda uzatılğan Qumuqtüznü geng wa erkin awlaqlarında baş wa qabu yeller eşme başlay.
Çaq alışına. Çaqda-çaqda yawağan yañurlar da şonu açıqdan taşdıra.
Yeller, suwuqluq aylana yaqdağı quşlanı wa can-canıwarlanı da es tapdıra. Bereketli awlaqlarda yazlığın ötgeregen quşlanı wa canlanı bir-bir curaları issi yaqlağa uçma başlay...
Qumuq tüzübüznü üstü bulan Rossiya degen zor elibizni temirqazıq boylarından issi yaqlağa uçağan quşlanı keriwanlarını sihrulu tawuşları qulaqğa çalına...
Olar, bala çığarıp, torayların da alıp issi yaqlağa göçe. İnşallah, olar bizge yañı yılnı yazın dağı da qaytarajaq, qanatlarına göterip alıp gelejekler...
Biz busa adam-insan degenley, şolağa inamlıq bulan yaşaybız wa öz madarıbıznı etmek uçun talaşabız...
Ömürler uzaq, aylana yağıbızda paraxatlıq, amanlıq bolsun. Tengirini kögünde, Quduratnı yesini topurağında quşlanı añı, zahmat harakatnı güçü bir de sönmesin!
Urğa sürüle
Günler günlege, aylar aylağa baylana, yazlar da gete, qışlar da...
Şonu hisapğa alıp, bawçular, yüzümçüler, awlaqçılar zamannı har sahatından asuwlu küyde paydalanmağa qast ete.
Bu yıl bizin respublikabızda 20 miñ gektardan da qolay awlaqda yemiş, 100 miñ gektarğa yuwuq maydanda owoşlar wa 80 miñ gektar yerde güzlükleni tüşümü qaytarıldı.
Şonu bulan yanaşa 15 miñ gektarğa yuwuq maydanda ornatılğan yüzüm borlanı geçge taba bişegen curalarını salqınları da bugünlerde axırınçı gektarlarda gesile...
Bu yıl bizin respublikabızda 100 miñ gektardan qolay awlaqğa güzlükleni çaçma umut etile. Güzlükleni çaçıw bu yıl gelegen yılnı tüşümü uçun baysan ayda tolu küyde tamamlanma gerek.
Nege desegiz, bek suwuqlar bolğunça çaçılğan urluqlar tamurlaşıp, topuraqnı üstüne çıqmasa, qış suwuq da ösümlükler tas etiwlege tarıma imkanlı.
Güzlükleni çaçıw bulan yanaşa bugünlerde urğalar sürüle. Köp yıllıq sınaw taşdırağan küyünde, topuraqlar yazbaşda yazlıqlanı çaçmaq uçun aldanoq sürülse, ozoqda, qalsa, bawuqluğu tas bolmas. Qışda buzlar, yazbaşda yiberilip sıq bolur. Topuraqğa wa ösümlüklege zarallı canlar wa awruwlar qabunmas.
Tor taşlana
Adatlı halda Germanyada, slawän paçalıqlarında bizge de belgili «Babye leto» degen issi günleni Qumuqtüzde oktäbr aylarda özübüz de his etebiz.
Yılnı bu zamanında haman da yimik aylana yağıbızda myamalar tor taşlama başlay...
Dört de yaqda günnü issi şawlaları çaçıray, aqşılt-gökşılt torlar yelpilley. Birden gelip betiñe uruna, çırmalışıp-yabuşup, gözleriñni lipillete...
Ajayıp dünya, onu neçe türlü de alamatı bar eken. Güznü ortasında bu hayran issilik qaydan wa neçik gelgen eken degen oylar tuwuluna...
Şoğar baylawlu yer yüzünde yaşayğan xalqlanı arasında har türlü xabarlar bırından tutup hali de awuzdan-awuzğa aytıla gele.
Misal uçun alğanda, slawänlarda bulay yorawlar qarşılaşa.
Şolanı birisi ayan etegen küyde, güznü günlerinde aylana yaqdağı issilik nehaq tügül. Tengiri, esli tiştaypalanı yazıqsınıp, üstünden taba olanı sanların qızdırmaq uçun şawlaların yibere wa göñün xoşlandıra.
Slawän miflerde busa «babye letoğa» başğaçalay añlatıw berile. Hasili, tiştaypalanı yılnı zamanların şulay alışdırıp, qaytarma güçü çata eken.
Ozoqda, neçik busa da, şolay issi günlege iriya bolup, biz de santalıqğa boysınmayıq. Günler qısğa, geçeler uzaq bolağanın hisapğa alıp, baw-baxçalarda güzlük işleni, agrotexnika çaralanı ötgersek, paydalı bolur.
Belgili bolğanı yimik, tor taşlanağan waqtide zarallı canlar da canlanma başlay. Şo waqtide olanı terekleni tüplerinde, qabuq larını arasında yaşınıp bitginçe ağulu ximikatlar bulan aldın alma taklif etile.
Qolqotur
Qolqotur, belgili bolğanı yimik, ötesiz tatıwlu wa yuğunçlu niʼmat. Bizin ressublikabıznı awlaqlarında, ormanlarda da şonu har türlü curaları qarşılaşa wa qollana.
Üstewüne, artdağı waqtilerde qolqoturnu adamlanı baw-baxçalarında wa daçalarında ösdürülegen qaydaları paydalandırıla. Şonu uçun bugünlerde bizin taxşaharıbıznı bazarlarında wa tükenlerinde qolqotur çiy küyde, tuzlanıp wa qurutulup satıla.
Aytmağa süyegenim, şolanı qollağınça alda ahulanmas uçun sınawlu bawçular, kasbuçular bulan haqlaşsaq, zaral bolmajaq.
«Yoldaş» 04.10.2013