Tarix yazmaq xalqnı talihin yasamaq boladır dep esime gele. Tarixin unutğanlıq yada şonu yaxşı bilmeygenlik busa talayına taş urğan milletge xasdır. Tarix yazıp bilegenleni ne yerde de, qaçan da aburu bolğan. Olar qoyup getgen tawarix yazıwlar soñğu naslulanı esin cıydırğan, olanı özleni atların busa daimleşdirgen.
Tüzü, nege busa da, Dağıstanda ejel tarix haqda gerti maʼlumatlar taman çaqı yoq. Şolanı bilegenler de az. Şo sebepden enni bırınğı tarix-yaşaw haqda bir taypalar oyundan çığarıp yada yorap qalp zatlanı yazıp çığarğan gezikler az bolmay. Lap yamanı — bir-bir "yañı tarixçiler" quru öz milletine tartma yaxşı aytılğan maʼlumatlanı, qalğanlanı oylamay wa ayamay yaza, şolay da toponimikağa (yerleni atlarına) ahamyat wa añlatıw bermey.
Eger zamanlanı mühletleri durus küyde yazıla yürüle bolğan edi busa wa şolar ayawlanıp saqlanğan edi busa, "tarix soqurluqğa" yer qalmas edi.
Hali aldınğı ahwalatlanı, yurtlanı, camyatlanı haqında yazılğan wa haligi barışnı suratlayğan maqalalanı, asarlanı görgende, haq yürekden süyünesen, şolanı yazğanlanı alğışlamağa süyesen. Men bu yerde belgigli camyat çalışıwçu Raziya İsayewna Cambolatowa ata yurtu Buglenni haqında kitapğa oñarıp turağan yazmalanı haqında aytmaqnı wa şolardan qısğartılğan maʼlumatlanı sizin tergewügüzge bermekni orawlu göremen. Buglen özü giççi busa da, tarixi de, taʼsiri de ullu yurt.
A.Zalimxanow.
Dağıstanda har yurtnu özüne xas sıpatı da, tarixi de bar. Olanı birlerini tarixi terende, birleriniki yañı, art dewürlerden baş ala.
Meni yurtumda aburlu ata-anam, belgili erqardaşlarım, danğa atı aytılğan koçabıbız, ullu ruğani alimleribiz yaşağan. Buglen mağa dünyanı barı malından ayawlu da dür, artıq da. Buglen yurt camyat hisapda qaçan amalğa gelgen? Bu sorawğa bir mekenli taşdırıp cawap bermege ötesiz qıyın. Bolsa da, Buglenni orunu, tarixi köp bırından başlanağanı belgili. Qızıl yarlardağı yazıwlar, Qara wa Murza yarlardağı, Harkadağı anaqlar şoğar şahatdır. Şolardağı bir tamaşa yazıwlar wa sırın açma qıyın suratlar wa nişanlar şahatlıq etegen küyde, Buglenge 5-6 miñ yıllar bola. Demek, şo zamanlarda munda adamlar yaşağan. Tezde Buglen ötmes ormanlağa batğan bolğan. "Algesek-art", "Gesek ağaç" degen atlar şonu isbatlay. Soñ da, munda yurtnu töben eteklerin çayıp ağağan taza suwlu özen, şolay da qayır taş yarlanı yarıp çığağan ariw bulaqlar bar...
1936-nçı yıl Arslan-Murza Salawatow (oğar yurtlular Apuş dey ediler) Qızıl yarlanı aldında yer süregende saban bulan bir bırınğı qaburnu qaplama taşın xozğağan. Şonda harisini uzunu 3 metr gelegen taşdan eşilip işlengen 3 qurğan töbe (kurgan) tabılğan. Şondan çıqğan zatlar hali bolğunça saqlanmay tas bolğanın qızğanasan. Şo qabur qurğanlanı yasalğan küyü, şolar köp bırın zamanlanıki ekeni haqda ses bere.
Yurtnu ör yağında Qarawul tebe degen yer bar. Şonu killiwüne minip qarasañ, göz alağan çaqı aylana yaq ayañnı içinde yimik görüne. Şonda Qıpçaq-Xazar xaqanlıqnı waqtisinde dazu, qarawul bağıwçulanı bekligi bolğan. Elge yaw çapğanda, şonu başında "way-haray" ot yağıla bolğan. Arqanı aylanası bulan biri-birine sığışdırılıp taş üyler yerleşgen bolğan. Şolanı qaldı-quldu taş kürçüleri şonu haqlığın isbatlay. Haligi Buglenni orta boyundağı mülkleni kürçü taşları şo Qarawul töbeden geltirilip işlengen.
Buglende muallim bolup işleygen waqtisinde misgin Mahammat-Raşat Salawatow, yerli şkolanı oxuwçuları bulan şonda barıp xotğawlar etegende, bir hayran gölemli yez aqça tapğan. Şonda Rum paçanı (Rimskiy imperatornu) suratı wa "Yüstinian" degen yazıwlar bolğan. O qaçanğı V-nçi asrudağı aqçanı wa Buglenni ne aralığı bar eken dağı degen oy başdan hali de taymay. Bu bırınğılıqnı sırı netse açılar dağı?..
Haligi buglenlileni asluları Qarawul-töbede alda yaşağan xalq bolğan degen oy durus çığa busa yaray. Şoğar haq dalil hisapda "dünyalanı buğası" dep sanala bolğan Aqsaq-Temir 1396-nçı yıl etgen basğınlanı esge almağa yaray. Oğar xalq arada Temir-ulan (celeznıy) dep aytıla bolğan. Ol 1396-nçı yıl Harkas degen beklik qalanı tozup, Qarawul-töbe yaqğa terbene. Harkasdan köp xalq sürlügüp, haligi Yoğar (Ör) wa Töben Qazanış yurtlar bar yerge göçgen degen maʼlumatlar bar.
Temirlannı sanawsuz köp çeriwleri özüne qatılğanı sayalı Qarawul-töbeni de daw etip yenge wa yaman dağıta. Üyü-eşigi buzulğan, köp ereni qırılğan qarawultöbeliler artda har yaqğa çaçılıp getmege borçlu bolalar. Şo qırğında Aqsaq Temirni ulanlarını birisi de öltürülgen bolğan. Onu qaburu da munda dep ayta. Doktor İ. Kostemirowskiy bulay yazğan: "30-nçu yıllanı noyabrinde Şurağa bağıp barabız. Günbatışdan suwuq yel eşe. Dört de yaq tuman-çars. Qarawul-töbeni günbatış betini oñ bileginde Temirlannı ulanını qaburu da görüne...". Awletin öltürgenge qahrulu paça qarawul-töbelilege yaman wahşilik etgen bolğan. Şondan olanı awadan köp yanı haligi Buglen yerleşgen taşa boyğa sıyınğan. Munda Qarawul-töbe qazaqlar ögüzler wa atlar saqlap ösdüregen maxi bolğan ağaç arada, özen yağada.
Bu yerde qazaq degen tap-taza qumuq söz ekenni wa şo birewler oylaşağanda yimik, qul degen zat tügül ekenni, özden el saqlawçu, yer sürüwçü degen maʼnanı añlatağannı ayrıça esgermege tüşe. Şonu taşdıra turup, igit-qoççaqlağa bağışlanğan qanna qazaq yırlanı, Yırçı Qazaqnı maʼnasın açmaq orawludur. Ullu şairibizni gerti atı şolay tügül. Ol dür Tatar-oğlu Said. Oğar şairlik qahrumanlığı sayalı, xalq köp sıylap Yırçı Qazaq (rısar-pesennik) dep qoyğan. Şolluqda, quwunlu gün "hayt!" degende "wayt!" dep aytıp, sawutlanıp, at yerlep elin yaqlamağa bolağan, paraxat günler busa, yer sürüp, aşlıq ösdürüp, xarlısız yaşayğan qattı, özden ulanlağa qazaq degen at berile bolğan.
Buglen degen at neni añlata wa qaydan gelgen degen soraw köp çığa arağa. O haqda türlü pikir wa yoraw bar. Hali şolanı gertige lap qıyışıwlu gelegeni haqda aytayıq. Türk tilli xalqlanı arasında Bug-den tamur sözden amalğa gelgen yerleni atları köp qarşılaşa. Türkiyada Qara-bug degen şahar bar. IIIo bürlügenin qırıp taydırğan yerde qurulğan bolğan. Esli buglenliler Buwlen dep aytalar. Aldınğılar bürlügenge aslu halda buwurtlen dep de ayta bolğanlar. Hasilikalam, Bug-ğa wa Buw-ğa -len degen morfem qoşulup, Buglen yada Buwlen amalğa gelgen. Qumuq tilge şu kepde söz tuwduruw xas. Masala, at + lan =atlan... Buglenni şulay amalğa gelgenin belgili ruhani Biyarslan-qadi de taşdıra bolğan. Onda arap harplar bulan yazılıp yurtnu haqında, qaysı tuxum qaydan wa neçik bolğanı haqda yazılıp mekenli maʼlumatlar bolğan deyler. Tek şo qıyıqsıtıwlanı dewüründe onu barı yazıwların, kitapların buzğan, yallatğan, özün busa Sibirge sürgünge baqdırğan.
Buglenni aylana yağasında tamaşa atları bulanğı yerler bar. Masala,
- Harka (taw). O añlata tağımı yoq, orta soylu ayrı arqa, taw degen zatnı.
- Hariler degen yer. Harisi taxça yimik bolup toqtağan ayrı gesek topuraqlar.
- Depram. Bırınğı bizin tilde yer terbengen yerge depram dey bolğan. Aytaman çı, axtarma süyegen adamğa Buglenni toponimikası hayran zat.
- Parxananaq. O anaq yerleşgen ullu yaylaq betli yarnı güntuwuş betinde. Dögerek anaq. Şoğar örlenme, minme çetim. Arada yürülegen xabarlanı birine göre Şamil özünü müridleri bulan şonda eki geçe, eki gün yaşınıp turğan.
1858-nçi yıl 25-nçi awgustda Şamilni Gunibde yesir etgen. 27-nçi awgustda erten onu özün wa ahlüsün dragunlanı 2 eskadronu, yayaw asgerleni batalonu, ekiüzlük Dağıstan polku Temirxan-Şurağa uzata. Yol boyda Şamilni qutğarmaq uçun çapğın etmek bar dep, başında polkownik Trombowskiy de bulan güçlü qarawul salınğan bolğan. Özleni imamın qarşılama yol boyğa köp xalq çığa bolğan. Sawlay yurtlar çığıp Şamil bulan sawbollaşğanlar. Buglenliler haywan soyup, aşlar etip Şamilni qarşılağan. Yurtnu aburlu ulluları aldına çığıp, Şamilni yesir etip alıp barağan asger qarawullanı toqtatğan wa özler çapğın etmeygenni, hürmetli imam Buglende uzaq yolğa tüşgünçe aş xapğannı wa Buglenge dua etgenni süyegenin bildirgen. Asgerçiler imamnı tüşme wa aş xapma qoyğan. Şonda Şamil, buglenlilege razilik de bildirip, har türlü balahlardan saqla Allah, dep dua etgen wa aytğan dey Buglenni qaburlarında gözden ölüp getgen adam köp dep. Buglenliler imamnı paşman küyde yolğa uzatğanlar. Yerinden terbenip turağan yerde ol: "Men sizin Makkada etejek ullu dualarıma da qoşajaqman..."-dep söylegen deyler. 1892-nçi yıl wabaʼ (xolera) saw Dağıstanğa yayılğanda, Buglendegileni birisine bir zat da bolmağanlıqnı da buglenliler Şamilni Arabyadağı duasını barakatından görgenler...
Gertiley de, Buglende ayroqda aldın ariw wa boyu-soyu görmekli adamlar köp bolğan. Munda ulanlar 27-28 yıl, qızlar da 23-26 yıl bitmey turup üylenmegen. Soñ da, qırdan qız almas yada qırğa qız nagäh da bermes. Örden gelgenni oqurası, çölden gelgenni çoqurası dep, Buglen tazalıqnı saqlama qaray bolğan. Buglende erden ayrılğan tiştaypanı, neçaqı ariw wa yaxşı adam busa da, şonda dağı gişi qatın etip aslu halda almay. Soñ da, Buglende eşek saqlayğanlar yoq wa bolmağan. Qarawul-töbe adatdan qalğan küyde, buglenliler: "Arslan erge aq at ariw yaraşar", — dep aytalar.
Belgili alim misgin Soltanmurat Aqbiyewni general Yermolownu haqındağı maqalasında esgerilegeni yimik, onu asluları tatarlardan yada noğaylardan bolğan. 1823-nçü yıl ol Dağıstanğa gelgen. 1823-nçü yıldan 1824-nçü yılnı güz, qış ayların ol munda yibergen. Qazanışda turğan. Şariat zakonlanı iznusuna göre ol bek isbayı buglenli Bammatnı qızı Soltanımnı 3-nçü qatın etip alğan. Soltanım oğar ulan tapğan. Oğar da İsfandiyar dep at qoyğan. Tiflisge barma sapar çıqğanda onu ulanı geçine. Soltanım busa ojağına qayta. Şondan soñ general Aleksey Petrowiç Yermolow dağı üylenmegen. Özüne 83 yıl bolağanda geçingen.
Xalqı özden şartlarda wa çet yerde yaşayğaña göre yurtğa eki yaqdan asta-asta qız qaçırğanlar da, qanlılar da gelip sıyına turğan.
Örde esgerip getgenim yimik, Buglende sanğa mol wa ariw kelpetli erenler köp bolğan. Olanı birisi dünyanı barı koçaplarını burnuna suw tiydirgen Al-Qlıç. Onu tuwmadan qoyulğan gerti atı — Qlıç. Al — degen atnı oğar xalq bergen...
Giççi Buglenden elge atı aytılğan köp ruhaniler de, alimler de, camyat wa paçalıq çalışıwçular da çıqğan. Buglenni haligi bereketi de şolardan amalğa gelgendir. O wa özge maʼlumatlanı haqında şkolanı tarixi haqda yazğan maqalamda aytma qararman, Allah buyursa!
Gazeta "Yoldaş" №31 04-08-2006