Ötgen asrunu 70-nçi yıllarında yazıwçu wa pedagog İbrahim İbrahimow (adabyat psewdonimleri — İbrahim Xamaw wa İbrahim Xanmaw Bammatuli) «Dağıstan namus» degen baş bulan qılıq temağa yazılğan xabarlanı bölügün ayrı kitap etip çığarğan edi. Şo xabarlanı baş igiti Danyal Deñizow — yaşawdağı ters, osal, erşi işlege qarşılaşğanda, şolardan «dağıstan namusun» saqlap ötme bajarağan ör qılıqlı intelligent adam, tek ol, yıllar gete turup, şo namusnu güçü tayıp barağannı his ete.
Danyal Deñizownu dewüründen berli 40 yıllar getgen. O yıllarda «dağıstan namusğa» hisaplanağan, maqtalğan, tarbiyalaw güçü bulanğı xasyatlar: edep, asillik, çomartlıq, rahmu, gertilik, salamatlıq, bir-birewge abur etiw, paçalıqnı malına halallıq, milletleni arasındağı, dosluq tügül busa da, bir-birewge hürmet etiw wa özgeleri bar edi. Bugüngü «dağıstan namus» neçikdir?
Haliden 5-6 yıllar aldın mağa Mahaçqaladağı sentralnıy bolnisanı bir bölügünde yatma tüşdü. Bölüknü zaweduüşiyi, ullu bolğan gişi, meni qabul etegende, xıylı zaman naprawleniyemni qolunda aylandırıp, ondan-mundan sorawlar bere turup, soñ: «Tı ne dagestanes çto li?» — dep soradı. Men adadım, soñ, es tabıp: «Dagestanes, a çto?» — dedim. Ol: «Ne poxoj», — dep, meni palatağa oñardı.
Palatadağılağa bizin laqırıbıznı aytğanda, birisi: «Har awruw, munda yatağanda, zaweduüşiyge eki miñ manat bere», — dedi. Mağa da, geçigip busa da, şo namusnu kütme tüşdü. Tüzü yaxşı, nasipge, siyrek busa da, taza namuslu zaweduüşiyler de, wraçlar da yoluğa. Uruşbatçılıq, bizin yaşawubuznu barı da tarmaqlarına girip, aslu «dağıstan namusğa» aylanıp bitgen, maylamasañ, bir işiñ de yürümey. Şulay getse, artı ne boların aytma qıyın. Yada paçalıqnı zakonları qollanma gerek, yada, dinçiler üstün bolup, islam nizam salınajaq.
Birdağı-bir dağıstan namus — günçülük. Günçülük adam dünyağa yaralğandan berli de bolğan. Tek şo tarıqsız xasiyat hali yimik adamlanı haqılın-esin yelegen zamanlar bolğanmı eken? Bizde birew yañı üy işlese, xonşusu şondan da ariwün tizme uruna. Soñ olar, çaba-çaba turup, 3-4 qabatlı qalalarını için maldan tolturma başlay. Şolay maşinler bulan da: borçlanıp busa da, maqtanmaq uçun bahalı maşinlege minip yürüygenler köp. Üyge mal ala busa da, bayram yada toy ete busa da, dağıstanlılar (ayroqda qumuqlar): «Men kimden kemmen?!» — dep, canına qıyın etip yaşaylar. Birewler barlığından ete, yoqlar günçülügünden ete. Şolaylıqda, mal uçun yabuşa-talaşa turup, ömür de gete, sawluq da bite. Haqıllı, kulturalı, üstünlü xalqlar şolay tügül: özleni malnı qullarına aylandırmay, qarqarağa paydalı aşlanı da aşap, sawluğunu, canını hayın da etip, salamat küyde yaşap, dünyadan da hökünçsüz geteler.
Ata-babalarıbıznı lap da aytılğan, maqtalğan xasyatı — qoççaqlıq, erkeklik. Bizde har zamanda da erişiw bolğanda, birge-bir turup, yabuşuw yada çabuşuw ülgüge sanalıp gelgen. Hali busa dağıstanlılar san da görmey bir-birin kimbildi ete, atılta, killer tutup, öltürte. Şu küyge adamlar üyrenip de bitgende yimik görüne. Lap da yamanı — yaş naslu utmaq uçun ne etme de, hatta namartlıq etip, duşmanın öltürme de yaray dep, inanma bola. Hakimligi, baylığı barlar amalsıznı yahın sındırağanlıq, yarlını namusuna tiyegenlik de — şo taypa maqtalmağan qılıqlardan. Günahsız adamnı öltürmek — Allahnı aldında da günah iş ekenge de qaramaylı, onu atı bulan hukmu gesegenler de köp bolğan. Gerti igit Watanı, eli uçun tışdan qorqunçluq tuwulunğanda, canın ayamay yabuşa, tarıq bolsa, ölüp de gete, dep hisap etile. Haligi igitler şolay hisap etemi eken?
Dağı da bir yuğağan awruw yimik yayılğan yaman qılıq — yalğan. Bu da ayroqda Dağıstanda bek yayılğan qılıq. Ozoqda, yalğan da adamlanı arasında har zaman bolğan. Tek hali yimik edepsiz küyde hakimlik qurumlardan başlap, yaslilege yetgençe, yalğan tamur taşlağan dewür bolmağandır. Telewizornu yaqsañ — yalğan, gazetleni açsañ — şo yalğan, cıyınğa girseñ — yalğan, yalğan, yalğan... Yalğan köp aytıla tursa, añlawu, bilimi yoq adam şoğar inanıp da qala. İnanmağanlarını birlerin, başğa yalğançılar özleni yağına tartıp, amalsıznı başın çırmay. Lap da ullu yalğançılar — deputatlar. Olar: «Politikada bir-birde yalğan aytma da tüşe», — deyler. Bir-birde gertini de ayta bolğay ediler. İñdesi — deputatlar xalqnı wakilleri hisapda onu atından iş göreler. Amalsız xalq!
Men örde bizin yaşawubuznu ağulap turağan dört ters qılıqnı (uruşbatçılıq, günçülük, namart öltürüw, yalğan) geltirdim. Şolar dağı da bar. Olar bizin yaşawubuzğa tünegün-birisigün gelmegen. Tek bugün şolar bizin yaşawda tiyişli qaydağa, «dağıstan namusğa» aylanğan. Şo erşi qılıqlanı yürütegenler paçalıqnı yağından sawğatlana, hakimlik kanzilerden örlene, baylıqda, toqluqda, saqlıqda yaşaylar.
Yırçı Qazaq da aytğanlay, tamaşa zamanlar türlengen, apendi!
«Yoldaş», 05-10-2012.