Kalugada bolğan yetti günnü uzağında har gün eki spektakl görsetile edi. Şaharda aylanağanda, afişalarda bizin teatrnı repertuarı ilingen yerde aktörlarıbız toqtay. Şaharlılar afişağa qarap söyleygen laqırnı aytalar: «Sluşay, Çexow, Ostrowskiy, Gogol, dagestanskiy teatr, kak oni budut igrat naşu russkuyu klassiku, nado posmotret», – dep tamaşa bolalar dey. Özlerden qayrı rus klassikanı salıp da, oynap da başğalar bolmay dep oylaşğandır. Başlap olar bizin qonaqlar yimik ariw qabul etdiler. Axırında, finalda busa, spektakllege de qarağan soñ: «Nastoyaşiy russkiy teatr, russkaya klassika w Dagestane», – dep baha berdiler. Rus klassika bulan işlemeygenibiz xıylı bola dep, eki-üç spektakl salmağa özlege meni de çaqırdılar. Bu yerde men bizge ullu awtobus da berip, yetti günnü uzağında qulluqlarıbıznı kütüp turma kömek etgen «Maxaçkala transgaz» birleşiwnü generalnıy direktoru Kerim Basirowiç Hüseynowğa kollektiwni atından raziligimni bildirme süyemen. Kim de etegen qulluq tügül. Bir de tilewübüznü geri urmağan. Barakalla bolsun özüne.
– Bu yıl siz köp gastrollağa bardığız...
– Bu yıl yimik bir de bolmağandır, 7 regionğa barıldı, tüz aytasan. Xarkowğa bardıq, hura qıçırıp qarşıladı. Makedonyağa, Yewropa festiwalğa bardıq, Gran-Pri aldıq, Bolgaryağa bardıq, eki nominasyada sawğatlar «Yaxşı rejissör» wa «Yaxşı ergişi rol», Moskwada Malıy teatrnı sahnasında oynadıq. Teatrnı baş rejissörunu zamestiteli Waleriy Wasilyewiç Podgorodinskiy, cürini predsedateli biz oynağan soñ bulay dedi: «Biz bilebiz, regionlarda, Piterde, Moskwada kim neçik oynayğannı. Ayroqda rus klassikanı. Bugünge lap da yaxşı oynayğan truppa – Mahaçqalanı Rus teatrı. Şulay oynama tarıq, üyrenigiz», – dedi ol.
– Çexow tergewden taymay...seni diplom işiñ de oğar bağışlanğan edi çi, nege, ne sebep bar? – dep baş redaktor Kämil Aliyew soraw bere.
– Tüz aytasan, diplom işimni Çexownu pyesasına göre salğan edim, unutmağansız. Gerti, Çexow köp salına, ayroqda Yaponyada. Hali biz Kalugağa barağanda da ondan soradılar ne alıp gelegenibizni. Çexownu aytğanda, onu qoysağız da yaray, bizde Çexowğa gelmeyler, Ostrowskiyge gele, Gogolğa «tak sebe» degen ediler. Busa da alıp bardıq. Çexow bulan açma da açdıq. «Hura», dep xars urup qabul etdiler... qaytarıp, qaytarıp aktörlanı sahnağa çaqıra edi. Göremisiz, neçik qabul ete deymen, onu neçik salağandan wa oynayğandan hasil bola deymen. Qarawçulanı sesleniwüne, qabul etgen küyüne özler de tamaşa boldular. Olanı rejissörları aytağan küyde, Çexow yalqıwlu, oxuyğanda da yalqıwlu, injiwlü oxuysan dey. Bir de yalqıwlu tügül, onu pyesalarını igitlerini iç dünyası güçlü Şekspirniki yimik, şonu görsetip bajarma gerek. Çexow bizin Şekspiribiz. Şekspirni hisleri açıq, görünüp tura, açıq küyde qarawçunu hisin, oyun yeley, ala-peleket sala..., Çexownuki busa yabıq, içinden qaynap-qaynap tura da, soñ birden qarawçunu bütünley yelep alıp qoya..., munu igitleri aktörlağa käsbu pahmusun ösdürme, kelpetni yaratma bek kömek ete. Çexownu pahmusunu birdağı bir aslu yanı, onda, adamğa baqğan yaqda ötesiz güçlü süyüw bar. Oxuyğanda esiñe gele, özünü igitlerin ol qızğanmay, ayamay, sögüp yaraxsız etegende yimik... Tek şonu ol ulanına ata yimik ayta. Haysız aytmay, mağa ne awara munu tarbiyası degen küyde aytmay. Atası ulanına talaplı yanaşağanda yimik, onu kemçilikleri bolğannı süymey, qızğanmay uruşa, şo kemçilikler taysın uçun yaman, xatirsiz söyleme de hazir.
Çexow – inçe hisli awtor. Ostrowskiy busa açıq, munu iç sırı, yaşırtğın sırı yoq tekstinde, bar zat añlaşıla, bu bay, bu yarlı, bu aqçanı süye... Kalugalılanı, Çexownu geltirmegiz degenin men añlayman. Çexow ör kulturası bulanğı paçalıqlarda, Piterde, Moskwada salına. Kaluga yimik prowinsiyada onu añlama qıyın. Çexownu bir añlasañ, ol seni dağı yibermey. Student zamanlarımdan berli ol meni de yibermey. «Wişnewıy sadnı» alayıq. Hali bu spektaklden yañı, haligi zamannı spektakli yoq...
– Qumuq teatrnı sahnasında salınğanmı şo?
– Diplom işim hisapda men salğan edim. Lap şo waqti Çexownu watanı Taganrogda onu yübileyine bağışlanıp ullu festival ötgerildi. Alıp bardıq. 15 teatrdan birinçi üç yerni alğanlar Saxaliñe, bütünsoyuz festiwalğa bara edi. Cüride çexowedler, Kembric uniwersitetni professoru Fleymiñ, belgili kritik, dramaturgiyanı allahı, cürini predsedateli Lokşin..., belgilendi aldınlı yerler; MXAT, DDT wa üçünçü yer Mahaçqala, bizge tüşdü. 90-nçı yıllar, manat kepekge aylanıp, barılmay qaldı.
– Yewropanı «sırtın» yerge tiydirgen küynü ayt çı, neçik bardığız?
– Bizge, Mahaçqalağa, Yewropada atı belgili teatrowed, nemis qatın gelgen edi. Biz salğan monospektaklge Gogolnu «Zapiski sumasşedşego» qarağan soñ ol bek uşatıp: «Munu Yewropağa çığarma tarıq», – dedi. Şolaylıqda biz bu yıl Makedonyağa bardıq. Bitowo degen şahar Yewropanı madanyat sentrı hisaplana. Londondan korolewskiy teatr, İtalyadan Milan teatr, Gresya, Pribaltika... 16 kollektiv bar. Londonnu, Milannı teatrları bolğan soñ, bizge sawğatlı yerden payda yoq dep oylaybız, Riganı teatrı da güçlü. Bizin çaqırğan teatrowedge, bizge umut barmı dep sorap qaradım. «Ne dumayu, – dey ol. – Yewropa ölçewde festiwalğa gelgenigiz uçun da süyünüp qalığız».
Baş rolnu oynayğan İmam Akawutdinowğa da aytmayman oğar sorağanımnı. «Biz utma gerekbiz. Bizin ata-babalarıbız da uta gelgen. Biz türk qawumlarbız, üstünlük bizde bolma gerek», – dep göñün alıp yürüymen. Oynama gezigibiz geldi. Tergewüm, qulağım zalda, qarawçularda... sahna taʼsir etegen küyge qarayman, xars uralar, raziligin bildireler, yaxşı bara... Hasili, oynap bitdi. Güçlü xars uruwlar bulan qarşıladı. Qaydandır, Mahaçqala, ne yerdedir, qaydan gelgen? Sorawlar yürüle. Añlatma qarayman, Dağıstan, Kawkaz, Rossiya... Biz dünya şarını ne yerinde busaq da, heç bilegeni yoq, inbaşların qısa, eşitmegenbiz dey. Söyley turup neçik de Anci awzumdan çığıp getdi. «Anci, Anci» dep götere alıp yiberdiler... Roberto Karlos, Eto’O bilebiz, bilebiz bolup getdi... Futbolnu ullu fanatları bolğan eken. Harisi tanış bola gelip yanıbızğa.
Cüri getdi haqlaşma. Qaçan aytar hasillerin, qarağanbız, şahardan aylanabız... ne bolur, qaysı yer tüşer?... Axşam şatlı cıyında bildirme gerek, kimge tüşe sawğat... Axşam bolğança da çıdap bolmay tapdım bizin teatrowedni. Ol cürini işinde ortaqçılıq ete. «Gran-Pri sizde!» – dep meni adaşdırıp qoydu. Ekinçi, üçünçü yerlege yaşırtğın umutum bar edi. Tek ör sawğatnı almaq! İmam Yewropanı sahnasında sawğatnı da tutup, qolların örge göterip çıqğan surat barı da gazetleni betlerinde, İnternetde edi.
İmam Akawutdinow. «Gran-Pri bizinki!»
– Qutlaybız, gertiden de, ullu üstünlük, işigizge berilgen yaxşı baha.
– Sawboluğuz! Ondan soñ Bolgaryada bolğan festiwalğa bardıq. Munda 18 teatr bar edi. Eki nominasyada sawğat aldıq. «Yaxşı rejisser» wa «Yaxşı ergişi rol». Yaxşı rejissör – mağa, tügül busam da, yaxşı ergişi rol – İmam Akawutdinowğa. Bir yerge de barıp bolmay edik, Naftabank aqça bermegen busa. Barakalla bolsun özlege, kollektiwni atından razilik bildiremen yolbaşçılarına.
– Murat Aci. Atilla. Ne bolup tura?
– Dramaturg tapğanman. Wladimir Zuyew. Oxuğan soñ Wladimir bek uşatdı, awtor bulan birçe işleme razi boldu. Muratnı da, onu da tabuşdurğanman. Spektakl etip sahnağa salmaq uçun hazirlejek.
– Mawlet, laqırlaşıw uçun barakalla.
– Siz de sawboluğuz.
Yazğan Yaraş BİYDULLAYEW.
«Yoldaş», 29-11-2012