«Özü özün aburlamayğan milletni gelejegi yoq», — dey filologya ilmulanı doktoru, tarixçi-liñwist Qalsın Salahowiç Qadırhajiyew. Bu sözleni ol tarixden köp sanawdağı misallar geltirip wa aytılğan tarixçi Lew Gumilöwnu teoryasına asaslanıp söyley.
Bugüngü qumuqlanı halı şo sözleni gertiligine şeklik qoymay. Biz tamaşa küyde öz-özübüznü batıltıp, barlığıbızğa şeklik etip, ruh baylığıbızdan öktem bolmayğan milletge aylanıp barabız.
Başğa milletler de şolay dep aytıp qutulma qarayğanlar bardır. Tek xonşularıbız awar wa mıçığış milletleni alıp qarasaq da, biz şo teñleşdiriwde utdurağanıbız açıqdan görünüp tura.
Bir-eki misal. Awarlar imam Şamilge de, Rasul Hamzatowğa da etip turağan çaqı abur! Yañız özler etip de qoymay, şo aburlawğa başğa milletleni de, paçalıq qurumlanı da qoşulta. Munda masʼalä şo esgerilgen 2 adamğa abur tiyişlimi-tügülmü dep salınmay. Ozokda, tiyişli. Tek awarlar ullu adamların göterip, öz milletini aburun da artdıra.
Mıçığışlarda şolay misallar dağı da köp. Şo xalqlar özleniki tügülleni de özleniki etip görsete. Biz busa barıbıznı saqlap da, aburlap da bolmay qalabız.
Qumuqlanı tarixinde az bolğanmı dünyanı ölçewünde misalğa geltirme yarayğan küydegi ruhnu igitleri, namusnu qurbanları?! Ullubiy Buynakskiy. 27 yıllıq ullu gelejegi bulanğı yaş ulan, süygen dosu da qoşulup, qurdaşları hayın etip, tusnaqdan qaçmağa yol açğanda da: «Meni bulan yoldaşlarım da çıqmay busa, yerimden de terbenmeymen», — degen. Şo küyde yaxsaylı Nuhay Batırmurzayew de, yurtlularını bir payın qazaqlar tutup, innırğa cıyıp toqtağanda, özün qutğarma 2 at da alıp gelgen mıçığışlı qaynulanına: «Şunda cıyılğan qatın-qıznı da qaratıp, Nuhay qaçdı dep aytdırmasman», — dep, ölüp de getgen. Misallar dağı da bar.
Qaysı milletni bolğan şolay namus uçun ölüp getgen igitleri? Bolğan busa, duplu-dünya bilejek edi. Men geltirgen misallanı qumuqlanı köpleri özler de bilmeydir.
Tarixni qoyayıq. Bugünlege geleyik. Murat Aci qumuqlanı atın, tarixin dünyağa malim etdi. Qaysı milletni bar şo darajadağı alimi? Bar busa, bilejek edik. 25 yıl bola Murat Aci tutğan yolundan tayışmay çalışağanı. Neçaqı toplar atıldı oğar. Tek ol büdüremedi. Milleti ne etip busa da yaqladımı şonu? YAqlağan busa, Eldaruşewge «Yoldaş» gazetde geltirilgen kağıznı yazmas edi.
Örde esgerilgen Qalsın Qadırhajiyewni sawlay türk dünyası tanıy, onu axtarıwlarından, yañılıqlarından paydalanıp, türkologya ilmu şaylı alğa getgen. Tek watanında ohar milletini yağından bir yaqlaw da yoq. DGPU-nu rektoru (qumuqman dep yürüygen) işinden taydırğan soñ, onu ilmu bulan maşhul bolma imkanlıqları çı neçik bolsun, yaşaw halı da maqtarday tügül.
Bugüngü yaşawda dağı da köp bar özler bulan millet öktem bolma bolağan qumuqlar. Tek xalq özü özünden süyünüp, öktem bolup bolmay. Üstewüne, köpler şo maqtaw, abur tiyişli adamlanı da özlege oşatıp görsetip, olanı tersliklerin, kemçiliklerin, bar busa da, yoq busa da, bayraqğa çançıp yürüyler.
Ne etme gerek?
Bizin köp sanawdağı alimleribiz, yazıwçularıbız, madarlı adamlarıbız, paçalıq, camyat çalışıwçularıbız bar. Olar süyse, milletin götermek uçun köp iş etip bolalar. Tutuğuz bir-birewnü, qol yalğağız, göterigiz! Şo zaman biz barıbız da ör bolajaqbız!
Bugüngü Dağıstannı şartlarında dağı yol yoq. Millet özü özün tutmasa, onu ne paçalıq, ne Allah, ne özge türlü sihrulu güçler tutmajaq. Özdenligibizni saqlap bolmasaq, qullağa aylanajaqbız. Birleribiz şolay bolup da bitgen.
P.S. Busa da, meni esime gelegen küyde, qumuqlar adağan, tek büdüremegen. Artdağı 25 yılnı içindegi sınawlardan qumuqlar üstünlük bulan çığıp bolmadı. Nege tügül, qarşı turğan güçler bir neçe kerenlege artıq edi. Şo sınawlar bizin xalqnı çınıqdırar, tawakallı eter dep inanaman. Tawakallı erge busa ölüm yoq. Şolay degen bizin atalar.