Qumuq teatr Qabartı-Balqar respublikanı Nalçik şaharında "Qıbla sahna" degen Temirqazıq-Kawkaz federal okrugnu milli teatrlarını birinçi festiwalında ortaqçılıq etgen. Festival yürülgen üç günnü içinde Temirqazıq-Kawkaz federal okrugğa giregen yetti teatr özleni aldanoq oñarılğan spektakllerin görsetgenler. Festiwalda A-P. Salawatownu atındağı Qumuq muzıkalı-drama teatr, H. Rustamownu "Yürek süyse" degen spektaklin ör darajada oynap, birinçi yerni wa Gran-pri sawğatnı qazanğanlar. Bizin muxbiribiz festiwalnı haqında Qumuq teatrnı çeber yolbaşçısını zamestiteli, RF-ni at qazanğan artisti Baysoltan Osayewden bayanlıq alğan.
"Yürek süyse" degen spektaklden görünüş
- Baysoltan Kamilowiç, festival yürülejekni eşitgende neçik hazirlik görüldü?
- Bu festival har eki yılda bir keren "Dazusuz sahna" degen atı da bulan Wladikawkazda ötgerile edi. Festival açılğanda, birinçi yıl bizin teatr "Ayğazi" degen spektakl bulan barğan edi. Bu merdeş saqlanma gerek edi, amma artdağı yıllar Beslanda bolğan wahşilik iş sebep bolup festival dağı yürülmedi. Şo busa Dağıstan Qıbla federal okrugğa giregen zaman edi. Aldanoq teması da belgilengen edi. Ullu Watan dawda üstün gelgenlikni 65 yıllığına bağışlap, har teatr özünü spektakllerin oñarmağa gerek edi. Şonda 5-6 milli teatr tiyişli darajada oñarılmağanbız dep, ortaqçılıq etmediler. Biz busa şo festiwalğa "Badür wa Sadür" degen spektaklni oñarğan edik. Festival ötgerilmegen soñ, RF-ni madanyatğa qarayğan ministerligini yañı qararına göre, Qabartı-Balqar respublikanı prezidentini wa SKFO-dağı Teatr çalışıwçulanı soyuzunu sekretarı, Dağıstannı Teatr çalışıwçularını soyuzunu yolbaşçısı, Rossiyanı xalq artisti A. Aygumownu taklifi de bulan Nalçik şaharda festiwalnı yürütmege toqtaşdılar. Bizin kollektiv festiwalğa çaqırıw alğanda, barıbız da haqlaşıp, qumuq madanyatıbıznı isbatlayğan adatlanı, merdeşleni görsetmege gerek degen murat bulan "Yürek süyse" degen spektaklni alıp barmaqnı ariw gördük. Ondan qayrı da, bu sahna asar — Dağıstanda yazılğan birinçi operetta. Tüz de etgenbiz.
- Festiwalnı yürütegen nizamı özge yıllardan ese başğamı edi?
- Festival üç gün yürüldü. Har gün başğa-başğa teatrlanı sahnalarında üç spektaklge qarala edi. Alda busa festiwalda ortaqçılıq etmege gelgen teatr özüne belgilengen gün spektaklni görsetip getip qala edi. Bu yıl busa ortaqçılıq etegen barı da teatrlar biri-birini spektakline qarasın uçun, noyabr aynı 15-nden 17-sine yerli uzatıldı. Teatrlanı artistlerine de sınaw alışdırmaq uçun imkanlıq boldu. Soñ da, bu festiwalda ortaqçılıq etegen yetti de teatrnı artistlerini sanawu 150 — ge çığa edi. Şo busa milli teatrlanı arasındağı dosluq aralıqlanı artdırmağa boluşluq etdi.
- Festiwalnı birinçi günü neçik ötdü?
- Ortaqçılıq etegen teatrlanı barın da köp ariw qarşıladılar. Bizin qarşılamağa Nalçikge girip barağan yerde aldıbızğa aş-suw da etip köp adam çıqğan edi. Milli teatrlanı festiwalın aça turup, Qabartı-Balqar respublikanı madanyatğa qarayğan ministri, cürini predsedateli Ruslan Wirow, sopredsedateli RF-ni Teatr çalışıwçularını soyuzunda milli teatrlanı kabinetini yolbaşçısı Marina Korçak wa özge yoldaşlar çığıp söylediler. Şo gün K. Kuliyewni atındağı Balqar paçalıq drama teatr G. Figeyredonu "Ezop" degen wa A. Şogensukownu atındağı Qabartı paçalıq drama teatr K. Goldonini "Traktirşisa" degen spektakllerin görsetdiler.
- Qumuq teatrnı sahnağa çıqğan zamanı haqda açıqdan xabarlasağız, ariw bolar edi.
- "Yürek süyseni" biz Balqar teatrnı sahnasında oynadıq. Şo gün Qurban bayram bulan ras gelgen sayalı, qarawçular bolurmu eken dep tura edik. Zal tığılıp tolğan xalq bar edi. Başğa teatrlanı artistleri de bizin spektaklge köp süyüp qaradılar. Bizin artistler oynayğan küyüne, spektaklde göterilegen temağa qarağanda cüri ör baha berdi. Cürini predsedateli R. Wirownu sözlerin geltirip aytsam, "Qumuq teatr yimik işlep de bolağan, dramaturgiya wa rejissura yaqdan güçlü teatr yoq. Bugün festiwalğa alıp gelgen sahna asar da — sönmeygen spektakl. Lap da aslusu, ullu çağındağı artistler bulan cahiller de artda qalmay ortaqçılıq etip bolağan teatr", — dedi ol. Spektakl bitgen soñ da qarawçulanı köp zaman xars uruwları bitmey turdu. Bizin tilni añlamayğanlanı köpleri, spektaklden soñ: "Aktörlanı oyunu onça da qujurlu, pasih wa qarawçulanı iştahlandıra edi çi, axırı neçik bitgenni de bilmey qaldıq", — dep, terenden raziligin bildirdiler.
Biz oynağan gün Qabartı paçalıq teatrnı sahnasında İñuşetyanı Rus paçalıq muzıkalı-drama teatrı İ. Bazorkinni "İz tmı wekow" degen wa Çerkes respublikanı M. Akownu atındağı drama teatrı W. Bıkownu "Smert pobediwşiye" degen dramaların oynadılar. Festiwalnı üçünçü gününde de örde atı esgerilgen sahnada X. Nuradilownu atındağı Mıçığış paçalıq drama teatrı A. Xamitownu "Bessmertnıye" degen dramasın wa W. Txapsayewni atındağı Temirqazıq-Osetya paçalıq akademiçeskiy teatrı G. Xugayewni "Çörnaya burka" degen drama-pritçasın görsetdiler.
- Festiwalnı hasilleri de çığarılğandır çı...
- Ortaqçılıq etgen teatrlanı arasında Qumuq teatr barı da yaqdan aldınlıqnı aldı. Aytağanım, qarawçulanı yanından güçlü xars uruwlanı qazanğanından qayrı da, cüri bizge bergen ör bahanı da ayrıça esgerme süyemen.
Festiwalnı camın çığara turup, cüride olturğanlar barısı da bir tawuşdan Qumuq teatr görsetgen spektaklge "Lap yaxşı spektakl" dep baha da berdi, birinçi darajalı diplom da tapşuruldu. Bu festiwalda har-bir yaqdan qıymatlawlar da boldu. Açıq etip aytsam, baş kelpetleni usta küyde oynama bolğan artistleribiz Basir Mahammatowğa wa Totuxanım Osayewağa "Ergişini kelpetin ör darajada yaratğanı uçun" wa "Qatıñişini kelpetin ör darajada yaratğanı uçun" degen diplomlar tapşuruldu.
Şonu bulan da dazulanıp qalmadı. Teatrnı çeber yolbaşçısı Aygum Aygumowğa "Temirqazıq-Kawkaz federal okrugda milli teatr madanyatnı saqlawda wa ösdürüwde aslam qoşum etegeni uçun" degen diplom tapşuruldu. Festiwalnı ötgeriwnü nizamımda Aygum Eldarowiçge K. Meçiyew tuwğanlı 140 yıllığına baylawlu bolup orden de tapşuruldu.
- Festiwaldan soñ tuwğan oylarığıznı oxuwçulağa da ayan etsegiz ariw bolar.
- Misal geltirip aytsam, bizin teatr uçun Osetin teatrnı cahil artistleri oynağan küynü ülgüge tutmağa yaray edi. Olar özlege tapşurulğan kelpetleni qarawçuğa şonça da yuwuq etip isbatlap, görsetip bola edi çi, şo ustalıqğa tamaşa bolmay qalmağa bajarılmay edi. Bizin teatrnı cahilleri aktörları usta oynap bilmey degen oydan men bek arekmen. Yeri gelgende esgerip aytsam, at tuyağın tay basar degenley, cahil artistler Sabyat Salimowanı, Zuhra Aselderowanı, Calal Bekeyewni, Paxrutdin İxiwownu kelpet yaratıwdağı pahmusuna qarawçularıbız ullu iştahlığı bulan qaray wa ör baha bere. Tek Osetin teatrda yimik, rejissör cahil nasludan bolsa, bu günnü suratlayğan spektakller salmağa bajarsa, qarawçularıbız dağı da köp bolajağına inanaman.
Qabartı teatrnı spektakllerini dekorasyası, kostümlerini tigilgen küyün de bek uşatdım. Ondan qayrı da, olanı kelpetni yaratıp bilegen qaydasın, biri-birinden alıp, xatasız oynayğanın da festiwalnı ortaqçıları bek uşatdılar. Festiwalda ortaqçılıq etegen teatrlanı harisini oyununda öztöreçeligi barnı da esgermege gerek. Bulay alğan zamanda, Qumuq teatrnı da özünü ağımı, özgelege oşamayğan xasyatı barnı da aytmağa süyemen. Qumuqlarda, ejelden berli xalqnı arasında bulqa, toy, yas teatrnı bir alamatı hisapda bolup gelgen. Şonda xalqnı yaşawu da munaman dep görünüp tura. Qumuq teatrnı sahnasında salınağan köbüsü spektakllerde şo alamatlanı qaysı busa da biri qarawçuğa bugün de görsetile. Teatrıbıznı birdağı yanın esgersem, men aytıp getgen milli madanyatnı, taza qumuq til baylıqnı alıp yürüp turağan esli nasludan aktörlarıbız barı ullu nasip.
Festiwalda İñuş teatr özleni xalqını xasyatın açağan spektaklni görsetdi. Şonu Qumuq teatrnı sahnasında salsaq, bizin xalq qabul etmejek, nege tügül bizin milletni xasyatına qıyışmay. Şo sayalı bu festiwalda har xalqnı xas ustalığı da görünüp qaldı.
- Festiwalnı axırınçı gününde bolğan "dögerek stolnu" aylanasında ne yimik masʼalalar arağa salınıp oylaşıldı?
- Başlap, RF-ni Prezidenti D. Medwedewni bu yılnı sentäbr ayını 25-nde Rossiyanı teatr inçesanyatını çalışıwçuları bulan bolğan ahamyatlı yoluğuwunda arağa salınğan masʼalalanı har zaman tergewnü tübünde saqlamağa tüşegenligi aytıldı. Birinçiley, xarj yaqdan da taʼmin bolup, dramaturgiya bolmasa yaramayğan tarmaq degen masʼalağa aslu tergew baqdırıldı. Köbüsü teatrlarda cahil rejissörlar yoq. Şo sayalı cahilleni Moskwadağı wa Sankt-Peterburgdağı rejissörlar hazirleygen xas ojaqlağa yibermege gerek degen oy arağa çıqdı. Soñ da, barı da teatrlağa görsetilegen xarj mayalar bir qadarda tügül ekeni köpden belgili. Misal uçun, bir-bir teatrlağa bir spektakl salmaq uçun million manat aqça maya görsetile. Bizin Qumuq teatrğa bir sezonğa görsetilegen aqça şondan üç kerenge az. Temirqazıq Kawkazda yaşayğan har milletni yañız bir teatrı bar. Şonu da milletge qıyışıwlu wa payda berirdey saqlamağa gerek.
Adıgeya teatr SKFO-ğa girmeygeni sayalı, bu festiwalda ortaqçılıq etmege bolmadı. Şo sayalı RF-ni Prezidentini SKFO-dağı tolu ixtiyarlı wakili A. Xloponiñe bu festiwalnı ötgeriw dazuların gengleşdirip, xalqara festiwalına aylandırmağa taklif etip kağız yazıldı.
- Dağıstandan tışda da özleni ör darajada görsetmege bolğan Qumuq teatrnı artistlerine dağı da yañı üstünlükler yoraybız. Bayanlıq bergenigiz sayalı köp sawboluğuz.
- Sen de sawbol.
Bayanlıqnı alğan Bariyat Ölmesowa
Opublikowano: gazeta "Yoldaş/Wremena", 3 dekabrä 2010g.