Yüz yıllar alyaqda kitap oxuyğanlanı sanawun hisap etgende, bizin paçalıq dünyada birinçi yerde bolup gelgen. Xalqnı haqıl darajası onu kitapğa, bilim alıwğa beregen ahamyatından belgili boladır.
Ozoqda, har qaysı xalqnı da ruh baylığı, can azığı kitap arağa çıqmağan dewürlerden tutup da, awuzdan-awuzğa berile turup, yırlana turup da saqlanğan. O bizin xalqnı awuz yaratıwçuluğu, bir de qurumayğan, bir urtlağannı özüne daim tartıp turağan, tüpsüz teren bulağıbız: esgi yommaqlarıbız, masallarıbız, ullu yırlarıbız, sarınlarıbız, çeçegen yommaqlarıbız. Dewürler öte, zamanlar alışına turup, bu xaznalarıbız da bizge, nasludan-nasluğa kitaplağa cıyılıp yetişgen.
Köp taşğınlarda süzülüp, zamannı daray eleklerinde elenip bizge yetişgen esgi kitaplarda olanı yaratğan xalqnı tarixi, tili, madanyatı, ruh baylığı, gertiligi, yah-namusu saqlanğan. Şo sayalı bolma yaray, dünya tigilgenli yürülüp gelgen ullu qırğınlı dawlanı waqtilerinde yelewçüler iñ başlap tüp bolğan xalqnı kitapxanaların yallatma amraq bolğan.
Hali bizin dewürge göçeyik. Sovet paçalıq çayqalıp, tozulup, paçalıqnı zakonları yımışağanlıqdan paydalanıp, baylıq uçun atasına art beregen, tuxum tuxumdan ayrılağan bizin zamanda kitapğa baqğan yaqda işler başğaça. Kimni imkanlığı bar busa, har abatda degenleyin kitap çığarağan qurumlar açğanlar. Aqça berseñ, aqnı qara, qaranı aq görsetegen, yoqnu bar, barnı yoq etip söyleygen kitap da çığarajaq.
Sovet dewürde bizin respublikada xalqnı tarixi, ruh baylığı saqlanağan, maktaplar, muallimler, oxuwçu yaşlar uçun tarıqlı kitaplanı çığarağan, paçalıqnı xarjına kürçülengen eki qurum bar edi: biri «Daggiz» (Dağıstan paçalıq izdatelstwo), birisi — «Uçpedgiz» (Oxuw-pedagogika izdatelstwo). Oxuwçular, muallimler uçun kitaplar wa özge posobiyeler çığarmaq muratda Dağıstan Narkomu «Uçpedgizni» bütün elibiz daw otunda yallap turağan 1943-nçü yıl açğan. Oğar Moskwa görsetegen aqçağa gözügüp, 1999-nçu yıl üç aynı içinde bolmağanday etip yapdılar. Yapma yollar qıdırıp, xıylı zaman çayqap turup, soñ awdardılar.
«Oxuw kitaplanı biz çığarajaqbız!» — dep öküregenler alaçıqnı artından ari barmadı. Bugün muna maktaplar, oxuwçu yaşlar kitapsız qalğannı özügüz görüp turasız...
Bu işden soñ bir yıl ötüp, Dağıstannı yazıwçularını syezdi boldu. Prezidiumda respublikanı birinçi adamları bulan Rasul Hamzatow olturğan. Mağa berilgen sözden paydalanıp, söylewümnü men şulay bitdirdim:
- Yoldaşlar! «Uçpedgizni» yapmaqnı men paçalıq ölçewdegi wahşilikge hisap etemen. Onu zaralı bizge ekstremistleni çapğınlarından da beter. Paçalıq komissiya qurup, onu ne sayalı yapğan, kim günahlı — axtarmaqnı, ayıplılanı taqsırlamaqnı wa «Uçpedgizni» yañıdan açmaqnı taklif etemen. Şoğar baylawlu eki satır da yazğanman, tek qumuqça...
- Çitay, Badrutdin. Komu nujno, tot poymöt, — dedi R. Hamzatow.
Qurutma ant bergendey «Bilim» degen deñizni, Üç çinownik üç aydan Uçurdu «Uçpedgizni», -
dep, sözümnü bitdirdim.
Soñ ne boldu dağı? Ne bolsun, men aytdım — men eşitdim, amma meni sözüm birewlege tez yetişgenni özlör bildirdiler: syezdni telewizordan berilegen otçötunda meni söylewümnü gesip taydırğan ediler...
«Bizin zamanda kitap oxuyğanlar az. Barı da qulluq kompüterden, İnternetden bitip qala», — deygenler bar. Onu sebepleri bir neçe. Birinçiley, şo men örde esgergen aqçağa satılıp çığarılağan, ne başğa, ne yürekge barmayğan kitaplar. Uçuz kitaplar oxuwçunu göñün çığarğanı.
Ekinçiley, sovet dewürde kitapnı 1000-5000 ekzemplär çığarıp, paçalıq alıp, kitap tükenlege, bibliotekalağa berip, şondan gelgen aqçadan yazıwçulağa gonorar berip, tiyişli zahmat hağın töley edi. Hali respublikada yün yipge ilingendey, haran saqlanıp turağan Dağıstan kitap izdatelstwoda 5-10 yılda bir keren çığarma nasip bolağan yazıwçunu kitabın 300 ekzemplär çığarıp, şonu da gonorarnı yerine awtorğa tapşura. Şolluqda, kitap yazğan adamnı ojağında qala. Ne bibliotekada bolmasa, ne tükende satılmay busa, yoq kitapnı kim, neçik oxusun? Ana tilibiz de, tarixibiz de, tamurubuz da unutulsun uçun barı da şartlar boldurulğan.
Wa amma şu çetim hallağa da qaypanmay, biz, «Daggizni» kollektiwi, tiyişli darajada yazılğan çeber, tarixi, camyat masʼalalar göterilegen kitaplanı çığarabız. Munda kitaplar 14 tilde çığarılsa da, birinçi tergew dağıstan xalqlarını aslu tillerine berile. Har tilni redaksiyası, redaktoru bar.
Men qumuq redaksiyanı işine cawap beremen. Munda çalışağanım 23-nçü yıl. Tüp xarçğa yegilgen ögüz yimik belsenmeseñ, bu işni yürütme qıyın. Adabyat yaşaw — qazan yimik zat. Qazan busa tegiş qaynamay, gertisin, tuwrasın aytıp, xatircan bolma da tüşe. Aslu murat — şu bulaqnı quruma qoymay saqlamaq.
Maqtanıp aytmasaq da, özge xalqlanı adabyatlarından qumuq adabyatnı tamurları teren (olar Kitayğa, Wizantiyağa çığıp gete). Tek netersen, şo bayağı, qumuq xasiyat busa yaray, aytılğan bir-bir yazıwçularıbız, halıbıznı bilip de, bilmey de, kömekleşegenni ornuna, aytdı-quytdunu yürüteler. Özler de şu tirmenni tiriliginden aşağannı unutup...
Köp yıllanı boyunda bizin izdatelstwoda planlar tizegende, qumuq bölüknü üçünçü yerge salıp, sayki, xalqnı sanawuna göre yürüteler. Mağa busa direktor bulan tartışma tüşegen gezikler bola. «Adabyatnı, kitapnı xalq yazmay, xalqnı pahmulu wakilleri yarata. Plannı da olanı sanawuna wa san yanına qarap qurma gerek», — dep añlatma qarayman.
Redaktor bolup işleme başlağanlı, men özüm özüme murat tutğanman: iñ başlap bizin warisligibizni, xalq awuz yaratıwçuluqnu, arabızdan getgen ölmes pahmulanı; ekinçiley, ruh baylığıbıznı gelejegin alıp yürür yimik yañı tuwup gelegen pahmulanı arağa çığarmaq. Qalğan yazıwçularıbız özleni amalın özler eter. Olanı da xatirin qaldırma xıyalım yoq.
Bu işde menden aldın da köpler işlegen. Men de olanı aldında ösgenmen, tek meni bir xasyatım bar — aytılğan alimleribizni işletemen. Nege olanı ilmu axtarıwları taxçalarda çañ basıp qalma gerek?! Şolluqda, köp yıllanı boyunda, KGB-den qorqup, kitabın çı neçik de, atın çığarma da yaramayğan Abusupyan Akayewni, Temirbolat Biybolatownu görmekli kitapları bizin redaksiyada çıqğanına öktem bolaman. Şo küyde, Abdulhakim Hajiyew bulan birçe «Qumuqlanı yırları» degen eki tomluq antologyanı çığardıq. Ol eki tom bulan bitmey, altı tomğa yetişme gerek, netersen, har yıl planğa qoşulsa da, artğa teberilip qala. Zabit Akawow, şo meselde, M.-Apendi Osmanownu bir tomluğun çığardı.
Gelegen yılnı planına Qalsın Qadirhajiyewni «Qumuq tilni tarixi-etimologya sözlügün» qoşğanman. Salaw Aliyew de, Hanipa Akayew de miñ yılnı qurşayğan, «Asrular seze gelgen asil söz» degen qumuq poezyanı antologyasın cıyıp, tizip oñarğan. Bu birinçi tom. Onu ölçewü — 760 bet. M. Baştudan Z. Batırmurzayewge yerli aralıqnı qurşayğan şo kitap basmadan bu yıl çığajaq.
«Hali kitap oxuyğan adam yoq, har kim bir gesek ekmekni hayında», — deygenlege men haqıl üyretme süymeymen, tek ullu alatolpanlardan gemesin batdırmay çıqğan bizin xalqıbız, ne qıyınlar görse de, birewden de ekmek gesek de tilemegen, amma can azığın, ruh baylığın da yolda taşlap, tas etip de qoymağan dep aytma süyemen. Kitap terekde bitegen yemiş tügül, onu tamurları yürekde. Olağa bek belsenip qulluq etmek — bizin namusubuzda. Dünyalar çayqalıp getse de, kitap qalajaq.
Sözlerimni ayanlıq etmek uçun artdağı eki yılda qumuq redaksiya ne yimik kitaplar çığarğannı isbat etemen.
2011 yıl
- «Yırçı Qazaq». Tolumlaşdırılğan saylamlı asarları. Cıyğan, tizgen Aliyew S. M-S.
- Mahammatnabi Xalilow. «İnamlıq». Şiʼrular, poemalar.
- Soltanbek Soltanbekow. «Sırtı yerge tiymegen». Alqılıçnı haqında oçerkler.
- Temirbolat Biybolatow. «Saylamlı asarları». Tizgen Abdullatipow A-K.YÜ.
- Abdulkerim Zalimxanow. «Qısmatğa qarşı». Şiʼrular, kağızlar, esdelikler. Tizgen Badrutdin.
- Nurammat Ölmesow. «Qumuq yazıwçulanı tili wa çeberligi».
2012 yıl
- Sadrutdin Zahirow. «Qanlı qazaq». Roman.
- Haci Hajiyew. «Biz şonu uçun yaşaybız». Xabarlar.
- Cawat Zakawow. «Yulduzlu yañur». Şiʼrular, poemalar.
- Azinat Wahabowa. «Yaşawnu tolqunları». Şiʼrular, poemalar.
- Gülbağdat Omarowa. Şiʼrular.
- «Bulaqbaşda yoluğuw». Poezya. Ortaq kitap. Segiz awtoru bulan. Tizgen Badrutdin.
- Dalhat Alqılıçew. «Meni zamandaşlarım». Oçerkler.
- Haci Aygumow. «Parnaqsi». Şiʼrular, poema.
2013 yıl çığarma göz alğa tutulğan:
- «Qumuq poezyanı antologyası» (9-20 yüz yıllar). Tizgen Aliyew S.M-S., Akayew H.
- İslamutdin Qurbanow. «Yaxşılıqğa alğasa». Şiʼrular, poemalar.
- Aqay Aqayew. «Saylamlı asarları». Şiʼrular, poemalar.
- Abdulla Zalimxanow. «Oy tolqunlar». Şiʼrular.
- Supyanat Mamayewa. «Meni gözleme». Şiʼrular.
- «Qumuq yazıwçular». Bayanlıqlar, suratları, biografyaları. Tizgen Badrutdin.
Maqalamnı bitdire turup, oxuwçulağa bizden çığağan, bizin xalq izleygen qumuq yada orus tildegi kitaplanı qaydan tapma bolağannı bildirme süyemen: Mahaçqala, Puşkinni oramı, 6. Dağıstan kitap izdatelstwo, tel. 67-67-01, 67-18-11.
Badrutdin, «Daggizni» redaktoru.
«Yoldaş», 07-07-2013