Belgili bolğanı yimik, yañız bizin ülkebizde tügül, 12 aprel Kosmonawtikanı günü hisapda xalqara ölçewünde ötgerilegen bayramlanı birisi. Tek, şo günnü bizin Tarğutawnu betinde orunlaşğan bırınğı, bay tarixi bulanğı Tarğu, Kaxulay, Albörügent qumuq yurtlarıbıznı xalqları 1944-nçü yıldan halige yerli özleni tarixinde bolğan lap qayğılı gün dep qarşılay.
Şo gün üç de yurtnu camyatı — ullular wa cahiller Anjidegi M. Yarağını (Yaragskogo) wa general M. Omarownu atındağı oramlanı başında — MÇS-ni aldında cıyılğan edi. Nege tügül, şo gün olar yaşawnu xıylı oñaylıqlarından, imkanlıqlarından mahrüm qalğan, tas etiwlege tarığan. Lap da aslusu, olanı ata-babalarından warislikge qalğan topuraqlarını qoldan çığarılğanı rahatlanmağa qoymay.
Mitiñden görünüş. (P. Alxasow çığarğan surat)
Şo haqda men Tarğunu tamazalarını sowetini başçısı Abdulqadir Camalutdinow bulan qayğılı mitiñde yoluğup, laqır etemen.
- Lap da erewüllü adamlarıbız frontğa getip, üç de yurtda qartlar, yaşlar wa qatın-qızlar qalğan zamanda, 1944-nçü yılnı aprel ayını 12-sinde, şolanı gözyaş tökdüre turup, güçden Dağıstannı temirqazıq boyuna, Xasawürt rayonğa göçürdüler, — dep uzata ol özünü sözün. — Yol üstde qıyınlıqlağa tarıp, yaşlanı, ullulanı arasında halsız, aç bolup geçingenleri de boldu. Mal-matağıbız, topuraqlarıbız da qoldan çığarıldı, taw rayonlanı xalqlarına wa Mahaçqalanı aylanasındağı har türlü qurumlağa paylandı şo zamanğı Dağıstannı xalq komissariatını predsedateli Abdurahman Danyalownu dokumentlege salınğan qolbasları bulan. Neçik de onu aldına salınğan qumuqlanı tax otawu bolup gelgen üç de yurtnu xalqın yaq-yaqğa tozup, topuraqların wa malın-mülkün yoq etmek degen xıyalları bir qadar yaşawğa çığarıldı. Tek bizin minalı yerleribizden ayrılmağa xıyalıbız yoq, tas etiwlege boysınmaylı, qaytıp yeribizge geldik. Şolaylıqda, biz muna 50-60 yıllar qıyınlı hallağa tarıp hakimler bulan da yoluqduq, ruhani idaralanı başçıları bulan da. Kim bulan da haqlaşğanbız. Artdağı yıllarda Xizri Şixsayitow, Mahammatsoltan Mahammatow, DR-ni haligi Prezidenti Mahammatsalam Maham¬matow, Dağıstandan Moskwağa barıp RF-ni Camyat palatasını çleni Maksim Şewçenko bulan da. Tek bizge daimlik qollawğa, yeslikge 1934-nçü yılda paçalıq akt bulan yazılıp berilgen topuraqlarıbıznı halige yerli qaytarıp bolmaybız.
Şo sebepden bugün özübüz barıp «Nowolakstroynu» yuwuğundağı federal yesligindegi deñizboy topuraqlarıbıznı 200 gektar wa Kaspiyskige yuwuqdağı 195 gektar yeribizni üç de yurtnu xalqına paylama toqtaşdıq. Yoğese, şonu da talam-taqış etejek, paylap başlağan bayağı güçü ozağan taypalar, har türlü qalipdegi, ölçewdegi çinownikler. Bizin dağı birewge de inanmağa halıbız qalmağan, özübüz özübüzge inansaq tügül.
Mitiñde ortaqçılıq etgenleni arasında olanı başına tüşüp aylanağan Kaxulay yurtnu camyat sowetini başçısı Zalimxan Waliyew de alğasawluqğa yol bermeyli, alğasağan suw deñizge yetmes degenley, cıyılğanlanı pitnege çaqırmaylı, masʼalanı sabur-salamat küyde çeçmege çaqırdı.
- Bizge qaçan bolğunça Tarğutawdağı taw-taşğa yabuşup turmağa tarıq, topuraqlarıbıznı qoldan çığarıp, — dep añlatıw bere ol cıylğanlağa. — Zawodlar, fabrikler, kolxozlar, sowxozlar yoq. Yaşörümlege topuraq bolmasa iş qaydan bolajaq?! Dawdan aldağı yıllarda üç de yurtnu sawlay elge atları ökürüp turağan, WDNX-nı sawğatlarına yes bolğan üç ullu kolxozu bar edi. Bizin tışğa teberip taydırıp, qollawdağı topuraqlarıbıznı talam-taqış etdiler. Şolanı biz özübüz qaytarmasaq, üç de yurtnu gelejegi belgisiz. Biz kimge inanma gerekbiz? Ozoqda, bir başlap özübüzge! Qumuklar topuraqlanı işletme süymey dep boş xabarlanı yayağan taypalanı da awzun, tilin toqtatma tarıq. Bizge şonu görsetmege zaman gelgen. Xalqıbız talap ete topuraqlanı yesilerine qaytarmaqnı, Tarğu rayonnu yañıdan qurmaqnı wa göçürüwnü waqtisinde bolğan çaqı barı da tas etiwleni qaytarmaqnı.
Mitiñde özge qumuq Endirey, Töben Qazanış, Qaqaşura, Lwowskoye-1 yurtlardan, Xasawürt, Babayurt, Buynaksk, Qızılürt, Qayagent, Qarabudağgent rayonlardan gelgen wakiller, camyat qurumlarıbıznı başçıları da ortaqçılıq etdi wa onu sipteçilerin yaqlap söylediler.
- Yañırtıwlar başlanğanda, paçalığıbız bir camyatdan başğasına göçegende bizge de pısıp turma tüşmey edi, — dey «Sploçön¬nost» degen region camyat qurumnu başçısı Zaynutdin Suleymanow. — Qumuq xalq harakatını başında toqtağan Salaw Aliyew, DR-ni o zamanğı Hukumatını Predsedateli, Abdurazaq Mirzabekow wa özge yoldaşlar milli uyanıwnu yıllarında bizin gözübüznü açmağan edi busa, ozoqda, haligi Xumtorqali rayonubuz da yañıdan qurulmajaq edi. Şo ruhnu hali de sönmege qoymay cahillege, ullular bulan haqlaşıp, iş görmek, gertiden de, paydalı bolur. Men mitiñni ortaqçıları salağan talaplağa raziligimni bildiremen. Üç de yurtnu xalqına ata-babalarından qalğan yuwuq¬dağı minalı topuraqların qaytarmaq uçun çaralar görmege gerek. Olağa Babayurt rayondan wa şondan da ariden topuraqlar berebiz, işlemege süye busa degen baş aldatıwlar bizge tarıq tügül. Dağıstandağı zakonlar kimleni ixtiyarların wa paydaların yaqlamağa tarıq? Nege dağı, daim tawlanı wa tüzlüknü ösdürüwge baylawlu çığarılağan zakonlar, qurulağan programmalar lomay-lomay xarjlar da ayırılıp daim taw rayonlağa, Nowolakğa işlep turmağa gerek?!
«Xalq yatsa — kiyiz, tursa – müyüz» dep nehaq aytılmağan. Xalqnı çıdamlığın qaçan bolğunça sınap turmağa tarıq, pısıp toqtağanıq taman degen wa özge çaqırıwlar da mitiñde köp eşitildi.
Axırında talaplağa qoşulğan tolumlaşıwlar bulan xas qarar qabul etilindi. Qararğa baylawlu bolup RF-ni Prezidentine xas Çaqırıw da hazirlendi. Şonu bulan yanaşa talaplanı Moskwağa RF-ni Prezidentine wa onu Temirqazıq-Kawkaz federal okrugundağı tolu ixtiyarlı wakiline kağızlanı yetişdirmek uçun ayrı-ayrı komissiyalar qurma tüşegeni haqda wa şolay da masʼalä çeçilmeyli şo yerden üç de yurtnu wakillerinden qurulup salınğan 30 adam qarawul-gözetçiler taymajağı wa yerleni paylama başlajağı haqda da açıqdan esgerildi.
Dağı yol yoq.
Mitiñde ortaqçılıq etgen işsiz xarlılıqda turağan cahil ulanlar şolay hasil çığardı.
«Yoldaş», 20-04-2012