Tilin unutğan – talihin yutğan dep aytıp getgen bizin ullular. Tilni haqındağı oylanı wa pikrulanı har abatda yimik eşitmege bolasan. Yurtğa barsañ da, adamşawlu ana tilinde taza söyleygen adamnı tapmağa qıyın. Bilim beriwnü haqındağı yañı zakon qabul etilgenli ana tillege onu taʼsiri tiymey qalmadı. Ayroqda şahar şkolalardağı hal getgen asrunu 90-nçı yıllarında yürek tınışarday tügül edi. Ana tillege baqğan yaqdağı yanaşıwnu bilmek murat bulan noyabr aynı ortalarında Mahaçqala şahardağı şkolalarda ana til darslanı yürütegen muallimler bulan redaksiyada gezikli «dögerek stol» yoluğuw ötgerildi. Milletni menligin saqlawda ullu ahamyatı bulanğı bu çaranı aslu muradı – til masʼalağa baylawlu şahar şkolalardağı hal wa muallimleni ne talçıqdırağannı bilmek edi. Aldanoq esgerip aytsam, bu ahwalatğa Mahaçqalanı şkolalarında yaxşı natijalağa yetişip zahmat tögegen 10-ğa yuwuq muallim çaqırılğan edi. Tek iş işge yetişgen zamanda şolanı arasından yañız üçüsü tügül gelmedi. Bu yoluğuwda DNS RAN-nı baş ilmu qulluqçusu Abdulkerim Sayitow, muallimleni bilimlerin kamilleşdiregen institutnu ana til wa adabyat kafedrasını yolbaşçısı Madina Minatullayewa wa A. Taxo-Godini atındağı ilmu-axtarıw institutnu adabyat bölügünü ilmu qulluqçusu Zaida Adilgireyewa ortaqçılıq etdiler.
«Dögerek stolnu» açdı wa yürütdü «Yoldaş» gazetni baş redaktoru Kämil Aliyew.
– Xoşgeldigiz anadaş gazetigizni redaksiyasına, – dep başladı ol sözün. – 1980-nçi yıllardan berli şahar şkolalarda ana tillerden darslar yürülme başlanğan. Bugün şunda gelgen muallimler bulan birçe şo darslanı neçik yürülegeni haqında söz yürütmek, yoluğağan çetimlikleni arağa çığarmaq aslu murat bolup toqtay. Başlap muallimler beregen maʼlumatğa tıñlamaqnı taklif etemen. Soñ şoğar göre, umumi alıp masʼalanı haqında oylarıbıznı aytsaq, ana til darslar ne darajada ekeni belgili bolar. Ozoqda, masʼalalanı mekenli küyde belgilesek, şolanı çeçiwnü yolların tapmağa tınç bola. Eger de ana til darslarda yoluğağan çetimlikleni ördegi idaralarda çeçmege gerek busa, şonu da aytsağız, yoluğuwnu natijası bolmay qalmajaq.
Mahaçqala şahardağı 11-nçi gimnazyada 5 yılnı boyunda işleygen Makkaxanım Abduraşitowa özünü söylewün bulay başladı:
– Şkolada 150 yaşdan da artıq oxuwçu qumuq tilden yürülegen darslağa yürüy. Bizin oxuw ojaqda ana tillege baqğan yaqdağı yanaşıw yaxşı dep aytar edim. Gimnazyada 5 milli tillerden darslar yürüle. Soñ da, esgerip aytsam, bizde sınawlar ötgerilegen maydan bar. Şonda biz açıq darslar görsetebiz. Masʼalalanı haqında aytğan zamanda, oxuwçulağa barı da kitaplar yetişe dep aytıp bolmayman. Bu yerde şahar şkolalar uçun çıqğan kitaplanı haqında söz yürüle. Yañız 2-nçi klasğa bar, qalğan klaslarda yurt şkolalar uçun hazirlengen kitaplanı qollamasaq bolmay. Bulay alğan zamanda, oxuwçular köp de süyüp, ariw de görüp, ana til darslağa gele, ata-anaları alıp gelegen yaşlar da bar. Har işde de natija bolmağa tarığı yimik, bizin gimnazyanı oxuwçuları şaharda bolağan olimpiadalarda birinçi, ekinçi yerleni qazanalar. Getgen yıl bolğan olimpiadada 10-nçu klasnı oxuwçusu 2-nçi, 11-nçi klasdağı qız 3-nçü yerni aldılar. Soñ oxuwçularıbız respublikanı darajasında yürülegen olimpiadalanı ortaqçıları da bolalar. Ondan qayrı da, har yıl bizin gimnazyada şahar şkolalarda ana tillerden dars beregen muallimleni yarışı bola. 2010-nçu wa 2011-nçi yıllanı hasilleri haqında aytğanda, eki de yıl bizin oxuw ojaqnı muallimleri aldınlı yerlege çıqmağa boldular. Şahar şkolalarda ana tilge üyretmege tınç bolmay. Aslusu, darslar ana til bulan yanaşa orus tilge de göçürülüp yürüy. Tek barı da oxuwçular ana tilin añlamay dep aytsam durus bolmas. Darsnı waqtisinde taza qumuq tilde söylemege qast etebiz.
Mahaçqaladağı 15 nomerli şkolada Zumrut Alberiyewa zahmat tögegeni köp yıllar bola. Şo zamannı içinde ol ana tilleni ayaqğa turğuzuwda qast etip çalışğanlanı birisi. Onu iş sınawu muallimleni arasında arağa salınıp oylaşılğan wa şahar şkolalar uçun ülgüge tutmağa yaray dep toqtaşdırılğan. Ol birinçi abatlanı haqında ayta turup bulay dep başladı:
– Başlap men bu şkolada orus tilden darslar yürüte edim. Biraz zaman işlegen soñ barıbız da tanıyğan Natella Zaynalowna, bizin şkolağa gelip, ana tillerden darslanı yürütmege mağa tapşurma süyegenni aytdı. Men şo zaman razi bolmadım. Sebebin de şossahat añlatdım: ana tilden darslar tiyişli darajada yürülsün uçun barı da şartlar yaratılmağa, oxuwçulanı da darslağa gelmege iştahlığın boldurmağa tüşegenin yaxşı añlay edim. Aradan zaman getip, ol birdağı geldi. Axtarıp qarağanda, men alda aytğan şartlar biri de etilmegen. Şo zaman başlapğı klaslağa qarayğan zawuç işinden azat etildi. Şolay qattı nizamnı his etgen soñ bizin şkolada tındırıqlı iş yürülmege başlandı. Şo zamanda ne kabinetler görsetilmegen edi, ne darslağa tarıq bolağan metodika materiallanı tapmağa qıyın edi. Birinçi eki yılnı içinde sınawğa salıp qaramağa – eksperiment etmege toqtaşdım. Başlap ata-anaları yaşların ana til darslağa yibermege razi dep arza yaza edik. Soñ darslar yürülmege başladı. Tüzün aytğan zamanda, başlap şkolanı direktoru biz etegen işge onça ahamyat bermey edi. Artda Bilim beriwge wa ilmuğa qarayğan ministerlikden wa şahar uprawleniyeden tergewlege adamlar gele edi. Şo zaman direktor da bizge oñ gözden qaramağa başladı. Ana tilden darslar beregen muallimler ata-analanı, muallimleni arasında añlatıw iş yürütüwge aslu tergewübüznü baqdırdıq. Bizin şkoladağı ana tilni kabinetin kürçüsünden mağa qurmağa tüşgen. Şolay, yıldan-yılğa ana tillege etilegen abur göterilmege başladı. Bara-bara ana til darslanı iş sınawu yetişegen muallimlege tapşurmağa başladıq. Hali qumuq tilden barı da klaslarda darslar ara bölmey yürüle. Aldın, 90-nçı yıllarda, raspisaniyede milli tillerden yürülegen darslanı 6-nçı, 7-nçi darslağa, aytağanlıq, lap axırınçı darslağa salıp bek injine edik. Hali busa hal bütünley alışınğan. Şkolada metodist hisapda har muallimni yetişgen üstünlükleri sayalı alapasına qoşum bolağan küyde iştahlandıraman. Barı da muallimler özünü işin analiz etip, yazıp yürüteler. Şonu barışında ana tilden muallim qaysı temanı üstünde işleygeni, seksiyalarda etmege tüşegen işi haqda maʼlumatlar berile. Soñ da, har çetwert muallimler oxuwçulanı bilimlerin bilmek uçun tergew işler yürüte. Şonu hasilleri çığarıla, neçik kemçilikler yolğa yiberilgen busa, şonu üstünde işlew yollanı da belgileybiz. Soñ da, ana tillerden yürülegen seksiyalarıbız oxuw yılnı başında toqtaşdırılğan planğa göre yürüle. Klasdan tışda yürülegen işlege tergew berebiz: yazıwçular bulan yoluğuwlar ötgerebiz. Har yıl olimpiadalarda ortaqçılıq etegen oxuwçularıbız da bar. Tek ata-analanı arasında ana tiller neger tarıqdır dep aytağanları hali de yoluqmay tügül. Bir hal meni talçıqdıra: ör oxuw ojaqlağa ana tilleni muallimi bolup tüşmege süyegenler az bola bara. Alda yimik praktikağa gelegen qumuq studentler köp tügülü de şoğar şahat bolup toqtay. Şo sayalı bizin şkolada ana tillerden darslar yürütegen muallimleni aldına oxuwçuda kasbuğa süyüwün artdırmaq degen murat salına.
Aldın bilim beriwnü haqındağı zakonda ana tillege onça ahamyat berilmey edi. Hali çıqğan yañı zakonda busa «Ana tiller şkolada geçilmege tarıq» degen ayrıça statya bar.
Orta bilimler beregen oxuw ojaqlanı birisi hisaplanağan Leningentdegi 35 nomerli gimnazyanı muallimi Zarema Şamilowa özünü oyların açıq ete turup bulay dep sözün başladı:
– Ozoqda, bizin şkolada ana tillege baqğan yaqda çeçilmegen masʼalalar yoq. Direktorubuz Çakar Mejitowna ana tilleni lap da alğa salıp yürütegen adam. Bizin şkolağa özge şkolalardan muallimler sınaw alışdırmağa köp gele. «Yılnı muallimi» degen yarış bizin şkolada yürülegeni adatğa aylanıp da qalğan. 2010-nçu yılda şahar şkolalanı arasında yürülegen yarışda ortaqçılıq etip, 3-nçü yerge yes boldum. 2011-nçi yılda busa şaharnı, respublikanı ölçewünde bizin şkolanı muallimi Gulişat Mahammatowa 1-nçi yerlege yes boldu. Rossiyanı ölçewünde de aldınlı yerge çıqdı. Şolay natijalanı dalil hisapda geltire turup, şkolada ana tiller lap da alda yürüy dep aytmağa bolaman. Esgi yurtlağa çığıp, xalq awuz yaratıwçuluğundan bay material toplağanbız.
A. Taxo-Godini atındağı ilmu-axtarıw institutnu adabyat bölügünü ilmu qulluqçusu Zaida Adilgireyewa, ilmunu gözünden qarap, adabyat darslanı yaxşılaşdırıwda etilgen işleni malim etdi:
– Xıylı yıllanı boyunda işlep turağan muallimleni qastı bulan ana tillerden darslar tiyişli darajada yürüle. Masʼalalar hali de bar. Tek artdağı yıllardan berli ana tillege bir sahat qoşulğanlığı ullu üstünlük dep oylaşaman. Bu – bir yanı. Birdağı yanın aytsam, şahar wa rayon bilim beriw uprawleniyeleni, şkolalanı direktorlarını ana tillege yanaşıwu alışınğan. Tek barın da bir teñ etip qoymaq da tüz bolmas. Köbüsü halda şkolada ana tilleni darajası başlap muallimden, soñ direktordan hasil bola. Eki de adam bir til tabıp işlemese, ana til şo oxuw ojaqda alğa barmay. Kitaplanı masʼalası, ozoqda, hali de çeçilmegen. Bu yıl şahar şkolalar uçun dört kitap peçatğa berilmege hazir. Esgerip aytğanda, şahar şkolalar uçun yañırtılğan 2-nçi klasnı kitabı, bukvar, 3-nçü klas uçun kitap çıqmağa gerek.
«Dögerek stolnu» aylanasında muallimler köpden qarawullağan «Metodika yaqdan muallimler uçun ne kitaplar çığajaq?»degen soraw tuwulundu.
– Dars görsetiw materiallar hazir bolup arxiwlerde yatağanı da bola xıylı zaman, – dep uzatdı sözün Z. Adilgireyewa. – Tek şo institutda işleygen ilmu qulluqçulardan hasil bolağan iş tügül. Bu masʼalä sawlay respublikadağı şkolalarda bar. Bizin institutğa kitaplar çığarmaq uçun respublika bücetden aqça mayalar görsetilmey turup, hal şo küyde qalıp turajaq. Şo haqda ör hakimleni aldına masʼalanı tuwradan salmağa tarıq.
DNS RAN-nı ilmu qulluqçusu Abdulkerim Sayitowana tiller ayaqğa turma başlağan zamandan berli bugünlege yerli ne işler etilgeni haqda ayta turup bulay dedi:
– Bugün ana tilleni halı yaman tügül. Birinçi abatlar har zaman qıyın alına. 1980-nçi yıllanı başında respublikanı içinde bir sama ana tilni kabineti yoq edi. Şo yıllarda şkolalarda ana til darslanı xas bilimleri yoq qaysı muallimge de tapşurup qoya edi. Kitaplar, şolağa göre metodika yol görsetiwler, diktantlanı cıyımı, sözlükler wa şolay da tarıq bolağan adabyat yoq edi. Sahatlanı masʼalası da onça maqtarday halda tügül edi. Başlapğı yıllar şkolada oxuwçulanı bir klasğa cıymağa da bek qıyın edi. Bir-bir ata-analar, şkolağa gelip, yaşın qolundan tutup alıp gete edi. Raspisaniyege milli tiller salınmay, fakultativ hisapda yürülegen zamanlar da bar edi. Bara-bara muallimler, direktorlağa da añlatıp, ana til bolmasa yaramay degen muratnı göz alğa tutup işlemege başladı. Tek bugün barı da örlüklege yetişgenbiz dep aytıp bolmayman. Çeçilmey qalıp turağan birinçi masʼalä – kitaplar yetişmeygenlik. Ekinçisi, şahar şkolalarda darslar yürütegen muallimler uçun xas kurslar bolmağa tarıq. Nege tügül, şahar wa yurt şkolalarda yürülegen darslanı aldına başğa-başğa muratlar salına. Açıq etip aytsam, şahar şkolalarda yürülegen darsnı waqtisinde muallim aslu tergewün oxuwçulanı söz baylığın artdırıwğa baqdırmağa gerek. Programmalanı haqında söz yürütsem, şahar wa rayon şkolalar uçun talaplar bir yimik salına. Bir misal geltireyik. Bukvar busa da, şonu atın qumuqçağa da alışdırıp, harplıq dep yazıp oñarğanım eki yıl bola. Onunçu klasnı xrestomatyası basmadan çıqmay 10 yıllağa yuwuq turdu. Zaman getgen sayın, kitapnı içindegi materiallar da esgilene çi, dewürler alışına. Tek şonu xarj yanın alimler çeçmey. Birinçi klasda muallim yañız kitap bulan dazulanıp qalmağa tüşmey. Oxuwçulanı alıp şkolanı abzarına çıqmağa tarıq. Nege tügül, aylanadağı tabiat bulan olanı da tanış etmege gerek, awuz söz baylığın artdırmağa tüşe. Ata-analar bulan tığıs küyde iş yürülmese, bir de yaramay.
Muallimleni bilimlerin kamilleşdiregen institutnu ana til wa adabyat kafedrasını yolbaşçısı Madina Minatullayewa «dögerek stolnu» temasın tolumlaşdırmaq muratda bulay maʼlumatlanı arağa çığardı:
– Bilim beriwge wa ilmuğa qarayğan ministerlikni yanından ana tillege baylawlu bir qadar çaralar görülgen. Şolanı birisi şkolalanı kitaplar, metodika yol görsetiw alatlar bulan taʼmin etmek bolup toqtay. Şoğar göre köp pikrular da arağa çığa. Meni de şo hal talçıqdırmay qoymay. Tek bu yerde bulay añlatıw berip bolaman. Kitaplar çığarmaq uçun har yıl federal bücetden görsetilegen xarj bola. Şonu har darsda çıqmağa gerekli kitaplağa paylana wa planğa göre basmadan çığa. Ekinçiley de, muallimleni bilimlerin kamilleşdiregen institutnu ana tillege qarayğan kafedrası Mahaçqaladağı DGPU-nu wa DGU-nu filologya fakultetleri bulan baylawluqnu üzmey. Şahar şkolalarda yoluğağan çetimliklege qarağanda, kim busa da işlemege bolmay. Şo muallim ana tiline canı awruyğan wa işine berilgen adam bolmağa tarıq. Oxuw yılnı başında bir-bir şkolalanı direktorları ana tillerden dars beregen muallimler izleygen gezikler de bola. Şo masʼalanı çeçmek uçun ne iş yürüle dep soramağa bolasız. Har oxuw yılnı oktäbr ayında muallimleni bilimlerin kamilleşdiregen kurslar ötgerile. Şolanı waqtisinde men har muallimge 9-11-nçi klaslardan 1 yada 2 oxuwçunu filologya fakultetge oñarmaq uçun iş yürütügüz dep taklif etemen.
Muallimleni käsbu yaqdan bajarıwluğun artdırmaq uçun xıylı iş etile. Kurslağa 72 sahat berile: şolardan 10 leksiya bola, qalğan sahatlarda dars beriwnü yolların üyrenebiz. Şaharda wa şonu yuwuğunda yerleşgen şkolalağa muallimleni alıp baraman. İş sınaw toplağan muallimleni açıq darslarında olturabız wa analiz etebiz. Hali muallimni aldına salınağan talaplar artğan. Ol har gün degenley, tilni wa adabyatnı alıp, axtarıw iş yürütmege tarıq, texnikanı imkanlıqlarından paydalanıp, darsında qollamağa tüşe, darsnı barışın oxuwçulağa qujurlu bolağan küyde qurup bilmege gerek. Bizin işibiz yañız kurslar bulan dazulanıp qalmay. Biz oxutuw wa ilmu metodika işni de yürütebiz. Har yıl respublika darajada ana tillege baylawlu konferensiya ötgerile. Şonda da praktika yanına aslu tergewübüznü baqdırabız. Konferensiyanı barışında oxulğan dokladlanı wa açıq darslanı cıyım kitabı da çığa. Har yıl bir ilmu kitap çığarmağa planğa göre borç etilip salınğan. Şo muratnı yaşawğa çığara turup, artdağı yıllarda «Başlapğı klaslar uçun sınaw iş darslar» degen kitap hazir etildi. 10-11-nçi klaslar uçun ana tilden test qaydada qurulğan kitap çıqdı. Respublikanı darajasında fevral aynı 21-nde belgilenegen ana tilleni gününe bağışlanıp oxuwçulanı arasında yarış ötgerile. Soñ da, mart ayda «Ana tilleni lap yaxşı muallimi» degen yarışnı yürülegeni adatğa aylanğan. «Yoldaşnı» redaksiyasına ana tilleni haqındağı masʼalalanı göterip, paydalı yoluğuw ötgergeni sayalı barakalla bildirmege süyemen.
«Yoldaş» gazetni baş redaktoruK. Aliyew«dögerek stolnu» camın çığara turup bulay dedi:
– İşni yaxşılaşdırıwnu dazusu bolmay. Bir dazuğa yetgende ondan ötüp dağı dazu görüne. Muallim oxuwçulağa ana tilni süydürüp bola. Muallimni qolundağı ana tilinde çığağan gazet de – şo yolnu tutğan bir güç. Misal uçun, ayroqda Qarabudağgent rayonnu yurtlarından har yıl bizin redaksiyada oxuwçular qonaqlıqda bola. Şahar şkolalanı oxuwçularına da redaksiyanı eşikleri har zaman açıq. Soñ barı da oxuwçular kompüterni wa İnternetni payda geltiregen küyde qollap bilmege gerek. Ana tilin üyreniwge, teren bilimler alıwğa, bilimlerin artdırıwğa hali barı da imkanlıqlar yaratılğan. Muallimler şo bilimleni oxuwçulağa da yetişdirmege tarıq. Bilim beriwge wa ilmuğa qarayğan ministrni söylewüne tıñlasañ, barı da şkolalar İnternetge qoşulğan dep hisaplana. Tek hal haqıqatda şolay tügül. Soñ «Kumıkskiy mir» degen saytğa salınğan maqalalanı qumuq tilde berilegenleri 5-6 keren az oxula. Bulay hal neni göresetegeni aytmasam da añlaşıla.
Siz de esgergenigiz yimik, ana tillege baqğan yaqdağı yanaşıw xıylı alğa getgen. Bizin gazetni borçlarını birisi – aldınlı sıdıralarda yürüygen muallimler bulan oxuwçulanı tanış etmek. Tek arbanı tuwarıp qoymağa hali de tez. Masʼalalanı çeçiw yolların arağa salıp oylaşmaq lap aslu bolup toqtay. Eger de biz özübüznü menligibizni, madanyatıbıznı, tilibizni saqlamağa süye busaq, birinçi abat özübüznü yanıbızdan bolmağa gerek. Biz yuxlay busaq, paçalıq uyanmajaq. «Dögerek stolda» ortaqçılıq etgenigiz uçun barakalla bildire turup, sizge gazetni 90 yıllığına bağışlanıp çıqğan kitapnı sawğat etebiz.
«Yoldaş», 23-11-2012