Artdağı zamanlarda bizin adabyat curnalıbız «Tañçolpannı» aylanasında har türlü xabarlar yürüle. Curnalnı işin yürütegenleni arasında bir-birin añlamayğanlıq, bir-birine qulaqasmayğanlıq bar degen kalimalar köp çalına. Natijada, jurnal erişip-qırılıp turağan er-qatınnı tergewsüz, yılap turağan yaşına oşay deyler. Tüzün aytğanda, men yañılış bolmay busam, şo «yaşğa» bu yıl 60 yıl bite.
Gertiden de, curnalnı san yanı töben tüşgen. Köp xatalar gete, osal materiallar yerleşdirile. Şonu sebebin bilmek uçun bugün biz «Tañçolpannı» redaktoru, belgili şair Supyanat Mamayewa bulan laqır etebiz.
Supyanat: — Biz, qumuqlar, ötgen zamanlanı esge ala turup, ata-babalarıbıznı adatların unutup, olanı yolundan tayışıp yürüybüz, bizin palançalar qoymay, tügençeler çataq sala degen kantlanı eşitgende, men oylaşıp qarayman. Bizin kim qoymay? Biz özübüz qoymaybız. Biz özübüznü alğa barmağa, ösmege qoymaybız. Şunça yıllar känt bulan yaşamağa küy yoq çu. Haligi hallardan natija çığarıp, bunünübüznü, tañalabıznı hayın etmege zaman bolmağanmı?
Köp areklege çıqmaylı, misal uçun, bizin milli maʼlümat qurallarıbıznı alıp qarayıq. Yıldan-yıl ana tilde çığağan curnallarıbızğa, gazetleribizge yazılıwnu masʼalasında köp ullu çetimliklege qarşılaşabız. Yurtlağa barsañ, bizin aldıbızda açılıp turağan eşikler yoq. Mağa, adabyat curnalnı redaktoruna, rayonnu başı bulan yoluqğança, respublikanı Prezidenti bulan yoluqmağa tınç.
Esiñe gelmesin mağa har rayonğa, har yurtğa barıp, ondağı hakimlege: «Allahisen, birgine-bir qumuq adabyat curnalıbızğa yazılığız», — dep tilemege tınçdır dep. Nege olar özler, yerlerdegi hakimlikni yürütegenler, har yurtnu, har rayonnu özleni tarixi bolmasa, özleni adabyatı wa madanyatı bolmasa, ana tili bolmasa, xalqını ösüwü bolmajaqnı añlamay? Baliki, añlamağa süymeydir?! Şo bek ahamyatlı wa köp oylaşdırağan masʼalä.
Hakimleni qoyayıq. Bizin yaratıwçuluq qulluqçulanı arasında da bir-birin añlamayğanlıq, yaqlamayğanlıq his etile. Nege men «Yoldaşğa», «Tañçolpanğa» yazılığız dep tilep barma gerekmen? Ondan qayrı da, nege bizin birgine-bir milli gazetibizni betlerinde curnalnı gezikli çıqğan nomerine baylawlu maʼlümat az berile? Nege haman bir awtorlanı beresiz, nege proza yoq, nege adabyat tanqıt görünmey, publisistika nege yoq dep yazma yaray çı? Xalqıbıznı bir payı bir-birin eşitmeygen yimik, intelligensiyabız da bir-birine nege qulaqasmay? Nege biz olay haysız bolup barabız?
Awtorlar çabıp gele özleni bir maqalası çıqsa. Curnalnı bek izleyler, axtaralar. Yaxari, bir nomerni berseñ yaramaymı dep, qanığıp, qannala bolup qalalar, tek curnalğa yada gazetge yazılmaqnı özler uçun artıq göreler.
Aytılğan xalq şairibizni, özü de köp yıllar birinçi redaktor bolup işleygen Mahammat Atabayewni özünü ata yurtundan curnalğa eki adam yazılğan dese, özgeler ayıp etmesmi? Ozoqda, biz: «Allahisen, curnalğa yazılığız!» — dep tilemege gerekmeybiz, har yurtda poçta bar, yoq busa, curnalnı yetişdirip bolağan adamlarıbız yoq tügül. Zamanında hayın etse, şo milli curnallağa da, milli gazetge de yazılma qıyın tügül. Bir başlap, namusğa baylanma gerek. Şo bolajaq bizin milli uyanıwubuz.
Alaw: — Añlaşıldı. Busa da, milli maʼlümat qurallanı oxuyğanlanı sanawu yıl sayın kemiygenligin neden göresen? Hakimleribiz günahlımı, xalqıbız günahlımı yada bir başğa sebepler barmı?
— Tüzün aytğanda, şo yañız bizin maʼlümat qurallanı awruwu tügül, özge milli curnallanı, gazetleni alıp qarasağız da, şolarda da yıl sayın tirajlar kemiy. Alda, esigizde bar busa, paçalıq, partiya qurumlar har adamğa işleygen yerinden maʼlümat qurallağa yazılmaqnı borç etip sala edi. Men oylaşağan küyde, bugün de milli maʼlümat qurallar uçun şolay harakat bolmasa yaramay. Bizin curnallanı, gazetleni kürçülendirgen dep hisaplanağan ullu paçalıq qurumlar yazılıwnu masʼalasından arekde turma gerekmey.
Birdağı-bir masʼalanı haqında ayrıça esgerme süyer edim. Alda har milli curnalda eki redaktor, bir adabyat qulluqçu wa ayrıça korrektor bar edi. Hali busa har türlü bahanalar bulan adamlanı sanawun kemitip, korrektorlanı taydırdı. Baliki, şo qulluqçunu curnalnı işinde tarıqlıgın añlamayğanlar da bardır. Tek olar bolmasa, curnallanı, gazetleni betlerinde har türlü yañılışlar getmege bola, getme de gete.
— Demek, hakimyat qoşulmasa, bizin milli maʼlümat qurallarıbızğa yazılağanlar da bolmajaq?..
— Masʼalanı şolay tar qısıqğa salma tarıq tügül. Şo da — men aytğan sebepleni birisi. Ondan qayrı da, men bu curnalda işleygenli birinçi yıl tügül. Curnalnı betlerinde lap pahmulu wa teren maʼnalı çeber asarlar yerleşdirilme tarıqnı men bek yaxşı añlayman. Tek qayda olar? Qayda çeber proza bulan, şaylı asarlar bulan gelegen bizin yazağan adamlarıbız? Olanı qaydan alayıq?
Olanı arağa çığarma gerekmeymi? Bizin adabyat bir tamaşa dewürge yetişgen. 70-80 yıllıq çağına yetişe turup, yazağanlar harisi özünü hayında, özleni hürmetine bayramlar belgilegenni talap ete. Gazetde, curnalda atları ayrıça esgerilgenni süye. Tek olanı asarları osal ekenin aytsañ, senden ullu duşman bolmay. Maqtawları curnalda çığağanda da, palan nomerni berip bolmaymısan dep gelip tilep başlaylar.
— Baliki, bizin yazıwçularıbıznı, alimleribizni gazetlege, curnallağa yazılıwğa aqçası yetişmeydir?
— Men olanı aqçasın sanamayman, tek şo bizin curnalda çığağan materialğa dep görsetilegen haqğa (gonorarğa) curnalğa saw yılğa yazılıp bolar edi. Süyse, yañız özler tügül, yuwuq adamların da yazdırıp bolur edi. Tek, nege busa da, «Tañçolpanğa» yazılmaqnı özlege awur iş göreler.
— Sen curnalğa gelegen poçtada proza az dep känt etdiñ. Men tüz añlay busam, şolanı arasında tañlama, saylama asarlar yoq?
— Tañlama da yoq, saylama da yoq. Prozanı bölügün tolturmaq uçun, kimge de söyleymen. Yaraşğa (Ya.Biydullayew, «Yeldaş» gazetni madanyat bölügünü redaktoru), Gebekge (G.Qonaqbiyew, «Yoldaş» gazetni öz muxbiri — A.A.) wa özgelerine. Yazığız, asarlarığıznı yiberigiz, çığarayıq, deymen. Tek sesleniw yoq deme yaray.
Qazaqnı haqında yañı axtarıwlanı yaz dağı dep tilegende, bizin bir belgili alimibiz, şairni 160 yıllığına yazılğan maqalasındağı sanawnu 180-ge alışdırıp, dağı bir kälima da qoşmay geltirgen edi.
— Dahı bolmağanda, haligiler yazma süymey yada bermey busa, getgen dewürdegi asarlanı çığarma nege yaramay?
— Şoğar meni bir de qarşılığım yoq wa şo haqda men curnalnı birinçi redaktoruna köp aytğanman. Bizin bek tiziw alda yazılğan proza asarlarıbız bar. Tek şo asarlanı nege busa da curnalnı betlerinde yerleşdirme ol alğasamay edi. Hali men şolay etme de etemen.
— Amma haman curnalnı birinçi betlerinde yazılıwğa kömek etgen bizin belgili hakimleribizni ullu-ullu suratların çı salma unutmaysız.
— Unutmaybız. Qazaqnı salsaq da artıq göreler. Badrutdinni, İbrahim Kerimownu suratların yerleşdirsek de yaxşı tügül. Ahmat Caçayewge «Dağıstannı xalq şairi» degen ör at berilgende, süyünüp, bizin şairibizni suratın birinçi betge salğan edim. Şonu da neçe keren betlep çıqdılar.
Onça yıllar qumuqlardan birew de «Xalq şair» degen atnı alıp bolmay edi. Pahmulu şairleribiz bar çı bizin. Birisin görsetgende, ohar şossahat kisdirme başğasın sala edi. Günçülük qurşap, qırılıp ekisi de, axırda ördegiler, bizin heç ayıbıbız yoq, özügüz bir başlap arağızda bir oyğa geligiz dep, masʼalanı artğa tebere yürüdü.
— Men curnalnı artdağı waqtilerdegi nomerlerin birdağı da oxup çığıp, tüzün aytğanda, ilham almadım. Yada mağa şonda yerleşdirilgen «tiziw» asarlar görünmey qaldımı? Şondan sama buzulmaymı oxuwçunu göñü?
— Neçaqı da buzula. Men şonu curnalda işleygenden berli ayta gelemen. Ya sen bir nomerni et, başğasın men eteyim dep, söyley turup talğanman. Men de şu curnalğa cawap beremen, mağa da şu curnalğa göre oxuwçular qıymat bere. Yazılıwnu waqtisinde yurtlağa barağan menmen, şo sayalı adamlardan mağa uyalma tüşe.
— Nege bizin yazıwçularıbız camyat yaşawda ortaqçılıq etmey? Nege xalqnı yanın tutup, tawuşun çığarmay? Busa da curnalnı betlerinden «Tañçolpanğa» yazılmasañ, senden ne qumuq bola degen ayıplaw kalimalar taymay?
— Men şo sözleni bir neçe keren taydırıp turaman. Birinçi redaktor yañıdan qaytarıp sala. Men şonu bir de ariw görmeymen. Şo «Yoldaş» gazet Yırçı Qazaqnı esdeligin yañırtıwğa baylawlu yürütegen aqça cıyıwnu da tap şo küyde hisaplayman. Eger de sen haq yürekden kömek ete busañ, har nomerde aqça bergenleni atların tutup yazma tarıqmı? Bere busañ ber, tek atıñnı ayanğa aytdırıp turma tarıqmı? Qumuqlanı tilençilege aylandırmayıq, şo erşi görüne. Bizin milletge bir de qıyışağan qılıq tügül.
— Aqça bergenleni arasında aytarday köp adam da yoq edi. Olanı köbüsü özleni atın malim etme, xalqğa tanıtma tüşegen adamlar tügül. Olar bulay da xalqına belgili adamlar. Ondan qayrı da, ayrıça atın esgermeyli, sawlay kollektiwler, ğatta şkolalanı oxuwçuları da qoşum etgen edi. Sen bu çaranı ruh birigiw, xalqnı bir masʼalanı aylanasında qurşaw degen yanların hisapğa almaymısan?
— Ozoqda, har adamnı har masʼalağa özünü ayrıça pikrusu bolmaq bar. Men özümnü oylarımnı yaşırmay aytaman. Kim durus, kim yañılış — zaman görsetir.
— Men bilegen küyde, sen curnalda 90-nçı yıllardan berli işleysen. Neçik oylaşasan, curnalnı işinde onu taʼsirin, maʼnasın artdırmaq uçun ne yimik alışınıwlar bolma tarıq? Yada yaxşı yanğa bağıp türleniwler bolajaqğa inanıwuñ yoqmu?
— Men hali redaktornu borçların küte busam da, curnalnı birinçi redaktoru da bar. Ol hali biraz küysüz, tek Allahnı yaxşılığından, ol qolayğa qaytıp, işine çığar dep umut etemen. Bizge hali iñ başlap adabyat qulluqçu, korrektor tarıq. İñ başlap şo masʼalanı çeçmese yaramay. Tüzün aytğanda, şolay qulluqçu ştatğa göre hali de bizin curnalda saqlanğan.
— Nege sağa eki de borçnu boynuña alıp yürütme yaramay? Alapañ da qolay bolur edi.
— İş aqçada tügül. Eger de sen redaktor busañ, curnalıñnı san yanı yaxşılaşğannı süye busañ, iñ başlap şo seni birinçi borçuña tolu küyde berilip yürüme gereksen. Alda bizge bu ştatlanı toqtaşdırağanda, birew de şolanı hawadan alıp etmegen edi çi. Bizin hali har-bir yaqdan «tar tığırıqlağa» da salıp, işlegiz, pahmulu jurnal çığarığız deyler. Biz şonu çığarar edik, tiyişli qurumlar bizin talaplağa biraz sama qulaqassa. Redaktorlar uçun bir oñaylıq da boldurulmağan, hatta kompüterleribiz yoq. Biz olturağan yerlege, kabinetlege qarağız, haligi zamanda şolay şartlarda işlemege yaraymı? Ayıp zat.
— Curnallar yabılajaq degen xabarlar da çalına. Jurnal qalajaqmı, şoğar inanamısan?
— İnanaman. Men şunda işley turup, «Tañçolpannı» iñ de oxulağan curnalğa aylandırmaq uçun qast etejekmen wa barı da güçümnü şoğar baqdırajaqman. Nege tügül de, jurnal — xalqnı baylığı. Curnallanı haligi halına qarap, pısıp turmağa xıyalım yoq. Pahmulu adamlanı qurşap, curnalnı bolğan çaqı oxulağan, taʼsirli çığarmağa süyemen. Şolay bolar dep de umut etemen.
«Yoldaş» 25-05-2012