Töben Qazanışnı bereketli topurağı yañız yurtlularını arasında tügül, Dağıstanda da, Rossiyada da, ondan tışda da özleni üstünlükleri bulan geng küyde belgili bolğan sportçulanı ösdürgen. Olardan sportnu tutuşup yabuşuw degen curasında ör darajada üstünlükler qazanğan birlerini (haligilerini) atların esgerip aytsaq, Bozigit Atayew, Baxtiyar Ahmatow wa bular yimik xıylı özgeleri, yañız bizin yurtnu wa Dağıstannı tügül, sawlay ullu elibizni atın da dañğa çığarma bajardılar.
Dünyağa belgili bolğan qazanışlı nart, batır Mama Koçap Mahtulayewni (1879-1972 y.) atı da ör maqtawlağa tiyişli. Koçap Mamanı tuwğan yeri Töben Qazanışdağı Betawul bolğanı wa anası Ana da – taza qumuq tuxumlardan çıqğan adam ekeni, qumuq kulturanı töründe yaşağanı wa tarbiyalanğanı mekenli küyde belgili busa da, onu atası tawdağı Telet degen yurtlu bolğan dep esgerile (krayewed Bulaç Hajiyew özünü kitabında yazağan küyde). Tüzü, bu yerde dokumentli materiallar axtarılıp, olardan alınajaq maʼlumatlar aslu wa gerti şahatlar bolup toqtajaq. Haliden soñ busa da mekenli daliller izlep tapmağa gerek bolur.
Yuwuq wa Orta Güntuwuşğa belgili, özüne de «sawlay dünyadağı koçaplağa qorqunçlu» dep aytılağan, Türkiyanı soltanını da süyümlüsü «Sali Suleyman» degen güç sınawçu, nart 1904-nçü yılda Sankt-Peterburg şaharda bizin koçabıbızğa utdurğanda, ol özünü atından bazgeçip (geri urup): «Utdurğan adam Sali Suleyman bolmağa bolmay. Bugünden soñ bu atnı men sağa inamlı qollağa tapşurağanğa mükürmen», – dep de aytıp, özünü şo maşhur atın, belgili orus koçap İwan Poddubnıynı taklifine göre, bizin dağıstanlı Mama Mahtulayewge taqğan. Bizin yurtlubuz «Mama-koçap» şo ahwalatdan soñ «Sali Suleyman» degen yañı atı bulan dünyağa dağı da bek belgili bolup qaldı.
Sihrulu yommaqlardağı bir nart wa koçap yimik, «Tüp bolmayğan koçap» degen atın ol özünü uzaq yaşawunu içinde layıqlı küyde yürütgen. Dağıstanlı Sali Suleymanğa Rossiyanı ullu şaharlarındağı, Orta Azyanı, Kawkaznı, olay da Añliyanı, İtalyanı, Awstralyanı, İspanyanı, Albanyanı, İrannı, Türkiyanı, Azerbayjannı, Bolgaryanı, Belgyanı, Danyanı, Yaponyanı, Polşanı, Kitaynı, Şwesyanı, İndiyanı, Amerikanı köp sanawdağı sport-oyun maydanlarında, onu hünerlerine hayran bolup xars ura bolğanlar.
Ol, sawlay dünyağa aytılğan koçaplar (tutuşup yabuşuwçular), dünyanı çempionları, polşalılar Stanislaw Zbışko-Sıganowiçden, xalqarada «Anaqdan çıqğan qır adam» degen atı bulanğı Siklo Dombrowskiden, şahinşahnı süyümlü koçabı iranlı Belaldan, indus Sayit Kaxutiden, bolğarlı Nikola Petrowdan, Florensiyanı watandaşlarını italyalı «İnamlı wa aburlu» degen koçabı Cowanni Raysewiçden, «Qazbek taw» degen atı bulanğı osetinli Bola Konkowdan, türklüler Koçi Ahmatdan, Xalil Adaliden wa «qorqunçlu» Qara Yusufdan, amerikalı nart Tom Kannondan, ispanyalı Alberto Gonsalesden, «Güçnü rısarı» degen öktem atnı yürütegen nemis Yakob Koxdan, dünyanı beş keren çempionu danyalı İyess Pedersenden, belgyalı Konstan le Buşeden, fransiyalılar Raul de Buşeden, Loran de Bokeruadan wa Emabl de la Kalmettadan, şwesyalı Andersenden, ruslar – «Wolganı koçabı» wa «Yabuşuwçulanı korolü (paçası)» İ. Zaikinden, N. Waxturowdan, Başkirowdan, Korşdan, Matüşenkodan, Mixaylowdan, Şemäkinden, «Dew» Swätogordan, «Estonlanı tengirisi» Lurixden wa xıylı özge belgili koçaplardan üst gelgen.
Birgine-bir orus sportçu İ.M.Poddubnıy bulanğı yoluğuwda olar bir-birin yığıp bolmağanlar dep aytıla. Sali Suleyman bulan İwan Poddubnıy – ekisi de köp yıllanı uzağında gerti qurdaşlar bolup, aralıq yürütüp turğanlar. Olar, köp siyrek busa da, bir-biri bulan ötgergen yabuşuwlar har zaman da bir halda – qurdaşlıq «niçya» bulan tamamlanğan. Bir hawur olar ekisi de S-Peterburgdağı ullu sirkde birçe işlegen. Tek, bu yerde esgerip öteyik, özünü xonşu yurtlusu, Buglen yurtdan çıqğan, xalqarada aytılğan birisi nartıbız, dew yimik quwatlı-güçlü Aliqılıç Xasayew bulan qazanışlı Sali Suleyman bir zamanda da tutuşup yabuşuwğa tüşmegen. Olar bir-biri bulan tutuşmağa namusu qabul etmegen busa yaray.
Ya öz Watanında, yada tış paçalıqlarda Sali Suleymannı bir keren de xalige yawrunqalaqları tiymegen. Ol özüne 15 yıl bolağanda, Temirxanşurada şo zamanğı Dağıstannı aytılğan ullu güçü bulanğı yabuşuwçusu, nart yimik mazallı wa quwatlı, özüne adam arada «Gök tişli» degen at tağılğan gimralı börkçü Mahammatdan xalqnı hayranğa qaldırıp utup, «Özünden heç üst gelme bolmayğan dağıstanlı arslan» («Nepobedimıy lew Dagestana») degen atnı alğan soñ, aslu halda bu atı bulan ayroqda bek belgili bolup qaldı. Sportnu afişalarında muna şolay at yazılıp xıylı yıllar yürülüp turğan.
Ondan soñ ol «Azerbayjannı çempionu» (Bakü), «Güntuwuşnu kumiri» (Bakü), dünyanı eki keren çempionu (Florensiya, Parij), «Dağıstannı xalq artisti», «Azerbayjannı at qazanğan artisti», «Türkiyanı çempionu» degen hürmetli atlar qazanğan.
Axtarıwçular wa krayewedler (Zulpuqar Zulpuqarow, Bulaç Hajiyew, Mahammatşarip Ahmatow, Aleksandr Graç) bildiregen küyde, Sali Suleyman türlü-türlü waqtilerde, İrannı şahından başlap, Belgyanı paçasına yetginçe, olardan 47 esdelik wa ör darajası bulanğı hürmetli medallar qazanğan.
Bir gezik ötesiz öçlü wa rahmusuz ispanyalı bir koçap (onu atı üstde esgerildi) Sali Suleymandan özü üst gelip bolmayğanda, bek qazaplanğan küyde bir ullu beñalskiy qaplannı kletkasını aldın açıp, xaparsızdan oğar bağıp baqdıra. «Çempionlanı çempionu» degen atğa yes bolğan koçabıbız, bir yañız da yañılışmaylı, çul da bildirmeyli, aldındağı bek güçlü şo yırtğıç qaplannı xırdanından qağıp tutup, özünü qarqarasındağı ullu güçü-quwatı bulan xalini üstüne bağıp baqdırıp, onu zalim bir tuzdan tolğan awur qapnı yimik yerge ura. Bu gezikde çi Sali Suleymandan tüp gelgeni – quwatlı wa mazallı qır can – qaplan bola. Şolay teñsiz wa öjetli yabuşuwnu haqındağı xabar bir yommaq yimik xalqnı esinde hali bolğunça da saqlanıp qalğan.
Ol özüne 70 yıl bitgenden soñ sport yabuşuwun qoya. Tek özünü ömüründe qarqarası üyrenip qalğan sport bulanğı aralığın çı heç üzmey. Sali Suleyman dünyanı wa o zamanlardağı SSSR-ni çempionları A. Karapetännı, A. Terännı, sportnu ustaları M. Babayewni, İ. Dadaşewni, R. Mamedbekownu wa başğaların özü üyretiwçü-trener hisapda tiyişli darajada tarbiyalağan. Onu eki de ulanı Kämal wa Ağarahim yabuşuwdan SSSR-ni sportunu ustaları edi. Kamaldan qalğan ulanı Zawur hali bussahat Amerikanı Birleşgen Ştatlarında yaşap tura deygen xabarnı bizin yurtlubuz, pahmulu yazıwçu M-N. Xalilow alğan, hali-halilerde onu bulan baylawluq tutmağa da bajarılğan.
Dünya ölçewde atı aytılğan atlet 90 yıllardan biraz artıq yaşağan. Xıylı zaman o Rostownu, Sankt-Peterburgnu wa Bakünü belgili sirklerinde de çalışdı. Axırınçı yıllarını köbüsü payın ol özünü yurtuna yuwuqdağı Buynaksk şaharda ötgergen. Zaman-zamanda ol, özü yaş çağında on yıl yaşağan wa tuwğan yurtu Töben Qazanışğa gelip, yurtluları bulan yoluğuwlar ötgerip, aralıqnı birdoqda üzmey yürütgen. Şolay yoluğuwlardan birisi hali de meni göz aldımda tura. 60-nçı yıllarda, yurtubuzdağı ullu klubda özünü esdeliklerini haqında xabarlap, ruhlanıp, uzaq wa sawluq bulan neçik yaşama bolağannı haqında açıq küyde görsetip propaganda ete edi. Özü tap-taza qumuq tilde söyley edi. Oljası orus qatın edi buğay.
Artda da ol, 1966-nçı yılda Azerbayjanğa, özünü ulanını yanına göçüp getip, bir-eki yıldan soñ şonda geçingen wa Bakünü yuwuğunda gömülgen.
Bizin yurtubuzda Mama-koçapnı haqında aytılağan köp-köp maʼlumatlar, ötesiz qujurlu xabarlar haligi zamanda da yürülüp tura. Ayroqda alyaqda Akay Minatullayew, Mahammat Xañişiyew, Basir Atayew, Mahammat Sayitow, Mahammat Zakaryayew, Mahammat İsayew, Mahammat Temeyew yimik esli adamlar aytağanları yaş naslulanı bek tergewün tarta edi.
Töben Qazanışda 1996-nçı yılda qurulğan sport klubğa da «Sali Suleyman» dep esdelikge onu atı qoyulğan edi. Şo sport klub qurulup, aradan eki yıl ötgen soñ, güz waqtide, esimde bar Töben Qazanışda, Sali Suleymannı esdeligine bağışlap, ullu sport bayram ötgerildi. Bulay ullu sport bayramnı sponsoru da şo qazanışlı Mahammatkamil Mustapayewiç Hamzatow boldu. Yurtluları bu ahwalatnı ullu barakallalıq bulan har zaman esge alalar.
Tek o zamanlardan soñğu yurtnu başçıları sport bulan madanyat işlege tiyişli darajada ahamyat bermeyli, esgerilgen sport klubnu işi toqtalıp qalğan edi.
Xalq yommaqlarda yimik atı aytılğan koçabıbız Sali Suleyman…
Dünyadağı har türlü ullu şaharlanı reklama şitlerinden onu atı taymayğan dewürler de bar edi. Amma zamanlar tez gete. Onu atı da unutula bara. Ne Buynaksk şaharda, ne özü tuwğan yurtunda onu atı qoyulğan bir oram sama yoq.
Esgerip qoyayıq, 2001-nçi yılnı başında «Yoldaş» gazetibizni sahifalarında maşhur şairibiz, qazanışlı Abzaydin Hamidow yazğan «Mama koçap» degen poeması basılıp çıqğan edi. Qumuq tilde çığağan «Tañçolpan» degen curnalıbıznı 2013-nçü yılğı 3-nçü nomerinde de Rossiyanı Yazıwçularını soyuzunu çleni, belgili qumuq şair wa yazıwçu Mahammat-Nabi Xalilow, özü Sali Suleymannı haqında yazıp bitgen tarixi-dokumentli wa çeber asarından bir neçe gesekleri berilgenlik neçaqı da yaxşı iş boldu. Onu asarı sawlay küyde ayrı bir kitap bolup çığarılmaqnı da ullu hasiretlik bulan gözleybiz.
Ötgen yıl şolay maşhur bolğan koçabıbız bu dünyanı qoyup getgenli 40 yıl bitdi.
«Yoldaş», 30-08-2013