M.-S. Yahyayewni "Bir örnü — bir enişi" degen romanı yazıwçunu yaş yıllarında görgenlerine asaslanıp yazılğan awtobiografya qaydada yaratılğan roman. Şo asarda, aslu halda, kolxozlar qurulağan pitneli dewürde bolğan, millet arada yürülgen xatirsiz klas yabuşuwlar suratlanhan. Gerti yaşawda bolğan adamlanı atları romanda biraz almaşınğan, nege tügül bu asar — çeber asar.
Romanda özünü atından xabar yürütegen yaşnı atı Soltan. Onu atasını atı — Yusup, anasını atı — Xanum, ağasını busa — Maqsut. Bular barı da şo qahrulu dewürde yaşağan wa ösgen adamlar. Romannı igitleri har-bir masʼalänı çeçegende de, şo qahruluq sezile.
Politika hallar, aralıqlar bulan yanaşa romanda ahlü yaşawğa, ahlü aralıqlağa da mekenli tergew berile. Yusup özünü ulanı Maqsut tuwğan geçe şo geçe tuwğan özünü qurdaşı Abdurahmannı qızın atap — aytıp qoyğan bolğan. Sözünde tabulaman dep, soñ ol Maqsutğa şo qıznı alma da ala. Maqsut ösgen soñ bulqada görüp başğa qıznı — Saniyatnı süyüp qoya. Qoysa-qoysun, atasını sözün yer etmeymen dep, ol atası görsetgen qıznı alma razi bola, amma özü bek süyegen, käğız yürütgen Sapyatğa "men seni süyemen wa men alağan qatın bir zamanda da mağa qatın bolmajaq, sağa bergen sözüm sözdür. Meni sağa baqğan süyüwüm gün sayın artsa tügül kemimey. Sen daim meni bulansan", — dep yazıp käğız yibere. Şulaylıq bulan işler, hallar terenleşe.
TOY
Atam toyğa yürüp, yıbanıp üyrengen adam tügül. O sayalı bolma yaray, bizin toyubuzğa da az adam çaqırdı. Köp etgende, bir elliy adam gelgendir. Şolay şatlıq günlerde de, ölü bolup qayğılı günlerde de awul-xonşu kömekge alğasay. Qaysı işni de etme süye. Atam aytmasa da, özler toydan bir gün aldın gelip, abzardağı poqluqnu arba bulan çığarıp, awlaqğa eltdi. Tüzlep-tazalap ebe-xırlı etgende, arba aylanıp bolmayğan giççi abzar madar görünegen boldu. Barı da işni başına alıp aylanağan xonşubuz Abdulla edi. Ol atam bazardan satıp alğan (bizin qoylarıbız yoq edi) eki irkni soyup, sıdırdı. Qatınlar aytğan küyde tuwrap oñardı. Birler ağaç gese, birler quwuq yayıp, abzarnı toyğa oñara. Qızlar aqçalıqlar bulan yıraqdağı bulaqdan suw taşıy. Ullu qatınlar körükde ekmekler bişireler. Biz, yaşlar, ayaq tüpde qısdırılıp aylanabız.
Abdulla irkleni soyağanda da qırıyındabız. Atam bulan birge irkni yıqğan soñ, ol belindegi yer-yerinde qınını saqtiyanı arçılıp, ağaçı çıqğan süyek saplı xınjalın suwurdu.
- Abdulla, xınjalıñ itti sama dürmü? Menikin bereyimi? — dep atam sorağanda, ol külemsirep:
- İtti bolmağan xınjalnı ergişi beline tağamı? — dedi. — Muna, qara çı.
Abdulla uzun teri tonunu iç kisesinden qıl alıp, bir yanından tutdu. Soñ onu xınjalnı qılawuna salıp:
- Muna şu atnı qılı. Qarap tur çu! — demegi bulan qılğa üfürdü. Qıl eki bolup, yaq-yaqğa uçdu.
- Abdulla, butların baylasam yaxşı tügülmü? — dep soradı, tırpıllayğan irkni haranğa saqlap turağan atam.
Abdulla qıçırıp külegen soñ:
- Ya, Yusup, meni şonça da osal göremisen? "Osal erkek baylap soyar xoraznı" — deygen boldu seniki! — dedi. — Tut çu art butların.
İrk accalı yetgenni bilegendey, tırpıllay, atamnı qollarından butların çığarma qaray. Xınjal suwurulğanlı onu gözleri aralğan, bebeyleri, kirpikleri terbenmey.
Abdulla tonun çeçip, bir yanğa saldı, bir butu bulan irkni albutların basdı. Oñ qolunda xınjal bar küyde, sol qolu bulan irkni xırdanına xarmandı. İzlep xırxırtında gesme tiyişli yerin tabıp, şo qolu bulan irkni başın basdı. "Bismillahi rahmani rahim" degeni bulan xınjalnı tartdı. Men dağı qarama bolmadım. Bir yanğa buruldum. Onu xırıllayğan tawuşu yüregimni tırnay edi. Birazdan qarağanda irk cansız edi. Butları güçsüz. Yerge aqğan qaynar qandan pus çığa.
Abdulla irkni bir yanğa süyregende, yerde köl bolup turağan qan taläqday qata tura edi. Arekden qarap turağan bizin itibiz Yapsar gelip aşama girişdi. Abdulla bileklerin çüyürüp sıdırma başladı. Birazdan irkni sıdırılhan çarxı qapu qalqını götergen bağanağa baştöben ilindi. Onu qursağı yarılıp, barı da iç-qarını eniş sallanğan. Abdulla:
- Yaşlar, men hali sizge munu hürsesin [büyrek] berermen! — dedi.
- Mağa üfürügün ber! — dedi tigilip turağan Muslim.
- Men de süyemen üfürük! — dep tiledi, üfürüknü tolturup oynama barıbızdan da köp süyegen Xidiw.
- Berermen sağa da, birisi irkni soyğanda, — dedi Abdulla, irkni aç içegin nasından sıpqırıp, bilegine ile turup.
Onu çalt aylanışına qarap tamaşa bolğan atam:
- Maşalla, Abdulla. Alham sahatdan tumanın çığardıñ! — dedi.
Birazdan çır tüpde otlar yağıldı, qoyqazanlar asıldı. Tüşge taba xalq cıyıldı. Naqıra-zurnaynı tawuşu çıqdı. Atam arğan bulanğı toynu toyğa sanamay. O sayalı, iş etip, dört sabu habijayğa Hapşiden naqıraçısı bulan zurnayçı geltirgen.
Bizin üyde bir de stol yoq edi. Xonşulardan izley esgi üç stol geltirdiler. Şanjallar da tabuldu. Tepsiler yasaldı. İssi ekmekni, bozbaşnı iyisi abzarğa yayıldı. Anam etgen bozağa tolğan sınıq sawutlar geldi. Atam bozadan qayrı özge içkini içme yaratmay edi. "Boza — rızqıdan etile. Onu yarata içmege" deygenin özüm eşitgenmen.
Toy başlanğanda, biyiygenlege qarama barulağa, xonşu qalqılağa yaş-yüş, qatın taypa yaburuldu. Anam, bajiwüm wa olay da özge tuxum taypabız bir örge çığıp, bir abzarğa tüşüp aylanalar. Toynu uwaq awarası köp bola. "Giççi toynu da, ullu toynu da awarası bir bolur" degen ullular. Atam busa hali geñine açılğan bizin qapulanı tuwra qarşısındağı xaside bir neçe adam bulan olturup laqır ete. Adatğa göre bugün toynu yesine aylanma tüşmey. Onu ornun qardaş taypa, yuwuqlar kütme gerek. Osuz bajarılmayğan masʼalänı gelip soray, cawap alıp gete.
Stollanı artında ullular olturğan. Cahiller dögerek aylanıp stolğa qarşı tizilgen. Ortada biyiygenler. Çaqnı suwuğuna da qaramaylı, qızlar yeñil giyingen: üstünde türlü renkli xara qabalaylar, başlarında gülmelliler, tastarlar. Olar süydüm tayaqnı bir-birine berip, ulanlanı ortağa çaqıra. Ulanlar da, qabaq artda güp bolup toqtağan qızlanı saylap, biyime çığara.
Orta ömürge gelgen zurnayçı paqır adamğa oşay. Başındağı teri börkü qırjılğan. Başlığına salıp yatağanğa oşay — tügü yer-yerinde yançılğan. Özünü de oñ gözü yoqğa oşay, qara qumaç bulan baylağan. Ol Dağıstan atlı polkda zurnayçı bolğan dep söyleyler. Tonunu yer-yerinde yamawları bar. Zurnaynı busa olay güçlü soğa çı — olturğanlanı da ayaqların oynata, qarqaranı quwnata. Toqtamağan küyde bir küyden başğa küyge göçe. Şah toqtatğınça talmay-arımay soğup bola. Soğuwunda özü de bir tamaşa merdeşler etip yibere. Zurnaynı xoraznı yimik qıçırtıp, itni yimik haplatıp, qaqmanı yimik qaqıllatıp, xalqnı kepin geltire, külete. Soñ birden zurnaynı uçuna ayasın tolu qaplap, taydırıp, yartı qaplap, tamaşa awazlar çığara. Şo waqtide küyge göre onu sıpatı da alışına: bir irjaya, bir açuwlana.
Naqıraçı cahil ulan. Daim paşman tura. Mundağı ariw giyingen cahilleni güllepmi, yada gümeleklerdey yeñil uçağan qızlağa qarap, göñülden tüşgenmi, neçik alay da, muñlu. Xalqnı külküsü de oğar taʼsir etmey. Tompur başlı tayaqları özlügünden urulağanday görüne.
Xonşudağı Abdullanı ulanı Xosar — yörmeçi. Toyda yörmeçi ol bolğannı anam tilegen. Oğar süyüngen Xosar tünegünden berli yörme etemen dep yöge ağaçnı buzğan. Yörmeni, ağaçnı bir başın baltanı artı bulan tüyüp, yançıp ete. Çiy ağaç bolmasa bir neçe keren adamnı sırtına tiyse, uwalıp qala. Yörme tüzelgenge Xosar şat. Ari-beri yürüp ol nizamnı saqlay, buzğanğa, şahnı ixtiyarı bulan, sırtına qızğanmay salışdıra. Yörmeçini borçu şo.
Bozanı ullular sınıq krujkalar bulan içe. Cahillege busa bir yandağı zalim sawutdan müyüz qartıqğa boza da töge, et gesek de tutdura.
Cahiller toyda ullulanı aldında olturup aşamaylar, içmeyler. Olar başğa yerde, giöwnü yanında toyup geleler. Olanıki munda biyimek, yıbanmaq.
Şo arada yaq-yaqdan yaş-yuşnu qawğası eşitildi. Açılğan qapudan eki dommay girip geldi. Birisi aq kiyizden ton giygen, birewüsü qara kiyizden. Başına giygeni de kiyiz börk, töbesinde müyüzleri de bar. Dommaylar kim ekenni birew de bilmey. Tawuşun alışdırıp söyleyler. Giriwünde olar ekewü de: — Hüner-hünerler uçun! Sıylı bizin şah Şixammat uçun! — dep qıçırıp biyime başladı. Olanı biyiwü adamlanıki yimik tügül. Atılıp oynağan soñ, honqazağından tura, çalxasından aylana, bir-biri bulan yabuşup, sırtına minip, xalqnı külete. Aq dommay bir yaqdan ötüp barağan bajiwümnü sırtına mingen. Onu huyasına tıñlamay, özünü sırtına alıp, känzilerden örge minip bara. Xalq küley. Dommay xalqğa tıñlamay. Ne etip qoysa da, oğar xatiri birewnü de qalma yaramay. Onu masxarasın bilmegenni şah toydan quwalay. Aq dommay aq gülmelli baylap känzilerden tüşüp gele. Ortağa çığıp, qara dommay bulan qatın bolup biyiy. Quçaqlaşıp öbüşeler. Xalq küley. Aq dommay qara dommaynı yığıp awzuna boza töge... Soñ habijay suma tığa... Qutğarılıp qaçğan qara dommay aranğa girip gete. Birazdan qaqıllata turup, xoraz tutup gele.
Hüner-hüner uçun! Bu xoraz gelin uçun! — dep qıçırıp, aq dommay xınjal bulan barı da xalqnı qaratıp, başın gese.
Olağa toqtaw yoq... Zurnay bulan naqıra öküre. Qalqılarda, barularda ereturma yer yoq. Barğan sayın xalq köp cıyıla.
Qatın taypa örde. Har kim özünü işi bulan maşğul. Gelin bulan giyewnü üyün tize. Çubulduruq oñarıla. Qız alıp gelgenlege olturma stol hazirlene. Gelin alma barağanlar belgilene. Hasili, qaysın-birin aytayım, iş köp. Men bulanı barın da göremen. Nege tügül, mağa iş tapşurağan da yoq. Cahiller bulan abzarda da ereturmayman. Bir-eki keren biyip, tayıp qaldım. Adatğa gore, giççi busam da, mağa onda bolma tüşe. Özüm şat bolup, özgeleni de göñün açma borçluman. Tek meni göñüm yoq. Bir zat da meni bugün süyündürmey. Bir örge çığıp, bir de abzarğa tüşüp, zamannı geteremen. Aşğa da damahım yoq. Bir neçe keren anam görüp: " Aşadıñmı? " — dep soradı. "Aşadım", — dep qoyaman. "Barıp biyi toyda", — dey. "Biyidim", — deymen.
Oyum bütünley ağayım Maqsutda. Ol qurdaşları bulan Abdullalarda. Qoyup toynu da, onda terbendim. Barğanman, olturğanlar dört-beş cahil. Arasında Maqsut da bar. Aşap-içip turalar. Maqsut esirgen. Meni görgendoq, atılıp yerinden turdu. Doğanı başına eltip:
- Sen bulay et. Ne etip busa da, onu gör, — dedi. — "Meni sözüm söz" dep aytdı degin. Añladıñ çı?
- Ağayım, sen dağı içme...
- Yaxşı, yaxşı. İçmen. Hı, bar. Wöre, görmey qoyma!
Onu neçik görejegimni oylaşa turup, üyden çıqdım. Axşamğa taba bulaqğa barsam tügül, onu qayda görüp bolaman? Şo esimde bulan gün getdi. Toydan da yoq qulağım. Tüzü, gelin gelegenge qarama süydüm.
Bizin yurtda Şiraw degen atları, paytonları bulanğı birew bar. Bay adam da tügül. Yeri-mülkü de yoq. Atlarsız bir zamanda da turmağan. Toy etegenler ondan üç sah berip, paytonun ala. Atam da şolay alğan.
"Gelin gele! Gelin gele!" — degen tawuşğa xalq oramğa çapdı. Zurnayçı naqıraçı bulan birge ariw yol küy soğa turup, aldına çıqdı.
Eki qızıl at yegilgen, bütün yurt tanıyğan paytonnu üstü tolğan qızlardan. Ortasında gelin de görüne. Paytonçu biyik yaşikni üstünde olturğan. Onu yannawurunda abay qatın. Gündüz busa da qolunda yanağan buwulduq şişa çıraq. Eñlerin yaqğan, taw almaday qıp-qızıl. Qaşların tartğan. Atlar pışğıra. Çapdırğan.
Abzarda girme yer yoqğa, payton qapu alda toqtadı. Cıyılğan xalqnı yarıp gelgen Maqsutnu qurdaşı Dadaw qızlanı arasından xarmanıp, gelinni aldı.
Yaşnı yimik göterip, abzarğa girdi. Qudaqızlar qurşap yürüy. Şo arada örden-harweden bulanı üstüne temir aqçalar, kämpetler çaçıldı, buday wa un sebildi. Abzar tolğan uwaq yaş aqçağa yaburuldu. Cabarda bir-birini üstüne minip talaşalar. Gelin känzilerden göterilip, çubulduruq bar üyge girgende, toy yañırdı.
Men bulaqğa alğasadım. Qaşqaralıp gele. Tuwar suwdan qaytğan zaman. Tar oramdan, haywannı köbüne, yürüme qıyın. Suwdan gelegen qızlağa qaray turup baraman. Yolda da qarşı bolmadı, bulaqda da yoq edi. Qarañı bolup, suwğa gelegenler bitgençe qaradım. Payda yoqnu bilgende, qaytdım. "Bu işge qıynalıp suwğa da çıqmağandır. Bugün toy ekenni ol bile" — dep oyladım.
Enni munu Maqsutğa neçik aytayım? Gördüm, etdim tapşuruwuñnu dep qoyayımı eken? Yalğançı bolma da süymeymen. Qaçan busa da yalğanım çığajaq. Maqsut o sayalı menden geçmes. Baliki, qız qıynalmaqnı güçünden özüne bir zat etip qoyğandır? Baliki, Maqsutnu sözleri onu yaman oylardan qutultar edi? Yüregi umutlu bolar edi?
Qaytıp gelemen. Yıraqdan toynu tawuşu eşitile. göñüm yoq, güçsüzmen...
YAS
Maqsutnu üy etip paraxat bolsa da, atam işden paraxat tügül edi. Yurtdağı hallar gün sayın çetimleşgenni, yaş busam da, men de göremen. Oçarlarda da, körüklerde de, şkolada da — hasili, barı da yerde bir-birine qarşı xabarlar eşitile. Batrak, kulak, kultsanşturm, likbez, partäçeyka, komsomol, krestkom, artel, kolxoz yimik yañı sözler xalqnı awzunda.
Atam geçeler geç qayta. Ertenler tez gete. Anam haleklene. Sorap bilme qarasa, atam: "Sağa bilme hajat yoq", — dep qoya. Baliki, tüz de ete bolğandır. Camiyatnı işlerinden añlawu yoq qatın ne aytıp bola atama, qıynalsa tügül? Yurtnu işin yürütegen bir neçe adam bar. Şolar da xalqnı awzunda: Suleyman — predsedatel, atama krestkomnu tapşurğan...
...Anam ortağa tastımal yayıp, aş salma turağanda, harwedegi Maqsut eşikni açıp, atamnı çaqırdı.
Atam alğasap çıqdı. Biraz da qalmay qaytıp:
- Yaman xabar. Krestkomnu ögüzlerin haydap getgen, — dep bildirdi.
Krestkomnu atama tapşurğanı eki ay bola edi. Bek qastqılıp işleygeni sayalı onu Suleyman da, Saxawat da maqtay bola. Batraqlar bulan dığarlar etip, 200 adamnı qurşağan. Sürmege yerler de bergen. Haywan güçü özleniki bar. Urluq da özler tapğan... Hali gelgen xabar atama mundağılanı barından da yaman tiygenin onu üyge girgen küyünden bildim.
Üydegiler barı da ereturdular. Alğasap giyinmegi bulan aş da aşamay, çığıp getdiler. Şo getgeni bulan atabız eki geçe, eki gün qaytmadı. Bizge Suleyman gelip aytağanına göre, atabız, birdağı yoldaş da alıp, izleme çıqğan. Aranlardan on üç ögüz urlanğan. Küyge qarağanda, ögüzleni yesileri bir taypalağa inanıp, kolxozğa bermes uçun, özler haydağan. Eltip bir yerlege, satma süygenge oşay.
- Halek bolma, Xanum. Haligine gelir. Bir zat da bolmajaq, allah buyursa, — dep, Suleyman getegende maslahat etme qarasa da, anabız, bayağı, qayğıda.
Toydan soñ eki ay bizin ojaqğa, tepsige bir adam qoşulsa tügül, başğa yañılıq da geltirmedi, şatlıq da. Maqsutnu gelin bulanğı aralığı meni gözüme neçe de tatıwsuz görüne. Olanı külep-oynap da görmeymen. Maqsut işine yürüy. Aldına aş salsa, aşay. Çığıp gete, qaytıp gele. Sıpatında da göñüllük yoq. Oğar qarap, qıynalaman. Gelin az söyleygen, ullulağa abur etip bilegen, işden qaçmayğan adam. Meni bulan da yaxşı. Tek o da göñülsüz görüne. Yañı ahlüler neçik bolağannı men hali tügül görmegenmen. Baliki, şolay bolma tüşedir. Neçik alayda, men başğaçalay bolma gerek dep oylayman.
Maqsutnu yüregin añlayman. Onu Sapyatğa artda yazğan sözlerin de unutmayman. Yazma çı yazğan. Enni üylengen soñ, ol ne etip bola? Ondan ayrılıp, Sapyatnı alar dep de inanmayman. Atam olay zatğa bek qattı gişi. Qatınlar bulan köp oynayğan küynü süymey. Maqsutğa da onu etme qoymas. Olay bolğanda Maqsutnu qızğa yazğanı qayda qala?
Anam paşman. Ulanı üylengen soñ analar süyünme tüşe dep oylayman. O zat yoq. Cahilleni aralığında tatıwluq yoqnu o menden yaxşı bilejek. Aldoq da Maqsutnu süyegeni barnı ol bile edi. Atabıznı busa olay zatlardan awarası da, axtarma zamanı da yoq. Üyde az bola. Ulanı üylengen, yüregi paraxat. Gelin "Dadayım! Dadayım!" — dep, oğar uçup qulluq ete. O da oğar: "Qızım" dep tügül söylemey.
Bir keren anamnı Maqsut bulanğı laqırın eşitip qaldım
- Maqsut, sizge qarap yüregim awruy, — dedi anam, asta tawuş bulan. — Ne bolğan sizge?
- Ne bolsun, bir zat da bolmağan, — dep, Maqsut qutulma qaradı. — Nege soraysan?
- Yaşırma, balam, menden. Men görüp turaman. Adamşawlu sizin bir-birigizge ariw söylep görmegenmen. Gelin de paşman. Eki ay getip tura, şo küydesiz... Ne zaman bolğança bulay turajaqsız? Yaxşı adam çı, gelin...
- Ajeyim, meni oğar sözüm yoq...
- Nege dağı bulay suwuqsuz?
- Bolmayman, ajeyim, ne eteyim... Bolmayman...
- Nege, balam? Yaşırma menden.
- Meni bergen sözüm bar... Buğar yüregim baqmay, — dep, Maqsut tuwradan aytıp qoydu.
- Toy da etip alğanbız. Enni neçik bola dağı?
- Bir neçik de bolmas. Siz uşatğan soñ, tursun. Men quwalağız demeymen çi. Atam etgen zatğa men qarşı çıqma bolman. Tek, ajeyim, bolmayman. Atama aytma, tarıq tügül...
Bu laqırnı etmege Maqsutğa qıyın ekenni onu muñlu sıpatından bilinip tura.
Anam tındı. Onu awzun yaşırıp asta yılayğanın esledim. Meni de yılawum geldi. Atamnı ayaq awazları olanı laqırın böldü. Maqsut üyden çıqdı.
Bir gün mağa Maqsut boqçanı berip:
- Şunu oğar yetişdir. Wöre, özgege berme. Özünü qoluna ber, — dep, qattı buwardı.
Enni qatın alğanda da ol käğız yürütegenine bek tamaşa boldum. Boqça alda yimik tügül, xamur bulan tındırıqlı küyde yabuşdurulğanına tergew berdim. Halige yerli mağa yazdıra edi. Bu gezik başğağa yazdırhan. — Mağa inanmay. Kimge inana eken? Qurdaşı Dadawğa yazdırhanmı eken?" — degen oylar geldi. Tek men bir zat da aytmadım. "Qatın alğanda meni yimik giççilege inanma tüşmeydir" dep de esime geldi. Käğıznı şo gün Sapyatnı qoluna tutdurdum. Ol mağa cawap käğız da bermedi. Dağısın men bilmey qaldım.
Üçünçü gün axşam atam üyge qaytdı. "Yusup ögüzleni urlağanlanı tutup, milisyağa bergen, ögüzleni de alıp gelgen" degen xabar şossahat yurtğa yayıldı. Ertenge atam bek awrup çıqdı. Yolda suwuq tiygen bolğan. Bildirmey, geçe yuxlama yatıp qalğan. Onu bulan getgen krestkomda atam bulan işleygen Muhacir bolğan küynü anama gelip aytğan. Yolda gelegende olar ullu yañurğa tüşgen. Haywanlanı taşğından çığarağanda suw bolğanlar.
Biz birewü üyde yatğan edik. Geçegi awazlağa bir neçe keren uyandım. Anam yuxlamay edi. Otbaşnı yağıp, atamnı opuraqların quruta bolğanın erten bildim. Biz turğanda, anamnı atabıznı başlığında olturup tapdıq.
- Astağız, yaşlar. Awruy atağız. Geçe yuxlamadı. Hali biraz xax bolup tura, — dedi ol, bizin bir yanğa tartıp.
- Darman yoqmu bermege? Alda da awruğanda darman içip saw boldu, — dedim.
- Emçini çaqırma gerek. Bar, yaşım, İsabekge gel degin, — dedi anam. — Sen, Maqsut, bar işiñe.
- Barmayman, — dedi Maqsut.
Hali yimik paşman bolup men onu bir de görmegenmen. Paşmandan qayrı da, bek oylu edi. Bir zamanda da işden qalmayğan gişi hali olay degeni meni de oylaşdırdı. Maqsut ereturğan küyünde, atamnı gözlerin yumup, çalt tınış alağanına tigilgen edi.
- Bar, yaşım, bar işiñe. Tarıq bolsañ, aytma geler Soltan, — dedi anam.
- Yaray barmasam da, — dep, ol harwege çıqdı. Men çapdım.
Yurtda o zaman bir sama da doktor yoq edi. Aptek çi qaydan bolsun. Bizin üyde darmanlar da bolmay, nagäh bir şaharğa barğanda atam geltirse tügül. Adam awrusa yurtdağı emçiler bir zatlar etme aylana bola.
Uzaq qalmay yurtda aytılğan emçi İsabek geldi. Oxuğan qart gişi. Men, taymay, şo ne eteken dep qarağanman. Atamnı beti sıqmasuw, terlegen. Gözlerin açmay. Çalt tınış ala. Añlaşılmayğan sözleni ayta.
- Sandıraqlay, — dedi İsabek bir zatlar oxup. — Onu yaxşı görsete. Maläyikler bulan söyley. Sappa-saw bolur, allah buyursa. Asil ulan Yusup. Allahnı sıylı qulu. Göz tiygen buğar... Men haykel yazıp geltirermen axşam. Sen, Xanum, yaşnı yiberip betden otlar geltirt. Şoğar tawmiçari de qoşup qaynatarsan. Soñ yımırtqanı da qoşup bulğarsan, añlaysan çı? Üç keren içirersen şonu günde...
- Yanıp-güyüp bara... — dep, anam tarlanma qaradı.
- Hassilenme. Wöre, olay yaramay. İssiligi de tayar, allah buyursa. Men dağı da darmanlar geltirermen, — dep, emçi dağı da bir zatlar oxuğan soñ, ereturdu. — Axşam men quran aylandırarman buğar, allah buyursa.
- Sen maktapğa geç bolmaymısan? — dep soradı anam mağa, emçi getgende.
Men atamnı yanından tayma süymey edim. Oğar yazığım çığa. Darslağa da barma süymeymen.
- Bugün darslar yoq. Muallim awruy, — dep, yalğan aytıp qoydum.
Şo gün bizin üy adamdan boşalmadı. Suleyman, Abdurahman, Hasan, Abdulla görme geldiler. Xonşular da harisi bir darman ayta. Birler — "Darman nete? Allahnı işi awrumaq da, ölmek de" — dey. Atam busa qolayğa qaytmay, birden-bir halsız bola. İsabek aytağan darmanlar da, geltirgen haykeli de kömek etmey.
Şo bir küyde, atam qolayğa qaytmay bir cuma getdi. Aşama ne türlü aş etse de, awzuna almay. Gündüzler birazğa qolay bolğanda yimik görüne. Axşamğa yañıdan osallaşa. Anam da oğar qıynala turup, aşdan-suwdan ayrılğan. Geçeleni oğar telmirip, yuxusuz getere. Biz de olağa tigilip qalabız. Gelin, anabızğa qoymay, üynü barı da işin küte. Görme gelegenleni artı-aldı yoq. Partäçeykanı yañı sekretarı İbrahim onu Şurağa azarxanağa yiberme süydü. Tek bizinkiler oxuğan ullulağa tıñlap: "Allah yazğan bardır. Doqtirler netip bola allahnı işine?" — dep razi bolmadılar.
Bir gün atam qolay göründü. Gözlerin açıp söyley edi. Gelgenler getip, anam atam bulan yañız qalğanda, olanı laqırın eşitdim.
- Xanum, mağa onda getme zaman gelgenge oşay, — dedi atam.
- Yusup, nege olay aytasan? İsabek çi sen qolayğa qayta turasan, — dedi anam, özündegi haleklikni yaşırma güçden qast ete turup.
- Sen tıñla mağa, onu qoyup, — dedi atam hamanda yimik taşdırıp. — Sağa aytma süyegenlerim bar... Şu bizin Maqsutnu küyü meni oylaşdıra. Tatıwlu görmeymen şonu qatını bulan küyün. Mensiz neçik bolur seni küyüñ...
Anam tarlanma urundu.
- Osal bolma. Tıñla mağa, — dedi onu eslegen atam.
- Yusup, nege oylaşasan onu... Yaxşı bolur, sen turğanda söylerbiz olar bulan...
- Sen onu qoyup, ayt mağa. Ne bolğan şolağa? Barmı seni bilegeniñ? — dep ilindi atam.
- Yoq, wollah, bir bilegenim de.
- Anam güçden çığıp gelegen gözyaşların sibire turup, tındı. Oylaşdı. Atam talap etgen soñ, yaşırğannı paydası yoqnu bildi. Atam birden-eki, oylaşmay laqırnı etegen adam tügülnü ol bek yaxşı bile. Bir zat barnı atam bilgen. Gertisin açmay turup, yal bolmajaq. Anam tarlandı, küstündü. Qutulmayğannı bilgende:
- Sağa, xarip, aytma bolmay turdum, tüzelip qalar dep. Hali de olar er-qatın tügül... — dedi.
Atam başın göterip, turmalı boldu. Soñ qaytara başın yastıqğa salıp:
- Gertimi şu iş? — dep, anama tigilip soradı. — Gerti, Yusup, gerti...
- Özü aytdımı?
- Aytdı. Toynu gününde bizden yaşırğan. Hali artda aytdı, men şekli bolup qıstağanda, — dep, anam enni yaşırma bolmajağın bilgende aytma başladı. — Özünü süyegeni bolğan. Sen qıznı atasına bergen sözüñnü ayap, seni ayap aytmağan. Özü o qızğa söz bergen bolğan...
Bu sözlege atamnı gözleri yaşlandı. Onu tarlanıp bir de görmegenmen. Qaşların tüyüp, erinlerin qısıp, gözyaşların çıqma qoymadı. Biraz tınğan soñ:
- Erkekdir özü... Ergişi bergen sözünde turma gerek. Halal bolsun özüne, — dedi.
- Men de bilmey edim. Tatıwsuz ekenni görüp turdum, — dep, anam da qoşdu.
- Men de şekli edim, olanı küyüne qarap.
- Özü qız da mağa känt etdi...
- Hay aman ya, — dep, atam terenden küstündü. — Xanum, bu işde men günahlıman. Sen bulay et, meni küyüm yaxşı tügül. Toqta! Osal bolma. Tıñla mağa. Mağa uzaq zaman yaslar etip, qaralar giyip turmağız. Qaçanda, sen bilesen, olay zatlanı men süymeymen. Tıñla mağa. Qıznı üyüne yiberersen. Bugün Abdurahmannı munda çaqır. Men ondan geçmekni tilermen...
Yılap terbeygen anam:
- Yusup, sen turğanda qararbız, aytma xarip, — dep, onu dağı da bölme qaradı.
- Tıñla mağa! — dep, atam onu toqtatdı. — Eki aydan Maqsutğa özü süygenni geltirersen. Añladıñ çı? Şu meni wasiyatım... Enni, qayda, çaqır çı munda Maqsutnu!
- Yoq çu ol. İşde. Barmay edi. Sen qolay bolğanda, qoymay yiberdim.
- Yiber artından.
Anam meni yiberdi. Çaba-yorta baraman. Yılawlarım tamağıma tığılğan.
- Ne bolğan? Bek sama awrumaymı? — dedi Maqsut haleklenip.
- Awrumay... Bilmeymen... Ajeyim sağa tez gelsin dedi. Maqsutnu artından yetip bolmay edim. Üyge yetginçe çapdı. Men de artda qalma süymeymen. Oramlarda qarşı bolğanlar da burluğup bizge qaray. Ne esine de gelgendir. Atam bek awruyğannı barı xalq eşitgen. Üstünde teren tınış ala toqtağan Maqsutnu görgende, atamnı gözleri dağı da yaşlandı. Tek şossahat qaşların tüyüp, erinlerin qısıp, olanı yaşırma boldu. Onu eslegen Maqsut özü tarlandı. Anam bir yanğa tayma qaradı. Men bir oğar, bir buğar qaray qalğanman.
- Oltur çu şunda, yanımda, — dedi atam oğar. Maqsut onu töşegini qırıyında olturdu. Atam asta bulan onu başın özünü töşüne tartıp, börkün çeçdi. Soñ oñ qolu bulan onu başın sıypadı.
- Razimen sağa, balam, — dedi ol qartıllayğan tawuş bulan. — Sen enni ullususan bu ojaqnı. Esiñ cıyıp, özüñnü osalğa aytdırmay tur. Anağızğa tıñla... Men günahlıman...
Atamnı axır sözleri şo boldu. Qaytara xaxğa tüşdü. Dağı gözlerin açmadı. Yas başlandı. Taziyatğa bütün yurt cıyıldı. Ullular (atam özü qarşı ekenni bile edi) erenleni qıçırıp yılama, qatınlanı da wayahlar etip qawğa salma qoymadı. Erenlerden birgine-bir Maqsut birewge de tıñlamay yas bar üynü eşigini enegesine de tayanıp, bazıq tawuş bulan qıçırıp "ahi-ahi" dep yılay edi. Onu ölüge yılap eşitmegenmen. Teren yürekden qartıllap çığağan tawuşu üyler tolğan qatınlanı yılamayğanların da yılata edi. Birazğa tınsa, bu sözleni aytıp yılayğan bajiwümnü tawuşu Maqsutnu dağı da yılata:
Bir adam barıp Maqsutnu eşik aldan taydırma qaradı, toqtatma süyüp, ayıp etdi. Maqsut tıñlamadı.
Meni busa, tamaşa iş, yılawum gelmey. Ölümnü maʼnası tolu añlama bajarmayğanğamı, yada busa birden bolğan bu işge adağanmanmı, bilmeymen nege, gözyaşlarım çıqmay. Köbüsü oramda yaşlar bulanman. Abzarda qara qalmağar. Adamlar Maqsut satıp alğan tananı soyup aylanalar.
Sınajağa da salıp, üstüne yamuçu da yabup xalq gömme çıqğanda, bir tamaşa yüregim halek bolup getdi. Birew mağa şo zaman "enni atañ seni bir de qaytmajaq. Sen onu bir de görmejeksen. Sen enni yetimsen" degendey, birden yılawum tamağıma tığıldı. Yılama süydüm. Soñ esimde yoq ne etgenim. Xıylı yıllar aradan getgen soñ anam ayta bola edi. Men de Maqsutnu yanında toqtap aqıra bolğanman. Birew de meni toqtatıp bolmay bolğan. Anama da tıñlamağanman.
Cumasın etgende, xalq tozuldu. Yuwuq qardaşlar zamanda bir gelse tügül, dağı axtarağan yoq edi. Üyleribiz, barı da alağojasın alıp getgendey, bop-boş görünegen boldu. Ojaq orta arqalığı sınğanday çökdü. Suwudu, söndü. Anam sorluqdu, azdı, yılay turup gözyaşları da bitdi.
- Anam, atam bolmasa da, enni biz barbız çı. Ağayım bar. Sen qıynalma, yaxşımı? — dep, onu eniş tüşgen gözlerine tigilemen. Ol yawluğunu buççağı bulan burnun, gözlerin sibire, başımnı özünü bawruna basa...
Maqsut şo günden soñ teren oyğa tüşdü. Çağına birden xıylı yıllar qoşulğanday haqıl gelip, oylu, üyge qulluqlu bolup qaldı. Uzaq qalmay likbezge de yazıldı.
Awur qayğı ekenni barıbız da bile edik. Tek bizin gelejegibiz neçik bolajağın biribiz de bilmey edik... Yaşawnu iñ de teren çoñurları, iñ de ullu qatğaqları alda bolğan eken...
Qumuq adabiyatdan: Xrestomatya 9 kl. Maxaçkala, 2003.