Yurtlum Rauf Mahmutowdan mağa kağız gelgen (tüpde oxuğuz). Rauf bizin yurtubuznu haqında yazağan masʼalalar başğa qumuq yurtlağa da xas ekenge, barıbızğa da dağı da keren şo haqda oylaşıp, iş görme qaramasaq, bugün bar imkanlıqlanı da qoldan çığarajaqbız.
Gertiley de, artdağı 10-15 yılnı içinde yurtlarıbızda xalqıbıznı ekonomika wa camyat yaşaw halı bek osal bolup qalğan. Xalqğa soralıp bir iş de etilmey. Hakimler işleni özler süygen küyde, demek, ördegi hakimler aytağan küyde yürüte. 5-10 yıllar aldın har türlü darajalardağı deputatlanı, rayon, yurt administrasyalanı başçıların xalq saylay edi busa, artdağı yıllar şo işler rayonda bişirilip tüşe. Şonu uçun yerli hakimler wa deputatlar xalqnı pikrusuna, talaplarına qulaqasmay, amma ördegi hakimleni aytğanından çıqmay. Topuraq masʼalanı çeçiwde de, başğa masʼalalağa qaralağanda da xalqnı pikrusu soralmay.
Lap da yamanı – xalq bussahatğı halğa üyrençik bolup da bara. Haysızlıq wa aysenilik yelep tura adamlanı. «Mağa şo awaramı?» – degen, zarallı, ters yanaşıw qaçan busa da bizin yürekleribizni boşatıp, xalqnı güçsüz, ruhsuz, qorqaç maxluqğa aylandırma bola.
Rauf xalqnı arasından saylamlı haqıllı, pahmulu, aburlu adamlardan qurum qurup, yurtnu, elni masʼalaların camyat çeçegen küyde etme çaqıra. Şolay adamlar qaysı yurtda da, har tuxumda da bar. Busa nege biz şulay güçsüz bolabız dağı? Tışdan gelip bizin birew de nasipli etip bolmay: ne prezidentler, ne deputatlar, ne özge türlü hakimler. Olar etejek, etmege borçlu da dür, eger xalq özü hakimlikge ne süyegenin añlatsa, masʼalalanı çeçmekni talap etse.
Rauf haligi bar hakimleni, deputatlanı quwalama çaqırmay, olağa kömek etme çaqıra. Özleni xalq yaqlayğannı bilse, olar dağı da belsenip, elni paydasına işleme başlar. Xalq haysız bolğan sayın busa hakimler de süygen-süygenin etip yürüjek.
Paçalıqnı bugüngü zakonları da yerli masʼalalanı xalqğa özüne çeçme imkanlıq bere. Prezidentibiz watandaş camyatın(grajdanskoye obşestwo) qurabız dep, yerli masʼalalanı çeçiwde xalqnı öz qısmatın öz qoluna alma çaqıra.
Köp yerlerde zakon talap etegen küyde qurulğan şolay camyat sowetler, hakimlikni, tersliklerin tüzlep, xalqnı paydasına tüz yolğa oñaralar. Bizin bir-bir qumuq yurtlarıbızda da camyat sowetler qurulğan. Şolay Tarğu, Käxulay, Albörügent, bir neçe özge yurtlarda hakimler bir-bir ahamyatlı masʼalalanı çeçegende camyat sowetler bulan haqlaşıp işley.
Qalğan yurtlarıbızda da şo işni başlama köpden zaman bolğan.
Bizin güçlü bolma qoymayğan nedir?
Yaşaw adamğa bir keren berile bolğan soñ, bizin borçubuz – şonu isbayı, Allahutaala aytağan küyde yaşama çalışmaq. Yaşawnu tüz, maʼnalı yaşamaq uçun ne etme geregi haqda miñler bulan kitaplar yazılğan. Tek şo kitaplanı neçaqı oxup turğan bulan da payda bolmay, adam özü özün alışdırma qaramasa. Oruslar da aytğanlay, «Cizn projit – ne pole pereyti».
Tüz, isbayı, xalqıña paydalı bolup yaşayman deseñ, şo qıyın, tek çeçme bajarılağan masʼalä. Şonu uçun adamğa güçlü yah, özden qılıqlar tarıq. Onu bulan da bitmey, teren bilim, bajarıwluq, pahmu da gerek bola. Şolağa yes adamğa aytma yaray: «Güçlü adam», – dep. Qıyınlı, qorqunçlu günlerde sen özüñ yañız güçlü bolğan bulan bolmay, yannawuruñda da seni yimik güçlü yoldaşlarıñ, qardaşlarıñ bolmasa.
Milli masʼalalanı çeçmek uçun da milletni içinde güçlü ulanlar da, güçlü qızlar da köp bolma gerek. Milli masʼalalanı birazğa qoyup, yurtubuznu güçlü etegen küyleni söyleyik.
Ayrıça bir adam özünü qılığın, pahmusun, bilimin güçlendirip bola bolğan soñ, sawlay yurtda adatlanı, alda yaşağanlanı sınawun qollap, haqıllı adamlanı nasihatlarına tıñlap, camyatnı güçlendirip bola.
Misalğa bizin yurtnu alayıq. Ozoqda, yurtubuz rayonda başğa yurtlardan artda qala deme süymeymen, tek Dağıstannı ölçewünde alğanda, al sıdıralarda da tügül. Bizin alğa barma qoymayğan ne sebepler bar? Sanayıq.
- İñ başlap bizin din bulanğı aralığıbız osal. Din xalqnı sıqlaşdıra, güçlü ete. Ertengi namazğa turup bolağan adam başğa ullu masʼalalanı da çeçme bolar.
- Atalardan qalğan köp-köp tiziw, bizin güçlü etegen adatlarıbıznı taşlağanbız. Misal uçun toylarıbız, tazyatlarıbız neger oşap bara? Bizin atalarıbız şolay etgenmi?
- Camyatnı masʼalaların boynuna alıp çeçme qarayğan aburlu tamazalarıbız qalmağan. Altmışından ötgenler de tamazalıqnı boynuna alma süymey.
- İşleme süymeybiz. Xonşu milletler bizin awlaqlanı alıp, xarbuz, pomidor, soğan ösdüreler. Soñ biz olardan satıp alabız.
- Bir-birewnü aburlap-sıylap bolmaybız. Yurtda uşu-sandadan wa ştañadan güçlü seksiyalar bar. Köp yaşlarıbız yer-yerge barıp, utup, üstünlüklege yetişe. Biz şolardan süyünüp, aburlap, kökge çüyüp bolmaybız.
- Birigip bolmaybız. Arağa bir masʼalä çıqsa, haribiz özübüznü örge salma qaraybız. Başğa milletler saylawlarda bir adamğa tawuş berme qarar çığarsa, barı da şoğar tıñlaylar. Biz busa yaq-yaqğa bölünebiz.
- Qısılıp turağan, zakompleksowannıy xalqbız. Sxod bolsun, cıyın bolsun, çığıp söyleme adam tabulmay. Soñ tozulğanda, içki içegen yerlerde söyleme süyegenler köp bola.
- Ortaq malnı haqında qıynalmaybız. Xonşu qotanlanı topurağına bizin mallar, tuwar çığıp qalsa, olar: «Eto – naşa zemlä!» – dep quwun salalar. Amma bizin topuraqlarda olanı tuwarları bağılıp tursa da, söz aytağan adam bolmay. Harisi bir: «Selsowet bar. Qarasın da», – dey.
- Tawakelligibiz az. Başğalar yimik alıp, Rossiyağa xarbuz, pomidor, yemiş eltegenler yoq. Yurtda türlü-türlü sexler açıp, işçi yerler boldurağanlar da yoq deme yaray.
- Ullulağa, özübüz saylağan hakimge, deputatğa tıñlap, birçe iş görüp bajarmaybız.
Oylaşıp qarağanda, bizin alğa barma qoymayğan dağı da sebepleni tapma bola. Tek o haqda aytıp turğandan payda bolmay, olanı üstünde işlemese. Şo kemçilikleni taydırmaq uçun lap aldın camyat qurma gerek. Camyat bolmasa, bir masʼalä da çeçilmes. Bizde xalq bar, camyat yoq. Camyat bolsun uçun şoğar yüregi awurtağan 9-10 adam giççirek qurum qurup, soñ şonda asta-asta başğalanı da qurşama gerek. Soñ netme gerekni yaşaw özü görsetejek.
Rauf Mahmutow, Adiläñıyurt