Biraz allarda gazetni baş redaktoru Kämil Aliyew belgili türkiyalı alim, filologya ilmulanı doktoru Çetin Pekajardan internetni araçılığı bulan bir-neçe sorawlağa cawaplar alğan.
Bizin bayanlığıbız
Prof. Çetin Pekajar, Ankaradağı Gazi Uniwerstitetini filologya fakultetini türk til wa adabyat bölügünü dars beriwçüsü. 1959-nçu yıl tuwğan. 1981-nçi yıl Anakaradağı Hajitepe Uniwersitetni türk til wa adabyat bolügün bitdirgen. 1989-nçu yılında Gazi Uniwersitetinde ilmu qulluqçu bolup çalışa başlağan.
1986-nçı yılında Gazi Uniwersitetinde (Ankara) "Türkiyada yaşayğan qumuqlanı awuz tili" degen temada ilmu işin hazirlegen. 1995-nçi yılda şo uniwersitetde "Pamir (Afğanistan) Qırğız Türklerini awuz tili" degen tema da doktorluq dissertasyasın yaqlağan. Şo yıldan tutup da şo uniwersitetde yardımçı-dosent qulluğun küte başlağan. 2000-nçi yılından berli Qıpçaq tilleni Temirqazıq-günbatış gruppasına baylawlu dosent darajasına göterildi.
1998-nçi yıl Türk til qurumnu (akademyanı) tapşuruwu bulan Dağıstanda ilmu ekspedsiyada bolğan wa qumuqlanı tiline wa adabyatına baylawlu axtarıwlar yürütgen. Natijada qumuq tilni grammatikasın wa sözlügün hazirlemek muratda 26 qumuq yurtda bolup, bay dialektologya material toplağan.
Çetin-beyge "qumuq haşığı" dep aytsaq da yañılış bolmajaq, nege tügül de ilmudağı birinçi abatlarından tutup da ol qumuqlağa berilgen, olanı tarixi, tili wa adabyatı bulan terenden maşğul bola. Haligi zamanda qumuqlağa baylawlu ilmu axtarıwlar yürüte, ol Türkiyada olağa baylawlu basmadan çıqğan köp sanawdağı kitaplanı wa maqalalanı awtoru. 2001-nçi yılda dünya internetinde birinçilerden bolup qumuqlanı tarixine, tiline, madanyatına baylawlu ötesiz bay wa paydalı saytnı açğan.
Üylengen, Türkiyanı taxşaharı Ankarada yaşay wa üyahlüsü, yaşaw yoldaşı, bulan birge dört awletni tarbiyalay.
Kämil: Hürmetli Çetin-bey, dağıstandağı köp sanawdağı qurdaşlarıgnı wa "Yoldaş" gazetni miñler bulanğı oxuwçularını atından sizge qaynar salamlar.
Siz Türkiyada qumuqlanı tarixine, tiline, adabyatına baylawlu ötesiz ahamyatlı axtarıwlar ötgerip turasız. İñ birinçilerden bolup da internet alamında Qumuqlağa bağışlanğan saytnı açıp, Türkiyada wa Yewropada yaşayğan qumuqlanı raziligin qazanğansız. Oğar biz de haq yürekden şatbız wa sizge barakalla bildirebiz. İlmuda qumuqlar uçun etegen qulluqlarığıznı biz yaxşı bilebiz, sizge gelejekde de yañı örlükler yoraybız...
Enni de, siz razi busağız, bizin bir-neçe sorawlarıbızğa cawap bergenni süyer edik.
- 2001-nçi yılda Türkiyada Madanyat ministerlikni harakatı bulan wa sizin wa özge belgili alimleni aktiv ortaqçılığı bulan qumuqlanı adabyatına bağışlanğan antologya basmadan çıqğanlıq bizin uçun ötesiz ahamyatlı wa qıymatlı ahwalat. Antologya dağıstan camyatıbıznı yanından da ullu ruhlanıw wa razilik bulan qarşılanğannın da aytma gerek. Buğar baylawlu sizge bulay sorama süyemen. Türkiyanı özünde bu antologyağa neçi qıymat berildi?
Çetin-bey: Siz özünü haqında esgeregen antologya Türkiyanı madanyat ministerligini bir proyektine baylawlu "Türkiyadan tışdağı türk adabyatlanı antologyası" ("Turkiye disi Turk Edebiyatlari Antolojisi") degen at bulan çığağan asarnı 20-nçı cıltıdır (tomudur). Bu asarnı mundan alda çıqğan cıltları özge türk xalqlanı adabyatlarına bağışlanğan edi. Antologya basmadan tolu çığıp bitgende oxuwçular dünyadağı barı da türk xalqlanı adabyatları bulan tanış bolma bolajaq. Türkiya informasya qurallarında bu antologya proyektni haqında sawlay yazılsa tügül, ayrı tomlarını haqında onça xabar yoluqmay. Qumuq adabyatğa bağışlanğanını haqında da şolay dep ayma yaray.
Kämil: Bizde añlaşılğan küyde, Türkiyada haligi zamanda dünyadağı türk xalqlanı yazıwçularına bağışlanıp bir sözlük çığa degen xabarlar bar. Bu sözlükde qumuqlağa yer berilgenmi? Oğar qaysı yazıwçularıbız girejek? Ondağı maqallanı awtoraları kimlerdir?
Çetin-bey: Siz sorayğan kitabnı atı "Turk Dunyasi Edebiyatcilari Ansiklopedisi" (Türk dünyasını adabyatçılarını ensiklopedyası). Halige yerli o kitapnı 4 cıltı çığıp bitgen. Dertünçüsünü soñğu materialları "H" harp bulan tamamlana. Bu ensiklopedyada qumuq adabyatçılarına yer berilgen. Olağa baylawlu materiallanı Hazan Orazayew bulan birge men hazirley edim, tek ötgen yıl mağa elibizni tışında qulluqğa getme tüşgenlik sebep bolup (Çetin-bey Bosna-Saray uniwersitetinde darslar yürüte bolğan — red.), bu işni uzatıp bolmadım wa 2-4-nçü cıltlarda yer alma gerek qumuq adabyatçılanı birleri, neçağı süymesek de, ensiklopedyağa girmedi. Amma esime gele, ensiklopedya bitgenden soñ bir koşum cılt çığarılma gerk bolajaq, biz de girmey qalğan qumuq adabyatçılanı oğar giyirme bolarbız.
Kämil: Qumuqlar qurşalağan başğa proyektler barmı, olar da kimler ortaqçılq ete? Bu haqda maʼlumatlar bersegiz ariw bolur edi.
Çetin-bey: Haligi waqtide meni eki kitab proyektim bar: 1) Qumuq tilni grammatikası ("Kumuk Turkcesi Grameri"); 2) Qumuq tilni sözlügü ("Kumuk Turkcesi Sozlugu"). Bu kitaplanı ekisi de Türk til qurumnu (akademyanı) atından basılajaq. Tek aytmağa tüşe, kitaplar geçigip çığa tura. Getgen cuma eki de kitap örde esgerilgen qurumnu akademiklerini yaşırtğın (yabuq) küyde işleygen komissiyasından ötgen. İnşallah, bu yıl bolmasa, gelegen yılnı birinçi aylarında basmadan çığıp qolubuzğa tüşer.
Kämil: Türkiya ilmusunda artdağı yıllarda qumuqlağa baylawlu ne yimik yañılıqlanı esgerme bola? Ne yimik maqalalar, dissertasyalar tergewnü tarta?
Çetin-bey: Şunu söyleyim. Türkiyada qumuq türklerine baqğan yaqdağı hawaslıq artsa tügül, bir zamanda da sönmejek.
2000-nçi yılnı sentäbr ayında, İzmir şaharda Xalqara Türk til qurultayı ötgerilgen edi. Onda qumuq tilge baylawlu dokladım bulan men de ortaqçılıq etdim. Bu dokladımda men qumuqçadağı arap tamurlu sözlerdegi "ü" awazlı suffiksleni analiz etmekni natijasında qumuqlanı tarixine baylawlu bir hasillege gelgenmen. Olağa göre, qumuqlar millätdan (bizin dewürden) soñ VII-nçi yüz yılda Dağıstanda araplar bulan bawlawluqlarda bolğanlığı wa arap tilden sözler alğanlığı isbat etile.. Bu tezisni men haligi qumuq tilni misalları bulan görsetdim. Tek netersen, bu bildiriw (doklad) qurultaynı özge materialları da yimik kitap bolup çığıp bitmegen. Onu ilmu maqalä bolğanı sayalı Dağıstanda "Yoldaş" gazetde çığarama bajarılmas, tek "Tañçolpan" curnalda yada bir başğa ilmu curnalda çığarma küy tabulsa yaxşı bolar edi (Bu maqalä Qumuq madani camyatnı "KNKO:Westi" degen curnalında tez arada çığajaq. — red). Bu materialda sizin uçun ötesiz qujurlu wa paydalı maʼlumatlar wa pikirler bar dep hisap etemen.
Şunu da aytayım. Meni asistentim Haqan Akça Şixammat Qadini "Qurub-ul Bela" degen asarına baylawlu dissertasyasın hazir etgen. Omar Sawrannı maqalası: "Qumuq Tasawwuf adabyatını awwalçılarıdan Qaqaşuralı Abdurahman (Yaşawu wa gişiligi)" ( "Kumuk Tasavvuf Edebiyatinin Onculerinden Kakasurali Abdurrahman ( Hayati ve Edebi Sahsiyeti) Gazi Uniwesitetini Kastamonu Tarbiya dergisinde 2002-nçi çıqğan.
Konya şaharındağı Seljuk uniwersitetini dars beriwçüsü Osman Uyanık "Qumuq awuz tilleri" degen temada doktorluq dissertasyasın hazir etgen.
Soñ da, ötgen sentäbr ayında Ankarada ötgerilgen V-nçi xalqara türk til qurultayında Nadä Cumakunowa degen bir alim "Dağıstan tillerinde türkçe sözler" degen temada bildiriw etdi.
Türkiyada qumuqlanı haqında çıkğan başğa materiallar da bar, süysegiz, olanı haqında dağı gezik yazarman.
Kämil: Çetin-bey, artdağı yıllar siz özügüz ne yimik işleni üstünde çalışasız, bizge añlatarmısız?
Çetin-bey: Özüm etgen işleni haqında örde añlatdım. Olağa qoşum hisap da "Milli folklor") degen curnalda (Sayi: 60/Kis 2003 çıqğan "Qumuq türklerini çeçegen yomaqları" ("Kumuk Turklerinin Bilmeceleri") degen maqalamnı, "Türk Dünyası Nawruz Ensiklopedyasında" (2004) çıqğan "Qumuqlarda nawruz bayramı" ("Kumuklarda Nevruz") degen maqalamnı aytma süyemen.
Kämil: "Yoldaş" gazetibizge maqalalar yazma süymesmi edigiz, Çetin-bey? Biz sizin bulan birçe işlemege hazirbiz.
Çetin-bey: "Yoldaş" gazetine maqalä yazma, ozoqda, süyemen. Süye busağız, tez arada "Türkiyadağı qumuq türklege, qumuq tilge wa adabyatğa baylawlu çıqğan materiallar" degen birinçi maqalamnı gazetge yiberme hazirmen.
Kämil: Barakalla. Maqalanı gözleybiz. Artda da sizge bulay bir soraw: "Yoldaş" gazetni oxuwçularına ne yimik yorawlar etme süyer edigiz?
Çetin-bey: "Yoldaş" gazetigiz bek esgi gazet. Çığağanlı da heç aralıqsız (bölünmey) bir yüz yılnı toltura turadır. Dünyada sizin gazetigiz yimik olay esgi gazetler bek az yoluğa.1998-nçi yıl Dağıstanğa gelgen waqtimde redaksiyağızğda qonaqlıqda da bolğan edim; o gün gazetni yolbaşçıları mağa "Yoldaşnı" iñ esgi nomerlerin görsetgende, men ötesiz bek hislengen edim, hayran bolğan edim. "Yoldaş" gazetni barlığı bir ullu tügenmeygen barlıqdır, oxuwçularına ol bek paydalı bilimler bere gele. Üstewüne, ol qumuq tilinde çığa. Onu çığağanlığı qumuqlar uçun bek ahamyatlı. Qumuqlar bu gazetine özleni qısmatınaday yes bolup yaşama borçlular. Gazet adatlı halda har qumuqnu üyüne giregen gazet bolma gerek, har qumuqğa ol yoldaş bolma gerek. Bu gazet çıqğançaqı ömürge ol olanı ses bayrağı, til bayrağı bolajaq. Qumuq yaşörümleri bu gazetni oxuy turup xalqını adabyat tilin üyrenejekler wa dağıdan dağı da ösdürejekler. Ana til milletni barlığı wa gelejegi uçun bek ahamyatlı zat; tilin unutğan milletler dünyadan yoq bolup getegeni de açıq zat. Qumuq tilni yaşatılmağı uçun "Yoldaş" yimik gazetler, "Tañçolpan" yimik curnallar bek ahamitälıdır wa aslu bir şartdır.
Bütün qumuq qardaşlarıma iñ teren hürmetimni, süyüwümnü wa salamlarımnı yetişdirme süyemen.
Opublikowano: gazeta "Yoldaş", 2004, 9 oktäbr