Dertler-qıyınlar qıstap, yuwuq arada yaqlaw tapmağanda, har insan adatlı halda yağadan-yatdan kömek izley ayrı-ayrı camaatlarda, başğa tügül, yürek taşıp çıqğan kantını aylanasında tıñlama-añlama adam qalmağanda, elinden arekdegi ullu, «yulduzlu» qalalarda orunlaşğanlağa göz qarata, olar bulan umut baylay.
Qaraman awlaqda yılğa yuwuq yuwuşan otnu quçaqlap qoş yatıw yürütegen üç qumuq yurtnu xalqı har türlü sahnalardan özlege kömek qolun uzatma «ant» etgenler, nege busa da, sözünde tabılmayğanına, masʼalalar çeçilmeyli, quru artğa teberilip turağanına tazza injinip-küstünüp, wakillerin Moskwağa baqdırğan edi. Olanı arasında Kaxulay yurtnu camyat sowetini başçısı Zalimxan Waliyew de bar edi. Tüpde bizin muxbiribiz Alaw Aliyewni onu bulanğı laqırlaşıwun oxuwçulanı tergewüne berebiz.
– Zalimxan, Moskwağa saparığıznı sebeplerin, muratların bilmeygenler azdır. Busa da el arada şu masʼalanı aylanasında dağı sorawlar tuwmasday añlatıwlar berseñ ariw bolur edi.
– Getgen yılnı aprel ayında camaatlarıbız Qaraman awlaqğa çıqğan soñ, Dağıstannı Prezidentini qararı bulan xas komissiya quruldu. Respublikanı başçısını tapşuruwuna göre, komissiya sentäbr aynı axırı bolğunça bizin talaplağa baylawlu özleni takliflerin hazirlep, kağızlanı Prezidentni stoluna salma gerek edi. Sentäbr de bitdi, artı bulan oktäbr de getdi, ğasilikalam, yañı yılğa gelip urunduq. On aynı uzağında komissiyanı birgine-bir cıyını boldu. Şonda gördük komissiyanı başın tutğan adamnı (Xalq Cıyınnı aldağı Pred¬sedateli Mahammatsoltan Mahammatow — A.A.), dağı heç onu üstüne girip bolmadıq. Özü de ol, qarağanda, Qaramanğa gelip, xalqnı aldına çığıp söyleme tiyişli görmegendir.
Komissiya işin kütmey dep, Prezidentge eki keren kağız yazdıq. Tek bir zat da alışınmadı. Komissiyağa qurşalğanlar, barı da namusnu Prezidentge salıp, özler yağadan qarap, masʼalanı çeçiliwün iş etip çanalata degen pikruğa geldik. Şondan soñ zamannı dağı zaya etmey, Dağıstannı hakimyatı bulanğı baylawluqlanı toqtatıp, Moskwağa barma toqtaşdıq. Qolubuzda Rossiyanı Prezidentini atına yazılğan, özüne 4300-den de artıq adam qol salıp hazirlengen kağızlar da bar edi.
– Moskwada kimler bulan yoluqma, söyleme imkanlıq boldu?
– Kağız Prezidentni atına yazıl¬ğan soñ, ozoqda, bir başlap Kremlni administrasyasına bardıq. Bizin watandaşlanı arzalarına qarayğan bölüknü başçısını orunbasarı Rafael Hakimow qabul etdi. Tıñladı, kağızlarıbıznı da aldı. Tek onu özün tutağan küyüne, söyleygen qaydasına qarap, wallah, şu gişiden bizge bir payda da bolmajaq degen oy başımdan taymay edi.
Şolay bolup da çıqdı. Watanıbızğa qaytıp bitgençe de, kağızlarıbız biz özleni üstünden arz etegenleni qoluna tüşgen edi. Qaramandağı topuraqlanı satıp, pata-purxun çığarğanlar alğasawluqda, üç günnü içinde bizin kağızğa göre cawap oñara. Saykimasala, Tarğutawdağı yurtlanı camaatları Nowolak rayonğa berilgen topuraqlanı güçden çığarıp alma süye. Olanı ayıbından, demek, bizin ayıbıbızdan, laklanı aldağı Awux rayondan deñiz-qaraman boylağa göçürüw toqtalıp tura. Qumuqlar yelegen yerleni Nowolak rayon bulan bir aralığı da yoğun cawapnı hazirlegenler bek yaxşı bile. Şo sayalı esgerilegen topuraqlanı Nowolak rayonğa qoşmaqnı haqında Rossiyanı Hukumatına tileme gerek dep taklif bere.
Bussahat biz orunlaşğan yerler Ros¬syanı Ağaçlıq xozäystwo komitetine begetilgen. Olanı wakilleri bulan da yoluqduq: «Sizge bizin topuraqlar ayawlap-asırap saqlağız dep berilgen edi. Siz busa, asıramayğandan qayrı, yetgen birewlege satıp, talam-taqış etip turasız. Şo sayalı camaatıbız siz şo yerleni gerti yesilerine qaytarğannı süye», — dedik.
– Moskwada xıylı qumuqlar yaşaylar wa işleyler. Olar bulan aralıq tutma qaramadığızmı?
– Gelgenibiz bulan Paçalıq Dumanı deputatları, qumuqlar Balaş Balaşowğa wa Zawur Askenderowğa telefondan taba söyleme qaradıq. Trubkanı sekretarları göterdi. Aytarbız, bildirerbiz, olar özler sizge söylejek dep qaldı. Moskwada bir cuma turduq, heç söylegeni bolmadı. Biz söyleme qarağanda, trubkasın götermeygen boldular.
– Moskwağa etgen saparığızdan soñ özügüz uçun ne yimik hasiller çığardığız?
– Bir zamanğı sovet filmde yimik «Moskwa gözyaşlağa inanmay» degen kalimalağa tolu küyde tüşünüp bitdim. Bizde tügül olanı hayı. Rossiya özü de bugün ullu qalmağallanı içinde. Barı da qastı, oyu, harakatı Soçidegi Olim¬piadanı paraxat ötgeriwnü aylanasında yürüle. Dağıstandağı qarşılıqlanı örçükme qoymay, 2014-nçü yıl bolğun¬ça basıltıp turma qaray.
– Hali Moskwadan da umutlarığız üzülgen soñ, ne etme xıyalığız bar?
– Bajarıwlu yüristleni de qurşap, adamlanı ixtiyarların yaqlayğan xalqara qurumlağa arzabıznı hazirlejekbiz.
– Tınç masʼalä tügül, ondan qay¬rı da, xıylı zamannı alajaq.
– Uzaq, injiwlü iş ekenin biz de añlaybız. Ne et deysiz dağı? Sawut da alıp yabuşma-çabuşma çığayıqmı? Biz özübüznü güçübüzge, halıbızğa göre iş tutsaq yaxşı. Zakon yolu bulan yürüsek, bizge ilinme, tiyişsiz ayıplawlar salma sebepler de qalmajaq.
– Özge milletleni, misal uçun, balqarlanı, qaraçaylanı, noğaylanı harakatları bulan aralıq tutma qaramadığızmı? Baliki, birleşip çalışsağız, masʼalalarığız da tez çeçiler edi.
– Birleşme yaray kim bulan da. Tek köp areklege çıqmay, bir başlap yannawurubuzdağı dos dağıstan xalqlar bulan aralıq tutsaq durus bolmasmı? Bizin milletleni arasına politikler suğulmasa, biz qaysı masʼalanı da maslahat yolda çeçip bolabız. Şonu gertileygen xıylı misallar da bar. Bussahat bir millet de şu topuraqlar bizinki ekenin inkär etmey, qarşılığın da bildirmey. Xalqnı esi uyana tura. Topuraqnı yesi administrasyalanı başçıları yada qaydağı çinowlikler tügül. Topuraqnı yesi — xalq. Şonu gelejek qısmatın da özü xalq çeçejek.
– Bergen añlatıwlar sayalı barakalla. Adilli, insaplı işigizni artın Allah oñarsın. Muratlarığızğa yetişme nasip bolsun!
«Yoldaş», 08-03-2013