Yır — yürekni yıbançı dep aytıla. Yaşawubuznu boyunda bolağan qaysı ahwalatnı da biz yırsız ötgermeybiz. Toylarda sarınlar, paşman günleribizde igitlege bağışlanğan yırlar yırlaybız. Yır bolsun, sarın bolsun, tıñlawçunu yüregine siñdirip aytmaqda — bir pahmu. Altın qutuqnu sırı içinde bola degenley, yır aytıwda da adamnı giççiden şoğar bir ayrıça süyüwü, hasiretligi bolmağa tüşe dep esime gele. Soğuw alatlanı añı çalınağan üyahlüde yırğa baqğan yaqdağı yanaşıw ayrıça başğa bola.
Şolay üyahlüden çıqğan qumuq yırawlarıbıznı birisi, xalqnı arasında yañız atı bulan tanış bolup qalmağan, yır añı bulan da süyüwün qazanğan Burliyat Elmurzayewanı yır dünyasın ayrıça esgermege yaray.
Oğar yır aytıw haylek çağından başlap siñip gelgen. "DASSR-ni at qazanğan artistkası", "DR-ni xalq artistkası", "RF-ni at qazanğan artistkası" degen atlanı qazanğan Burliyat bugünlerde sahnağa çığıp yır aytmağa başlağanlı 50 yıl tamamlandı. (Şo ahwalat cumagün, 04.12.2009, Qumuq teatrnı sahnasında belgilene). Ömürünü şo yılların ol xalqına bağışlağan, yırları bulan tıñlawçularını süyüwün qazanğan. Yübileyini aldında bizin muxbiribiz onu bulan yoluğup, laqır etgen.
- Burliyat Şahmanowna, yırlamağa başlağanığıznı, xalq arada tanıwlu bolğanığıznı birinçi ilhamçısı kim edi?
- Men bilegenli, bizin üyahlüde yırnı tawuşu bir zamanda da sönmey edi demege yaray. Atabız şatlıqnı, muzıkanı bek süyegen adam edi. Ol bir şatlı cıyın bolsa yada qurdaşları bulan yoluqsa, soğuw alatlarda oynap, özünü qoñurawlu tawuşu bulan sarın aytıp, cıyılğanlanı yüreklerin açıp qoya edi. Şo sayalı bizin üyde soğuw alatlanı qaysın da tapmağa bola edi. Atabız qoluna ağaçqomuznu da alıp, çartlatıp çertip, qumuq xalq sarınların, yırların aytağanda, biz, yaşlar, onu tawuşuna, sözlege ahamyat bermey qoymay edek. At tuyağın tay basar degenley, atabıznı tuwma kasbusu ulanlarına wa qızlarına berilgen busa yaray. Menden ullu eki qızardaşım arğannı wa ağaçqomuznu soğup üyrendiler. Erqardaşım busa gitaranı bek ariw soğup bile edi. Gitaranı qıllarını awazın eşitgende, men yürekni qıllarından baş aladır, yürek taşıp gelegen maqamdır dep esime gele edi. Erqardaşım soğağanda, onu qolları qıllarda oynayğan küyge qarap qala edim. Soñ ol yoq zamanda men de asta-asta gitaranı xırtıllatma başladım. Bir-birde çi qılları üzülüp qalağan geziklerde bolğan. Tama-tama tursa, taş da teşile degenley, tawuşuma göre gitaranı küyley turup, birinçi taqmaqlarımnı göñürew etmege başladım.
- Sahnağa birinçiley çığıp aytğan yırığız esigizde qalğandır. Şo zaman tıñlawçular sizin qabul etgen küy gelejek yaşawuğuzğa neçik taʼsir etdi?
- Gitaranı qoluma alıp soqmağa başlayğanda mağa 6 yıl da bitip bitmegen edi. Menden ullu qızardaşlarım Xasawürt şahardağı klubda özbaşına çalışağan muzıkalı kollektiwni ortaqçıları edi. Üyde de üyrenegen sarınların takrarlay turup bola ediler. Bir keren abzarda qurdaşlarım bulan oynap turaman. Qızardaşlarım ekisi de klubğa barmağa oñarılıp çığıp bara. Şo zaman men olar bulan barmağa süyegenimni bildirdim. Olar, sen ğali de giççisen dep aytsa da, olanı artından ayrılmay yürüdüm. Soñ olar meni qoluna da alıp barğanı bugün yimik esimde qalğan. Şo zaman krujoknu yolbaşçısı bolup işleygen Payzurahman Mantayew meni, boyğa giççi ekenge yırlamağa şanjalnı üstüne mindirdi. Dağıstanğa bağışlanğan sarınımnı aytğanda, klubdağılar, mağa raziligin bildirip, qoluma kampetler, pränikler bergeni de esimde. Yaş busam da, şo sawğatlar mağa özümnü pağmum barnı birinçiley his etmege boluşluq etgen edi.
- Yaş çağığızdağı sarın aytmağa usta pahmuğuz şkoladağı yıllarığızda, ondan soñ da uzatılğan. Ne yimik ahwalatlar sizin dağı da bek ruhlandırdı?
- Çağım yetişip, Xasawürtdağı eki nomerli orta şkolağa yürüme başladım. Birinçi klasdan başlap meni har türlü bayramlarda ortaqçılıq etmege qoşa edi. Şoğar özümnü de ullu hasiretligim bar edi. Şolaylıqda, şkolada özbaşına çalışağan kollektiwde tawuşum arağa çıqmağa başladı. Bir gezik ata-analanı ortaqçılığı bulan ötgerilegen cıyınnı axırında oñarılğan konsert programmada özümden de ullu gitaramnı da tağıp çıqğanımnı xars uruwlar bulan qabul etgen ediler. Ördegi klaslarda oxuyğan waqtimde rayonnu, respublikanı ölçewünde bolağan konkurslarda aktiv küyde ortaqçılıq etmege başladım.
1957-nçi yıl Mahaçqalada respublikanı barı da şaharlarını, rayonlarını orgaqçılığı bulan konkurs ötgerile edi. Şoğar meni Xasawürt şahardan oñardılar. Üstünlüklerim muna şo yarışda mağa birinçi yer berilgenlikden baş ala dep aytma yaray. Programmağa göre men yanğız sarın aytıp qoymağan edim, üzbek biyiwnü de biyigen edim. Aradan üç yıl getip, 1960-nçı yıl Moskwa şaharda dağıstan inçe sanyatnı wa adabyatnı on günlügü-dekadası ötgerildi. Şo ahwalatğa muzıkalı kollektiwleni, yazıwçulanı, artistleni oñara edi. Dekadada ortaqçılıq etmege meni Xasawürtdan ayırğannı bilgende, süyünçümnü dazusu yoq edi. Kaspiysk şahardağı Madanyat qalada pahmulu kollektiwler bulan birçe oñarılmağa başladıq. Bu ahwalat yaşawumda ayrıça yer tutdu wa alğa bağıp abat almağa ruhlandırdı. Özüme tapşurulğan cawaplıqnı his etip, dağı da tındırıqlı oñarılmağa başladım. Repetisyalanı barışında pahmulu wa belgili yırawlar B.İbrahimowa, R.Hajiyewa, M.Hasanowa, Buynaksk rayondan Z.Atayewa bulan yuwuqdan tanış boldum. Kremlni Qalasında bolğan konsertde mağa Qarabudağgent rayondan gelgen belgili yıraw A.Qaplanow bulan sawunçu qıznı haqındağı yırnı aytmağa tüşe edi. Ullu yırawlar bulan işlegenim yaşawumnu yır yeluna tüzledi, xalqnı raziligi busa qast etip çalışmağa güç berdi. Moskwadan qaytğan soñ mağa Hürmetlew gramota da tapşuruldu wa şo birinçi paçalıq sawğat bolup toqtadı.
Pahmumnu arağa çığarmağa imkanlıq bolğan soñ, N.Dahirow yolbaşçılıq etegen sarınlanı wa biyiwleni ansamblinde işlemege taklif berildi. Şo zaman ansambl bulan birçe Orta Azyağa gastrollağa bardım. Eki ay yarım zamannı içinde biz konsert görsetmegen şağar qalmağandır. Bu kollektiwdegi adamlar bulan da mağa sınaw toplamağa, sarın aytıwnu sırların terenden ürenmege nasip boldu. Ansamblni ortaqçıları Z.Abihasanowadan, A.İbrahimowadan, S.Qurbanowadan ülgü ala turup, pahmu darajam artağannı his etdim.
- Haylekde eşitgen yır yimik, başlap yırlağan sarınlar tuwağan küyü esigizdedir. Maʼnalı sözleni de, taʼsirli maqamlanı da sizge birinçiley kimler sawğat etdi?
- Men aslu halda lirikalı, süyüwge bağışlanğan, adamnı yüregi taşıp çığağan hisleni haqında yırlayman. Şolay sarınlar yır aytağan adamnı yüreginden ötme gerek. "Qoysuw yağa", "Madina", "Tarğutaw", "Çığıp bulwarğa terek aradan", "Yaxsay vals", "Xasawürtum", "Analağa" — bular barı da başlap yırlağan yırlarımdan. Xalqnı yüregine siñen wa raziligin qazanğan yırlarımnı maqamların belgili kompozitorlar X.Batırgişiyew, A.Askerow, Ş.Suñurow, M.Hüseynow yazğan. Köbüsünü yırlarımnı sözlerini awtoru — belgili şair A.Hajiyew. Soñ da Ş.Alberiyewni, A.Suleymanownu, Ş.Suleymanownu, A.Caçayewni, B.Mahammatownu, C.Kerimowanı sözlerine göre çıqğan yırlarımnı bir de boşamay neçe keren de yırlap bolaman. Yırğa hasiretligim yañız tawuşumnu arağa çığarıw bulan dazulanıp qalmayğannı esgerme süyer edim. Aytağanım, maqamın da, sezlerin de özüm çığarıp salganları da bar. Umumi alğanda, "Altın fondğa" girgen, xalqğa yuwuqdan tanış 360-dan da artıq sarınlarım barına öktem bolaman. Men yırlağan soñ şo yırlanı adamlar unutmayğanına, arağa çığarıp qaytarıp aytağanına süyünmey bolmayman. Etgen işiñ boşuna getmegenden artıq süyünç bolamı?
- Yırnı sözlerin wa maqamın neçik tañlaysız?
- Ozoqda, yañız xalq arağa çıqmağa talpınıw bolğan busa, tapşurulğan sarınnı, menden getsin — yesisine yetmesin dep, yırlap qoymağa yaray edi. Tek meni yanaşıwum başğa. Bir başlap sözlerini maʼnasına tergew beremen. Tanış bolaman, oxup qarayman, suratlanağan hallanı göz alğa geltiremen. Sözleri bulan tındırıqlı işlegen soñ, maqamnı da şoğar qıyışağanın tapmağa gereksen. Eki ağımnı birçe qoşup, sarınğa salaman. Ayroqda men anağa, ana Watanğa bağışlanğan sarınlanı aytmağa yüregim awa. Başğa milletleni tillerinde aytılağan sarınlanı maqamın uşatsam, soñ sözlerin qumuqça tarcuma etdirip de aytaman. Şolay, awar, dargi, lezgi tillerdegi yırlanı qumuqça yırlayman. Soñ da orus tilde aytılağan romanslanı men bek iştahlıq bulan yırlama süyemen.
- Yaratıwçuluq axşamığızğa oñarğan yañı yırlarığız bardır çı?
- Yañı yır bolmasa, pahmuñ da ösmey. Yañı yazılğan yırlarım bulan birçe, men birinçiley gitara bulan yırlağan sarınlar da yanğırtılğan, estrada küyge salınğan. Yañı yırlarımnı arasında özümnü yaratıwçuluğuma bağışlanğan yırlarım da bolajaq. Kompozitorlar B.Adilxanownu wa X.Batırgişiyewni maqamlarına, şairler M.Atabayewni wa Latipni sözlerine göre salınğan yañı yırlanı da tıñlawçularıma sawğat etejekmen. Ondan qayrı da, belgili yırawlar Zaynap Absamatowa, Rukyat Hamzatowa, Ruslan Zahirow, Şaraw Amanatow meni yırlarımnı yırlajaqlar.
- Adamlanı süyüwün qazanma süyegen yıraw xalqı uçun yırlama tüşmeymi? Yırlarığıznı sawğat ete turup, tıñlawçularığızğa ne yorama süyer edigiz?
- Gertiley de, sahnağa çıqğanda barı xalq sağa qaray. Şo sayalı sen de zaldağılanı tergewün tartıp bilmege gereksen. Yañız giyimiñ bulan tügül, tawuşuñ, maqamıñ, maʼnalı, esinde qalar yimik sözleriñ bolmağa tüşe. Şo zaman sen yırlağan yırlar xalqnı har günlük yaşawu bulan baylana, xalq yırına aylana. Mağa berilgen atlar, men qazanğan xars uruwlar — bulanı barısın da mağa xalqım bergen. Men de xalqım sayalı qast etemen. Xalqımnı süyüwü bolmağan edi busa, atım arağa çıqmajaq edi. Tıñlawçularıma uzaq ömür, paraxat yaşaw yoray turup, har yırıma tıñlağan sayın yüreklerindegi şatlıq bir de getmesin wa artsın dep aytmağa süyemen.
- Sizge de dağı da üstünlükler yoraybız. Köp sawboluğuz.
- Zaman tabıp gelgeniñ sayalı, sen de sawbol.
Laqırlaşıwnu yazıp oñarğan B.Olmesowa
Opublikowano: gazeta "Yoldaş". 04.12.2009.