Yırnı tuwuluwu tañnı qatıwuna parx bere. Bir başlap köknü qırıyı qızarıp, birinçi şawlalar taw başlanı öbüp, terek başlarından taba sırğalap, yapıraq aradan süzülüp, topuraqğa yetişgende, gün çığağanda yimik, yırnı güneşi bolup yanajaq hisler de hasiretli göñülnü, hawaslı yürekni terenlerinden qarsalamay göterile...
Ayaq tawuşu, qoñuraw sesi bolmasa da, bir tamaşa onu geliwün his etesen. göñülde bişgen yır kağızğa salınağanda o qaysı qalipge quyulajaq, birinçi satırları neçik bolajaq, axırı neçik bitejek — aldanoq bilme qıyın. Har ustanı, har şairni bir biçimi bola. Men busa, köbüsü geziklerde bir şiʼruğa baylawlu bolup taşıp gelgen satırlanı başlap yazıp turup, gezigin soñ belgileymen. Şolay yazılğan şiʼru quyruğundan başlanıp, qaşğasında bitegen küyler de bola. Satırlar özleni yerli-yerin sawlay şiʼru yazılıp bitgen soñ taba. Bu şiʼrunu qalibine oşamayğan yada özge temağa bağıp tartağan satırlar, "ekini yazıp, bir esde" degenley, çeber material bolup ayrıla. Olanı gelejek yazıwlarıñda qollaysan.
Bu gezik men köp wariantları bar bir dörtlüknü üstünde neçik işlegenimni görsetme süyemen. Onu birinçi satırları şular edi
Topuraq tazalağan Temiridey sabannı.
Başlap oyuma gelgen şu eki satırğa men onça ahamyat bermey qoyğan edim. Tek men qoysam da, özler qoymadı, meni tartıp alıp sabanına yekdi. Enni qaysılay uzatayım dep oylaşaman. Aytılmay turağan süyünçü yimik, munda ne busa da bir zat çı bar, tek ne bar? Ne bolma bola? Kürçüsü belgili: topuraq da, saban da. Sabançını kelpeti göz aldıma geldi. Qısmatın topuraq bulan baylağan adamnı yüzü yarıq, yüregi taza bola. Eki yaqdağılar maşğul bolağan ters yollar onu qulağına girmey. Haram sawdügerni appası tawuşundan, wokzallanı qawğasından ese, sabançığa topuraqnı, kimni busa da qulağına yetişmeygen sesi artıq. Har gün tañ bulan üyden onu topuraqnı çaqırıwu çığara. Qısğası, sabanğa yegilgen ögüznü öküregen xasyatı bolmay. Osal işi bolmağan soñ, zamannı wa zamandaşlarını aldında da onu yüzü yarıq.
Tot qondurmay yürügen Talasından zamannı. Topuraq tazalağan Temiridey sabannı.
"Talasından zamannı" — bu teñleşdiriw qandırmay. Kelpet açıq tügül, suratlanıp, göz aldıña gelmey. "Zaman" degen añlawğa xas zat — uzaqlıq. "Yıllar boyu", "ömür boyu"...
Tot qondurmay yürügen Boyun boylap zamannı. Topuraq tazalağan Temiridey sabannı...
Eki teñleşdiriw bar, tek gerti poezya talap etegen küyde tügül, baylawluğu osal. Çalmük yemişler yimik tügül: süyek baylaw tügül, et baylaw. Soñ da, sabançını harakatı üstdensuw esgerilip qala. Tot qondurmay yürüme özge kasbudağı adam da bola.
Tot qondurmay yürügen Boyun boylap zamannı. Teren salıp yer sürgen, Temiridey sabannı.
Bu wariantnı osal yeri, yırtılağan yeri nedir?
1. Yerni adam süre, saban bulan. Saban özü sürüp bolmay. Munda busa adamdan da, sabandan da ötüp, yerni sabannı temiri sürgen degen maʼna çığa.
2. "Yürügen" degen sözde de harakat yoq, yabuşuw yoq. Boyun boylap yürümek azlıq ete, adam zamannı har günün, har sahatın yabuşup alağanda yimik yaşama gerek bola. Sabançını ömürü de şolay öte çi dağı...
Tot qondurmay yol alğan Boyun boylap zamannı. Topuraq tazalağan Temiridey sabannı.
Bu wariantı onça yaman da görünmey. Çatıraş qapiya da saqlanğan. Tek "yol alğan" degen qattı söznü "boyun boylap" degen boş sözler yımışata. Soñ da, wariantnı güçlü yeri — zaman degen söz ömürnü, yaşawnu yolu bulan bir mizanğa salınağanlıq. Uzaq yolda busa, temirge çi neçik de, yürekge de tot qabunar yimik tersine tartağan günler de qarşı gelmek bar. Adamnı bahası da şo sınawlu günden soñ belgili bola çı...
Tot qondurmay yol alğan Çars boyunda zamannı. Topuraq tazalağan Temiridey sabannı.
Munda har söz yerli-yerin tapğanda yimik görünse de:
1. Konkretnost — muhkamlıq yoq, temirni kertine yetişmegen. Harakatı bar, adam özü yoq. Qaraldını, gölentkisi gözübüzge tiyse de, sabançını canlı suratı görünmey. Onu şo suratına qarap, biz ol yaşağan, ömür sürgen zamannı suratın da görme gerekbiz. Nege tügül de, har adamnı kelpeti özü yaşağan dewürnü bir belgisi, alamatıdır.
2. Yer sürüp turağan sabannı temirine tot qabunmajaqnı, topuraq onu güzgünü yimik yırtıllatıp turajaqnı kim de biler. Bu teñleşdiriw osal, oxuwçunu aldında qapunu açağan küy.
Qawşalğan yüzü yarıq Güzgüsüdey zamannı. Topuraq yırtıllatğan Temiridey sabannı.
Bu gezik de munda "qawşalğan" degen söz yerinde tügül. Yer süregen adam, ozoqda, qawşalajaq. Tek birisi yaqdan, xarşnı teren salıp aytsaq, sabançı talsa da, qawşalağan adam tügül. Ol qaçan qawşala? Sabanğa çıqmay qalğan gün! Şonu uçun da, bu söz kelpetni alaşa etse tügül, götermey.
Nür tögülegen yüzü Güzgüsüdey zamannı. Topuraq yırtıllatğan Temiridey sabannı.
Bu dörtlüknü, bu wariantnı aldınğılarından ayırağan nedir? Kelpetni canlanğanlığı. Topuraq yırtıllatğan sabannı temirinde biz güzgüde yimik sabançını gerti suratın görebiz. Onu ertengi gün uyatğan, axşamğı gün qızartğan yüzünde busa bütün dewür suratlanğan. Ömür boyu topuraqğa etgen qulluğu onu xasyatına tot qabunma qoymağan. Halal zahmatı busa şawlağa aylanıp, yüzün yarıq etgen...
Bu giççi şiʼrunu wariantların dağı da uzatma bolur edi. Misal uçun, "ömür sürgen" degen xalqnı sözü ullu, ne alämat teren kelpetdir! Yaşamağan — sürgen! Saban süregendey yaşağan. Zamannı boyun tutup yürümegen — sürgen. Şu söz tağımnı da bir cawhar qaşnı yimik oynatma yarar edi, tek meni muradım sozup turmaq tügül, çeber satırlar tuwağanda, insannı yüregine neçe türlü hal gelegenlikni haqında öz pikrumnu aytmaq edi.
Geçelikni eziwün yırtıp, gün çığıp gelegende, quşlar uyanğan ertengi tabiatda da şolay hal tuwuluna.
Şairlikni haşıqlanı gözüne tügül görünmeygen yarığı da, nazik yürekleni tügül söyletmeygen sesleri de, baliki, şondan başlanadır...