p.Q {font:italic 16px/120% Georgia,serif;color:#360;} p.A {font:normal 16px/120% Georgia,serif;}
Milletni ruğ baylığın sönmege qoymay saqlayğan üç madanyat ojaq bar: gazet, teatr wa radio. Oxuwçu, qarawçu yada tıñlawçu şolardan taba taza ana tilin eşite. Ana tilde maqalalar yazıla, spektakller oynala, berilişler berile. Alda erten de, axşam da tıñlamağa bolağan radionu haligi halı bügünley alışınğan. Radiokomitetde 40 yıllağa yuwuq işlegen, ör kategoryalı rejissör, Dağıstan Respublikanı madanyatını at qazanğan qulluqçusu Umalat Musalayew radionu qısmatına bek canı awruyğan adam. Ol, sawluğu sebep bolup, radiodan işden tayğanı biraz bola. Onu bulan bizin muxbiribiz etgen laqırlaşıwnu oxuwçulanı tergewüne berebiz.
- Siz qumuq radionu işi bulan tezden tanışsız. Bu işde alınğan birinçi abatlarığız esigizdedir çi?
- Ör bilim alğan soñ, men 1973-nçü yılda Qumuq teatrğa geldim. Eki yıl şonda işlegen soñ, radiokomitetde rejissörğa yer bar dep eşitdim. Özümnü de cahil zamanım, işlemege bek xoşum gele edi. Soñ şo yılnı noyabr ayından başlap radiokomitetge işlemege çıqdım. Meni köp süyüp qabul etdiler. Aslu işim diktorlar söyleygen tekstnı tüzlemek, reportajlanı montaj etmek edi. Aradan biraz zaman getip, meni zwukorejissör etip çığardılar. Radioğa yañı gelgen zamanda mağa Sirajdin Toqbolatow, Mahammatsayit Malikow, Qurbanali Şamsutdinow, Soltanbek Soltanbekow, Rasul Qoytemirow yimik öz işin yaxşı bilegen kasbuçular bulan işlemege nasip boldu. Şo zamandan berli köp adamlar geldi-getdi. Men radioğa gelgen zamanda orus redaksiyada işleygen Anton Muratownu men aldın yerli de tanıy edim. Ol meni işge tüşgenimni eşitgende, özünü kabinetine çaqırdı. Ol mağa şo zaman: "Umalat, sen radiola rejissör bolup işlemege süye busañ, qumuq fonddağı barı da yırlağa, küylege tıñlap çıqmağa tarıqsan, — dedi. — Bir keren tügül, üç-dört keren, — dep de qoşdu.
- Radiokomitetni işi artdağı zamanlarda alışınğan. Aldın köp süyüp tıñlayğan berilişler tıñlawçulanı tergewün tarta edi. Hali qumuq radiobuz nege az zaman "söyley"?
- Milli radioğa berilegen zaman xıylı az boldu. Başlapğı zaman yurtlardan neçaqı da arzlar gelip turdu. Yurt yerlerde radio işlemey dese de yaray. Nege tügül, radiotelleni hali izlep tabıp da bolmay. Tıñlamağa süygenler priömnikden taba tıñlamağa bola. Tek bizge şo zamannı Moskwadan taba bere. Artıq qollamağa ixtiyarıbız yoq.
- Radiodağı "Altın fondnu" qısmatı ne bolup tura?
- Alda biz har zapisni buzulmay saqlansın dep üç yada beş yılda bir keren yañıdan göçürüp oñara edik. Soñ yañı plönkanı Germanyadan geltiregen boldu. Şo da san yanı osal çığıp, aradan zaman getgende, tiyseñ, tögülüp qala. Radionu fondundağı yırlanı wa özge türlü zapisleni saqlamaq uçun xas şartlar bolmağa tüşe. Yada tas bolmağa qoymay saqlamaq uçun yañı texnikağa — disklege yazmağa gerek. Tek ne etersen, xalqnı ruh baylığı haqda oylaşağan hakimleribiz yoq. Olar haman da yimik, xarj yetişmey, yoq dep qutulup qalalar.
- Yañı texnika bolmasa da, işde qollap turağan yasandırıwlar bulan bir amal etip bolmaymı?
- Bolar edi. İşletilip turağan magnitofonlanı, soñ da kompüterleni kömegi bulan şo işni yürütmege bolar edi. Sawlay radiokomitetde şoğar qarayğan bir adamnı da salğan dep eşitebiz. Tek qumuq redaksiyağa hali de gezik yetişmegen. Ondan qayrı da, misal uçun, şo adamğa bere şunu diskge göçür dep. Ol işleygende, qırıyında olturup rejissör da bolmağa tarıq. Onda xata getse, barı da fond tüz göçürülmey qalmaq bar. Tek men işleygen zamanda amaldan gelip şolay xatalanı getmege qoymay edim. Yüregime çiysınlıq gele busa, üstüne "yeri alışınğan" dep yazıp qaytara edim.
Göçüregen adam fonotekadağı nomerni bilmey busa, bir küynü ornuna başğa küy getip qalmağa bola. Şo busa ullu xata bolup toqtay. Awarlanı fonotekasın göçürgen dep ayta. Tek şo men örde aytıp getgen xatanı etip, barı da diskleni buzğan.
Dağı bir masʼalağa tergew bermege tüşe: fonotekada barı da yırlar nomerlege göre salınğan. Bir nomerni tüz yazmasañ, qalğanları da yañılış gete. Şo sayalı bu işde bek cawaplılıq tarıq. Meni şoğar baylawlu bulay taklifim de boldu: yerinde işleygen, fonotekanı añlayğan, bilegen adamğa tapşuruğuz şo işni dep. İş astaraq yürülse de, tüz yürüler dedim. Bizde işleygen adamlağa aytaman, fonotekanı üyrenigiz, peredaçalanı etilegen küyüne tıñlağız. Tek özleni yürütmege tüşegen işlerinden zaman tabıp bolmay busa yaray. Hal şo küyde. Fonotekabız cansız küyde qalıp tura.
- Fonotekada neçe yır bar?
- Olanı mekenli etip sanawun aytmağa qıyın. Yañız Burliyat İbrahimowanı, Burliyat Elmurzayewanı, Mahammat-Zapir Bahawutdinownu harisini 300-400 yırı saqlanğan. Ondan qayrı da, çeber iş göregen kollektiwleni yırları, har türlü orkestrlar bulan soğulağan küyler wa şolay da köp zapisler bar. Öz yaşıma yimik yanaşağan har yırnı ömür çağı göz aldımda qırqılıp barağanına qarap, bek qıynalaman.
- Bir yol tapmağa bolmaymı?
- Meni hisabımda, yerinde işleygenler, komandirowkalağa çıqmay, fonotekada olturup "Bizin altın fonddan" degen berilişler etmege nege yaramay? Tek şoğar zaman da tabıp, fonotekadağı yırlağa tıñlamağa, onu yaxşı bilmege tarıq.
- Artdağı yıllar fonotekağa qoşulğan yañı yırlar boldumu?
- Qumuq fonotekağa bay material cıyılğan. Tek meni haligi cahil yırawlar añlamay qalmaq bar. Hali sahnağa çığıp sarın aytağanlar qast etip aylanalar. Gün sayın yañı tawuşlar arağa çığa. Yırlayğanlar hali nege olay köp bolup bara degen soraw meni oylaşdırmay qoymay. Alda biz rayonlağa barıp yañı tawuşlanı izlep, yazıp ala edik. Hali busa konsertni artından konsert. Olar barı da aqçanı tatıwun bilip aylanalar. Tek yañı yırawlanı köbüsüne tıñlasañ, barı da bir küyde yırlay. Mağa da alıp gele olar yañı yırların. Salıp tıñlap qarayman. "Kimni sözleridir?" — dep sorayman. Awzun tolturup: "Meniki", — dey. Ekinçi sarının sorayman. Şo cawapnı eşitemen. "Barı da lezginkalar seniki bolup qalğanmı?" — deymen şolay yırawlağa. Sözlerin oxup qarayman, maʼnasına qıyışmay. Bir satırı Anwar Hajiyewniki, birdağı satırı Şarip Alberiyewniki. Bu — ullu bilmeslik.
Alda bir yırnı fondğa almaq uçun eki çeber sovet bar edi. Kompozitorlar, baş redaktor, yazıwçular birçe olturup, yırnı tındırıqlı tergey edi. Çeber sowetden ötmese, biz bir yırnı da radiodan bermey edik. Şolay osal sarınlanı men de bermey edim. Nege tügül, barı da yırlar şo bir biyiw küyde, sözlerini bir maʼnası yoq. Bir misal geltireyim. "Unutma sen atıñnı, Asyatdır seni atıñ" degen sözleri bulanğı sarın bar. Men çi añlamayman. Bu ne sözlerdir? Adam özünü atın unutup bolamı? Sözlerin özü yazğan busa da, yaray çı bir şairge görsetip qaramağa. Bir waqtide radiodan taba belgili kompozitorlanı, şairleni çaqırıp, şo masʼalağa baylawlu beriliş de etgen edik. Hali de şoğar ahamyat bermesek, qumuqlanı madanyatı ölejek. Tıñlap qarağız, hali arap, türk wa özge xalqlanı küylerine qumuq sözleni qollap aytılağan sarınlar bar. Nege yaramay taza qumuq maqamlanı, küyleni alıp yırlamağa.
- Har kasbunu özünü sırı bar. Rsjissörğa neni yaxşı bilme gerek?
- Alda bizin efirge çığağan ullu peredaçalarıbız bar edi. Şonda diktor aytağan sözleni yır, küy bulan tolumlaşdırmaq meni borçlarıma gire edi. Aytağanım, fonotekanı bilmeseñ, bu işde rejissör bolup işlep bolmay. Men işlegen 36 yılnı içinde radionu fonotekasın göñümden bilemen desem de yaray. Şolay işlep gelgenbiz. Hali o zamanlar söngen dep aytmağa yaray.
- Fonotekada lap da birinçi yazılğan qaysı zapisleni esgermege bolasız?
- Bariyat Muratowanı, İzdek İziyewanı, Tatam Muratow yırlayğan yırlar wa ol yolbaşçılıq etegen xornu yırları, Ağay Qaplanownu, Z. Aleskenderownu wa şolay da özge zapisler lap da birinçi yazılğanları sanala.
- Belgili adamlanı tawuşları da bardır çı...
- Birinçi komsomoleslerden başlap, Sovet Soyuznu zamanındağı işçiler, kolxozçular, alimler, muallimler, igit atğa yes bolğanlanı tawuşları yazılğan. Biz şolanı söylewleri gelejekde tarıq bolsa dep, fondda saqlap qoya edik. Şolay yazılğan adamlanı sanawu da belgisiz.
- Aldın işleygen küynü radionu haligi halı bulan teñleşdirmege yaraymı?
- O zamanlarda yaratıwçuluq bar edi. Beriliş etegen adam eki gün alda berip, qol saldırmağa tarıq edi. Aldınlıqnı alğanlağa sawğatlar da bere edi. Şo zaman qumuq radioda 16 adam işley edik, hali busa 6 adam da yoq.
- Fonotekabıznı saqlap bolamı? Az sama da xarj görsetilmey tügüldür?
- Bussahatğı halnı alıp aytsam, saqlap bolmajaq. Şoğar bizin başıbıznı tutğanlanı bir de imkanlığı da, hayı da yoq.
- Buzulğanı aradan tayıp turajaqmı dağı?
- Ne etip bolabız, tayajaq. "Altın fond" bar halige, tek şo da lenti esgi bolğan sayın buzulmay ne bolajaq. Şondan tarıq bolğan yırnı alıp, başğa diskge yada kassetağa yazıp qollap tura edik. Men oylaşağan küyde, birgine-bir yol qala — sponsor tabıp yazmaq.
- Alda radiodan Qumuq teatrnı spektaklleri berile edi. Hali şonu yañırtıp bolmaymı?
- Lap artda men yazğan spektakl — "Arşin malalan". Alda men teatrnı artistleri bulan repetisyalar etip, soñ plenkağa yazıp ala edim. Tek o zaman olağa oxuğanı sayalı bir qadar aqça da görsetile edi. Hali şo da yoq.
- Hali radionu işi neçik qurulğan?
- Neçaqı bola busa da osal qurulğan. 15-20 minutğa maʼlümat berebiz. Soñ konsert berile. Ondan qayrı da, har redaktorğa tapşurulğan berilişler de bola. Aldın yimik harakat yoq. O zamanda har qulluqçu berilişni qujurlu etmek uçun neçaqı da qast etip işley edi. Ondan qayrı da, redaksiyanı içinde canlanıw his etile edi. Barı da bir çeber kollektiv bolup, biri-birine nasihat berip, bek harakatlı edi.
- Berilişleni muzıkalı bölügüne yırlar neçik ayırıla?
- Şo yaqdan alğanda, şo gün qaysı temağa göre beriliş bolajaq dep qaraybız. Misal uçun, "İslamnı sesi" degen beriliş yürülegen gün artı bulan estrada yırlanı salmassan çı. Men ayıra edim ağaçqomuz bulan, arğan bulan yırlanağan esgi yırlanı. Eger de birewnü yaratıwçuluğuna bağışlanğan beriliş busa, nege yaramay qurç yırlanı konsertin bermege. Alda konsert bölükde har yırnı sözlerini awtoru, maqamını awtoru wa kim yırlayğannı ayta edi. Hali şoğar ahamyat berilmey. Nege tügül, muzıka bölüknü yürütegen redaktornu ştatı yabılğan. Muna birdağı nuqsanlıq. Tek bu iş yarayğan zat tügül. Bizin radio şo yaqdan ülgü bolmağa tarıq edi. Şo sayalı tügülmü hali arağa çığağan yırawlar kimni sözlerine, küyüne sarın aytağannı bilmey. Muna bizin madanyatnı aldına salınağan ullu toğas. Milletni ana tamurların tübünden gesegen küy bola.
Madanyatğa qarayğan ministerlikde har çıqğan yañı yırğa bağa berip, sözleni awtorun da, maqamnı kim yazğannı da toqtaşdırağan bölük iş görmege tarıq edi. Bir yırawnu konserti ötgerilse, artındağı gün diskni de tapmağa bolasan. Tek şonda yırlanağan sarınlanı atları sama da orus tilde yazıla. Dağı da beteri, sarınnı atın qumuq tilden orus tilge göçürebiz dep, sawlay maʼnasın tas etip qoyalar.
Hal şulay qalsa, ebi tabılarmı eken?
- Milletni gelejegin oylaşağanlağa da, oxuwçulağa da oylaşma zat bar. Barakalla sizge.
- Sen de sawbol.
Laqırlaşıwnu yürütgem wa yazğan Bariyat Ölmesowa
"Yoldaş", 25-11-2011