Pahmulu şair wa dramaturg Ataw Atayew özünü yazıwçu yoldaşlarına oşamay: kitapların çığarıp, şolanı sataman dep aylanmay; prezentasyaların, yübileylerin etemen dep awara bolmay; 35 yıl çağında ayrı kabinetı de, ariw alapası da bulanğı işin de qoyup, erkinlikni süyemen dep, yurtuna getip, baljibinler saqlay. «15 gün sama tusnaqda olturmağan şairden gerti şair bolmay»,- degen sözleni Ataw 20 yıllar alyaqda aytğan edi. Onu bulanğı laqırnı men şo sözlerden başladım.
Ataw Atawow: — Yazıwçu biraz sama ağımğa qarşı yüzme gerek. Hakimleni betine yalınçlı tigilip turağan adam ne yazıp bola? Kitabın çığarmaq uçun hakimlege aqça tilep baralar, soñ kitabın alsın dep dağı da baralar şo hakimge. O hakim busa oylaşa: «Pelen otkatdan yada operasyadan, uruşbatdan bu talaysız yazıwçuğa da pay çığarma tüşejek. Çığarmasam, başımnı söylep, bırıq-sırıq işlerimni aytıp yada yazıp yürüjek», — dep oylaşa. — Yada: «Bir-eki şayı bersem, bu çu meni maqtap, yırlar, kitaplar yazajaq»,- dep keplene. Yañız yazıwçulanı tügül, curnalistleni arasında da köp şolaylar. Soñ birleri çabıp, hukumatdan atlar-zwaniyeler alıp, özlege ayrıça abur-hürmet etgenni de süyeler, başğalağa üstdensuw qaraylar. Şo sayalı xalq yazağanlağa inamsız bolğan.
Raşit Harunow: — Oxuwçunu inamlığın qazanmaq uçun ne etme gerek?
— Gertini yazma gerek. Yalğannı birew de oxumajaq.
— Politika, camyat, sosialnıy masʼalalanı haqında yazağanda gertilik tarığı añlaşına. Tek adabyatda, poezyada yaşawnu başğa yanlarını haqında da yazıla çı...
— Añlayman. Men tamaşalıq etegen zat: özlege 60 yıl bolağanlar süyüwnü haqında yazalar. «Etmegiz. Sizge çi yaşlarığıznı yaşları küleydir»,- deymen men olağa.
— Seni poezyañda da bar çı süyüw şiʼrular.
— Bar busa, olar qaçan yazılğan? Men şiʼrular yazmayğanım xıylı bola. Yazılmay. Güçden çığarıp, yazıp bolar edim. Tek tarıqmı? Mağa tarıq tügül, oxuwçulağa dağı da artıq tarıq tügüldür. Men hali dramaturgiyanı tarmağında işleymen. Qumuq teatrğa menden qayrı pyesalar yazağanlar yoq da yoq dep turaman.
— Dağı, sençi professionalnıy dramaturgsan. Qayda oxuğanıñnı da esge sal.
— Moskwadağı Litinstitutnu bitdirgen soñ, men bir neçe yıl Yazıwçulanı soyuzunda konsultant, Dağıstan kitap izdatelstwoda, radio¬da redaktor bolup işledim. Özüme 35 yıl bolağanda, yaşawğa qarawum alışınıp, erkinlikni süyüp, kinorejissörnu kasbusuna oxuma toqtaşdım. Tek Ahmatxan Abu-Bakar misgin mağa: «Ataw, bizde kinostudyalar da yoq, kinorejissör bolup netejeksen? Ondan qolay dramaturgnu kasbusuna oxusañ»,- dep, meni pikrumnu alışdırdı. Şolaylıqda, Moskwada GİTİS-de dramaturglanı hazirleygen eki yıllıq kurslağa tüşüp oxudum.
— Ataw, sen tamaşa adamsan. Adamlar iş bolsun dep oxuylar. Sen busa alay ariw işiñ de, diplomuñda bar turup, ahlüñnü, yaşlarıñnı da qoyup, dağı da eki yıl oxumağa dep, Moskwağa getesen. Kim-kim de seni añlap bitmejek.
— Men Moskwağa getgençe aldın, işimden tayağanımnı aytmaq uçun Rasul Hamzatownu yağına girgende, ol mağa tıñlap, başlap tamaşa bolup turdu, soñ kepi gelmeklikden: «Kakoy tı molodes, Ataw, çto reşilsä na takoye. Ya bı toje brosil wse dela i uyexal kuda-nibud i zanimalsä bı tworçestwom. Ne poluçayetsä»,- dep yibergen edi. Men kabinet qulluqçu, çinownik bolup barağanımnı his etip başlağan edim. Şonu uçun biraz dağı da oxup, erkin yaratıwçuluq iş bulan maşğul bolma süydüm. Oxup bitip qaytğanda, türlü-türlü işler taklif etilse de, barmadım. 1986-nçı yıldan berli Qaqaşurada baljibinler saqlayman. Bu — bek lezzetli käsbu. Şonu bulan birge teatrğa pyesalar da yazaman.
— Salınamı pyesalarıñ?
— Meni köp pyesalarıma göre spektakller salınğan. Salınmağanları da bar.
— Olar ne sebepden salınmay?
— Salınıp bitmegenlerin de salajaqbız dep aytalar. Birlerin salmağa qıyın. Misal uçun, «Kreslo» degen pyesam 1990-nçı yılda yazılıp, şo yıldan berli teatrda yatıp tura. Bizin rejissörlar şonu uşata busa da, salma qıyın göreler.
— «Taş perde» degen kitabıñda şo pyesanı men de oxuğanman. O çu bugüngü yaşawnu haqında yazılğanda yimik. Şo qujurlu süjetni bir yerden alğanmı ediñ?
— Özüm oylaşğanman. Men pyesalarımda qarawçunu tamaşağa qaldırağan, sesgendiregen süjetleni, yañılıqlanı qollama qarayman. Dramaturgiya janr şolay talap ete. 1991-nçi yılda «Kreslo» Moskwada «Sowremennaya dramaturgiya» degen curnalda çığıp, mağa oxuwçulardan köp sanawda kağızlar gelgen edi.
— Bugün Qumuq teatrnı sögegenler de bar. Sen ne baha beresen?
— Bizin bek güçlü teatrıbız bar. Şonu bulan biz dünyanı ne yerine barsaq da, betibiz yarıq bolajaq. İñdesi — bizin teatrda cahil pahmular da köp, rejissörlarıbız da bar.
— Başğa milli teatrlarda da seni pyesalarıña göre spektakller salınamı?
— Dağıstan xalqlanı teatrlarından qayrı, qaraçay, balqar, osetin, türkmen teatrlarda da meni pyesa¬larıma göre spektakller salınğan. Xasyatıma göre, men onda-munda çabıp, özümnü reklama etip yürümeymen, tek etegen işimni mekenli etme süyemen.
— Ataw, bizin adabyat, teatr bugünnü talaplarına ne darajada cawap bere dep esiñe gele?
— Bek töben darajada. Bugün adabyat xalqğa sovet dewürde yimik taʼsir etip bolmay. Taʼsir etiw yandan adabyat aldın birinçi yerde edi busa, hali alğa İnternet, telewideniye, pressa çıqğan. Taʼsiri osallaşğan busa da, adabyat, ayroqda, klassika, ölmejek. Gazet-curnallar da, telewideniye de, İnternet de adabyatdan güç ala, oğar kürçülene.
— Hali adamlanı olturup kitap oxuma zamanı da bolmay çı. Birdağı yandan, qujurlu, pahmulu küyde yaza¬ğanlar da kemigen. Tek oxuyğanlar az bolğan bulan yazağanlanı sanawu çu kemimey.
— Yazıwçulağa hali alda üyrengen küyün unutup, yañı qaydada yazıp üyrenme gerek. Biz neçaqı yazıp, kitaplarıbıznı çığarıp tursaq da, olanı oxuyğanlar bek az. Teatrnı halı, onu xalqğa taʼsiri adabyatnıkinden artıq dep oylaşaman.
— Ataw, sen sovet dewürde redaksiyalarda işlegensen, bir neçe kitanlarıñ çıqğan. Şo dewürnü yaxşı yanları da bar edi, söz o hakğda tügül. Yazıwçu hisapda sen şo dewürden alğan lap yaman alım, merdeş qaysıdır dep hisaplaysan?
— Lap da bizge purşaw etegen, alğa yürüme qoymayğan zat — şo zamandan gelgen, «o yaramay, bu yaramay», dep turağan içibizdegi redaktor, iç senzor. Men özüm paçalıq işde işlemeygenim 25 yıllar bola busa da, şo iç senzordan hali de arçılıp bolmayman. Neçe keren çığarıp taşlasam da, qaytıp gele. Birewler busa özlerde şo iç senzor barın da bilmey, nege tügül de, o olanı qanına siñgen, xasyatına aylanğan. Yazıwçu lap aldın şo iç senzordan erkin bolup, çeber söznü güçü bulan kelpet yaratıp, yañılıq boldurup, oxuwçunu tamaşa etme gerek.
— Sen 90-nçı yıllanı başında «Molla Nasrutdin» degen jurnal çığarma başlağanıñ esimde. Nege toqtalıp qaldı?
— Şo satiralı-yumorlu curnalnı orusça 3, qumuqça 1 nomeri çıqdı. Men şo curnalnı aylanasında satiralı teatr qurmağa wa restoran açmağa da xıyalım bolğan edi. İş xarjğa tirelip toqtaldı. Esiñde busa o yıllarda güçlü infläsya bar edi. Yılnı başında bir miñ manatıñ bar busa, yılnı axırına şonu güçü yüz manatğa aylana edi. Curnalnı 4 de nomerin çığarağanda mağa Umarosman Hajiyew yaxşı kömek etdi. O mağa infläsyanı şartlarında yazılıwğa cıyılağan aqça bulan curnalnı bölmey çığarıp turma bajarılmayğannı da añlatdı.
— Hali aytarday infläsya da yoq. Bugün çığararmı ediñ şolay jurnal?
— Çığarmas edim. Bugün şolay cur¬nal birewge de tarıq tügül. 90-nçı yıllarda adamlar yañılıqlanı gözley edi, satiranı, yumornu añlay edi. Hali satiranı yazmağa da, birewnü haqında masxara etmege de qorqunçlu bolup qalğan. Bugün xalqnı tamaşağa qaldırma qıyın, küleygen-irjayağan adamlar az yoluğa. Barı da adam aqça etmekni, bay bolmaqnı hayında.
— Qumuqlağa üstünlü bolmaq, ösmek uçun ne yetişmey? Güçlü yeribiz ne, osal yeribiz ne?
— Bizin güçlü yerleribiz — bay wa teren tarixibiz, kulturabız, ullu türk qawumnu butağı ekenligibiz. Bizin xalq — namuslu da, zakonğa göre yürüme de süyegen xalq. Zakonlar yürüle edi busa, Dağıstanda bizin xalqdan üstünlü xalq bolmajaq edi. Birewler ayta: «Barı marşrutka, taksi haydayğanlar — qumuqlar, dağı işni bajarmay busa yaray bizinkiler»,- dep. Nege tügül, qumuqlar halal qıyını bulan yaşama süye, tonap, aldatıp, öltürüp-sıdırıp üyrenmegen. Xalqıbıznı sanawu da az tügül, yıldan-yıl arta, ruhubuz da bar, bilimli, haqıllı adamlarıbız da köp. Paçalıqnı zakonları tutulsa, qalğan yetişmeygen zatnı boldurup bolajaq edik.
«Yoldaş/Wremena» 14-09-2012