İül aynı 12-sinde «Yoldaş» gazetni redaksiyasında ullu ahamyatı bulanğı yoluğuwlanı birisi boldu dep aytmağa yaray. Şo gün türk tamurubuz bir Çuwaşyadan gelgen arqadaşlarıbız bizin redaksiyada qonaqlıqda boldular. Olanı qarşılayğan yañız redaksiyanı qulluqçuları tügül edi. Filologya ilmulanı doktorları, ullu alimleribiz A. Hajiyew, H-R. Hüseynow, tarix ilmulanı kandidatı YÜ. İdrisow, belgili şairibiz B. Mahammatow wa özge yoldaşlar Çuwaşyadan gelgen delegasya bulan qujurlu laqır qurmağa boldular.
«Yoldaş» gazetni baş redaktoru K. Aliyew türk qardaşlarıbıznı issi sözler bulan qarşıladı. Şondan soñ ol gazetni haqında qısğaça maʼlümat berdi. Ol özünü söylewünde esgergeni yimik, gazetni qoluna alıp oxuyğanlardan qayrı da, İnternetden taba da sawlay dünya «Yoldaşda» çıqğan maqalalar bulan tanış bola.
Girişiw sözden soñ, tarix ilmulanı kandidatı Yusup İdrisow «döregek stolnu» barışın yürütdü. Ol eki de qardaş xalqlar ekinçi keren yoluğağanını haqında esgere turup, madanyatnı, adabyatnı wa özge tarmaqlanı qurşayğan laqırlaşıw qurmağa göz alğa tutulğanı haqda aytdı.
Atalardan gelgen adatğa göre, başlap ol delegasyanı yolbaşçısı, türk xalqlarını koñresini wise-prezidenti, Çuwaş yaşörümleni «Suwar» degen regionara soyuzunu başçısı Oleg Sıplenkowğa (Ultiyarğa) söz berdi. Ol Dağıstanğa gezikli saparğa birdağı keren çıqğanına süyünçün yaşırmay edi.
– Men delegasyanı yolbaşçısıman, – dep başladı ol sözün. – Çuwaş yaşörümleni «Suwar» degen regionara soyuzu Çuwaşlanı milli koñresi bulan birlikde 1992-nçi yılda yaratılğan. Çuwaş respublikanı parlamentine yaşörümleni «Suwar» degen regionara soyuzundan da wakil saylanğan. Çuwaşlar Başqırtstanda, Tatarstanda, Mariy-El respublikada wa bir neçe oblastlarda yaşawluq eteler. Birleşiwübüzge «Suwar» dep at tağılğanlıq da nehaq tügülün añlatmağa süyer edim. Maʼnası şonu terende – çuwaş milletni ana tamurğa bağıp elte.
Ol girişiw sözünde çuwaş milletni tarixi haqda maʼlümat beregen kitaplanı cıyılğanlağa malim etdi. Türkleni axtarğan bizin belgili alimleribiz, gunnlanı haqında yaza turup, suwar degen qawum bolğanın esgereler. Olar esgeregeni yimik, gunn xalqlanı arasındağı sawirler degen tuxumnu warisleri Edil (Wolga) özenni yağa boyunda turağan çuwaşlar sanala.
– 1992-nçi yıldan berli «Suwar» degen birleşiw yaratılğanlı, biz bizin ata-babalarıbız yaşap getgen, minalar qurğan yerlege sapar çığabız. Bugün sizin bulanğı yoluğuw şolay taʼsirli mühletleni 24-çüsü sanala. Şo yerde bolğanlığıbızğa şahatlıq qalağan küyde, bir belgi de qoyup getebiz – qazıq qağabız. Başlap biz bir neçe adam bolup Suwar, Bilär degen şaharlarda wa özge bizin uçun tarixi ahamyatı bulanğı yerlerde bolduq. Qayda bolsaq da, biz belgili adamlar bulan yoluğup, hali bizin arabızda yoq, tek şo yerde ömür boyu yaşağan ata qardaşlarıbıznı qaburlarını üstüne barıp yürügenbiz. Yıldan-yıl şolay saparlarıbıznı sanawu arta, şoğar bizin tilde «çun cürew» dep aytıla. Olay demek «ruhuñnu saparı» demek bola. Şonda ortaqçılıq etegen adam «çundaş» bola. Bu yerde aytmağa tiyişli dep esime gele, saparğa çığağanda bizge bir keren de paçalıqnı yanından kömek etilmegen. Yañız özübüznü güçübüzge inanıp, çundaşlar harisi öz yanından qol yalğaylar. Kawkazda gunnlar yaşayğan waqtide suwarlar degen tuxum, Derbentden başlap, Edil özenge yerli boy tutup yaşay bolğan. Olar yaşap getgen şaharlanı atları da belgili – Waraçan, Semender.
Canlı laqırnı barışında sorawlar da tuwulunmay qalmay edi. Çuwaşlanı oyun bilmege süyüp, K. Aliyew bulay soraw berdi:
– Atı aytılğan alim L. Gumilöw esgeregenge göre, dünyada xalqlanı göçüwülleri bolağanda, barı da adam göçüp getmey. Olay demek, bir millet de bir atadan, bir anadan tuwmağan demek bola. Şo oynu siz neçik qabul etesiz?
– Bulğarlar ullu göçüwülnü waqtisinde üç tarapğa bölüngeni belgili. Olanı birleri Asparux degen xan bulan haligi Dunay boylağa çığıp getgen. Ekinçi «tolqun» busa Edil özenni boylarına barıp sıyına. Qalğan tuxumlar yerinde qala. Şolanı warislerini bir qawumun – qumuqlanı bugün «dögerek stolnu» aylanasında biz görmege bolğanıbız bek süyündüre.
Oleg Sıplenkow sözün tamamlay turup, çuwaş yaşörümleni «Suwar» degen regionara soyuzunu embleması bar qalaqaynı redaksiyağa sawğat etip berdi. Filologya ilmulanı doktoru Harun-Raşit Hüseynow çuwaşlanı tilin özünü ilmu axtarıwlarında qollağanını haqında ayta turup, bulay dedi:
– Gertiden de, çuwaşlanı da, qumuqlanı da ana tamuru bir ekeni ilmunu gözünden qarağanda da görünüp tura. Ayroqda şolay bir tamurlu sözler yerleni atlarında köp yoluğa. Misal uçun, «Waraçan», «Turali», «Semender», «Endirey» wa şolay özgelerin esgermege bolaman. Men aytma süyegen oynu aslu yeri, bulğarlanı ana eli Temirqazıq-güntuwuş Kawkazda, – Qırım boylarda bolğan. Alimleni ilmu işlerin göterip qarasa, bulğarlanı atı getgen dewürnü (era) 2-nçi asrusunda esgerilegeni belgili. Kawkazda turğan özge xalqlanı atı busa şo zaman arağa da çıqmağan bolğan. Hasilin çığarıp aytğanda, Kawkaz türkleni wa özge Kawkaz xalqlanı haylegi bolğan dep aytmağa yaray.
Filologya ilmulanı doktoru, folklornu axtarağan alimibiz Abdulhakim Hajiyew köbüsü til axtarıwçular özleni ilmu işlerinde çuwaş tilni yanaşa salıp yürütegenin aytdı:
– Folklornu axtarıp qarasañ da, bırınğı tamurlarıbız çatıraşğanı görünüp tura. Misal uçun, qumuqlarda «Zemire» degen adat bar. Şonda aytılağan sözleni gelişin, har abzarğa barğanlanı üstüne suw çaçağan küynü çuwaşlanı folklorunda da tapmağa bola. Bu yerde birdağı tamaşa halnı da arağa çığarmağa süyemen. Yaşlanı folklorun alıp aytsam, şonda qumuq tilni sözlügünde yoq sözler bar, tek şolanı maʼnası çuwaş tilde tabılğanı bizin tamurlarıbız bir ekenine birdağı şahat bolup toqtay.
Yaratıwçuluq bulan terenden maşğul şair Raisa Sarbi Dağıstan bulan tezden tanış bolğan eken. Şo gün ol sırın bizge de açdı:
– 1987-nçi yılda Çuwaşyada qurçaqlanı respublika teatrında adabyat bölüknü yolbaşçısı bolup işley edim. Şo yıl biz (hali esimde qalmağan) bir bayramğa Dağıstanğa çaqırıldıq. Ozoqda, biz har çığışğa ullu iştahlıq bulan qaray edik. Bugün yimik esimde, barmaq uçdan biyiygen ulanlar maydannı qurşap alıp çıqğanı. Şo mühletde yaşdan tanış maqam wa ana tilimde aytılağan sözler qulağıma çalınıp getdi. Şo zaman yüregim de toqtağandır dep esime gele edi. Sarın tamamlanğan soñ, yırawlanı yanına barmağa alğasadım. «Siz qaysı xalqsız?» – degen sorawuma olar: «Qumuqlarbız», – dep cawaplandılar. Şondan soñ bizin arabızda qardaşlıq aralıqlanı dağıdan-dağı bekleşdiregen canlı laqır boldu. Giççi watanıma qaytğan soñ, şo yoluğuwnu haqında men bizin alimlege wa belgili adamlağa da ayta bitmey edim. Neçese yıllar aldın eşitgen sarın mağa bek taʼsir etdi, aralıqlanı bekleşdirdi. Şo sayalı bugün sizin bulan yoluqmağa dep barı da işimni artğa salıp gelgenmen. Ruh yaqdan artı bitmes ilham ala turup, sizge çuwaş tilde başlapğı klaslardağı oxuwçular ananı haqında aytağan şiʼrunu oxumağa süyemen.
Ol sawğat hisapda redaksiyağa özünü tarcuma etilip çıqğan şiʼrularından cıyılğan kitapnı tapşurdu.
Çuwaş qalamdaşını oyların uzata turup, belgili qumuq şair Badrutdin Mahammatow qardaş xalq bulanğı dosluqnu tüyünü onu yüreginde çeçilmes küyde qattı ekeni haqda aytdı. Ol Çuwaşyanı xalq yazıwçusu Mixail Yuxma (İlin), şair, yazıwçu, dramaturg, tarjumaçı Nikolay Tewetkel, çuwaş yazıwçu, Başqırtstannı madanyatını at qazanğan qulluqçusu Witaliy Yeneş bulan tığıs aralıqlar yürütgenini haqında aytdı.
Şo gün «dögerek stolnu» aylanasına cıyılğanlanı arasında çeber sözge itti adamlar dağı da barı canlı laqırnı barışında açıq boldu. Tatarstan respublikanı yazıwçularını soyuzunu çleni, yazıwçu wa curnalist Yewgeniy Turxan özünü sözün ata-babalarını haqında başladı.
– Çuwaşyada Turxan degen familya arağa çığıp tezden belgili bolğan. Bu tuxumdan çıqğan inqılapdan aldağı şairler Endrini, Xwederni, Yakkunu atların esgerer edim. Tusnaq etiwleni (repressiyanı) wa artından hızarlawlanu yılların görgen atam men adabyat yoluna tüşgenni süymey edi. Başlapğı şiʼrularım yazılğan tepterni görgende, ol şonu otğa atğanı esimde. Şondan soñ qoluma köp zaman qalam almağa bolmay turdum. Tek oylarımda daim şiʼrular bulan tura edim. 1994-nçü yılda men curnalist hisapda Qazan şaharda çuwaş tilde çığağan «Suwar» degen gazetde işlemege başladım. Käsbu yolumdan yürüy turup, mağa bizin xalqnı tarixi de ayan bolmağa başladı.
Özbaşına çalışağan dalapçı, çuwaş milletni tarixin axtarağan Nikolay Saxarow wa Başqırtstandağı çuwaşlanı wakili Yüriy Leontyew – milletini tarixine yüregi tartıp ilham alağanlardan. Olar şo güngü yoluğuwda da şo oyların birdağı keren taşdırdı.
– Bugüngü ahwalat meni yaşawumda unutulmajaq. Gertiden de, tarixni terenine tüşüp axtarağan alimler, madanyatın saqlayğan yaratıwçuluq qulluqçular bir tamurlu milletleni ayrılma qoymay saqlayğanı yaxşı», – dedi N. Saxarow. Yürekni inçe qılların cımırlatağan söylewlerden soñ K. Aliyew, bawurlu yoluğuwnu camın çığara turup, bulay dedi:
– Bugüngü ahwalat qaysıbızğa da taʼsir etmey qoymajaq. Bu yerde belgili weñriyalı alim İştwan Qoñurnu sözleri esime geldi. Bir keren ol Dağıstanğa gelgende: «Men 700 yıllıq sağınçımnı basıltmağa gelgenmen», – dep aytğan edi. Bussahat şo hisni «dögerek stolnu» ortaqçıları yüreginden ötgeredir dep esime gele. 14 asru alda yaşağan özleni ata-babaların sağınıp gelmeklik – ullu iş. Yoluğuwğa gelgen qonaqlağa barakalla bildire turup, K. Aliyew çuwaş delegasyanı yolbaşçısına sawğat etip bir neçe kitap wa Yırçı Qazaqnı 180 yıllığına etilgen esdelik medalnı tapşurdu.
«Yoldaş», 19-02-2013